Poprzednia

ⓘ Iwieniec




Iwieniec
                                     

ⓘ Iwieniec

Iwieniec – osiedle typu miejskiego na Białorusi, w obwodzie mińskim, w rejonie wołożyńskim, nad rzeką Wołmą; 4.3 tys. mieszkańców.

                                     

1. Historia

Już w 1495 r. odnotowany jako własność Jerzego Sołłohuba z Iwieńca, późniejszego wojewody smoleńskiego, odziedziczony przez niego z braćmi po ojcu Andrzeju Sołłohubie. Kościół parafialny fundowany przez Sołłohubów przed 1524 r. Prawa miejskie w XVI wieku. 14.02.1743 r. po trwającym 140 lat procesie o spadek po Sołłohubach wyprocesowany przez ówczesnego podskarbiego wielkiego litewskiego Jana Michała Sołłohuba. Miasto stało się wówczas centrum hrabstwa iwienieckiego, utworzonego przez podskarbiego wielkiego litewskiego. Hrabstwo iwienieckie przekazane zostało w zarządzanie, a potem było odziedziczone przez syna Antoniego Sołłohuba, generała artylerii litewskiej, żonatego z Brygidą z Radziwiłłów. Po śmierci w 1759 r. Antoniego zarządzane było przez wdowę, a następnie stało się własnością wnuka podskarbiego, Jerzego Sołłohuba, posła na Sejm 1776 r., starosty ejszyskiego. Odziedziczony w 1777 r. przez wdowę Mariannę, 2-vo Brühlową, starościnę warszawską, żonę Alojzego Fryderyka Brühla. Po jej przedwczesnej śmierci 1782 Iwieniec stał się dziedzictwem nieletniej prawnuczki podskarbiego Jana Sołłohuba, Józefy Sołłohubówny. W 1783-1784 r. toczył się proces w Trybunale Głównym Litewskim w Wilnie i proces eksdywizorski w Iwieńcu w sprawie uregulowania zadłużeń powstałych jeszcze za życia Jerzego Sołłohuba. Iwieniec wraz z całym hrabstwem został utracony przez Rzeczpospolitą w II rozbiorze 1793 r. granica poszła wzdłuż granicy powiatu mińskiego, do którego należał Iwieniec.

W 1794 r. był widownią przemarszów wojsk polskich podczas insurekcji kościuszkowskiej: w czerwcu 1794 r. do Iwieńca dotarł korpus dowodzony przez księcia Michała Kleofasa Ogińskiego, a w sierpniu 1794 przez Iwieniec przeszedł pułk jazdy płk. Stefana Grabowskiego.

Przez ślub Józefy Sołłohubówny staroscianki ejszyskiej w 1797 r. ze Stanisławem Potockim Hrabstwo Iwienieckie weszło do rodziny Potockich, od 1802 do 1808 r. na mocy transakcji rodzinnej był własnością Feliksa Potockiego. W 1808 r. Hrabstwo Iwienieckie od Feliksa Potockiego odkupił Kazimierz Plewako, starosta kołoboryjski, kawaler Orderu św. Stanisława 1791 r., w 1808 Prezydent I Departamentu Sądu Głównego Guberni Litewsko-Wileńskiej, a po jego śmierci w 1810 r. na mocy zapisów testamentowych i sprzedaży Hrabstwo podzielone zostało między jego krewnych z rodu Plewako. Właścicielem Iwieńca od 1810 r. do 1854 był Jakub Plewako, potem jego żona Elżbieta z Hubińskich Plewakowa i syn Mateusz Emilian Plewako. Ostatecznie w 1885 r. na miasto Iwieniec zostało zlicytowane z powodu zadłużenia bankowego i trafiło w rosyjskie ręce, gen. N. Kazarynowa, a po kolejnej licytacji od 1902 r. w ręce P.M. Doroguncewa.

W okresie międzywojennym w granicach Polski, w ówczesnym powiecie wołożyńskim w dawnym województwie nowogródzkim.

Iwieniec w latach II RP był miasteczkiem oddalonym od granicy z ZSRR o 16 km. Rzeka Wołma, przepływająca przez miasteczko brała swój początek poza granicą państwową. Położone było na pagórkach i otoczone lasami. "Składało się” z kilkunastu większych i mniejszych uliczek – do najważniejszych należały: Piłsudskiego, 3 Maja, Kościuszki i por. Żwirki. Znajdowały się przy nich najważniejsze budynki administracyjne, prywatne i kościoły:

  • przy ul.Kościuszki dawna Rakowska – urząd gminny, budynek szkoły powszechnej, szpital i kościół św. Aleksego.
  • przy ul. 3 Maja dawna Wileńska znajdowały się najbardziej okazałe budynki mieszkalne, dwa hotele, posterunek policji, apteka, kościół św. Michała.
  • przy ul. Piłsudskiego dawna Kojdanowska – urząd pocztowy, sąd grodzki i trzy budynki szkolne,

Przy placu bazarowym rynku u zbiegu wymienionych 3 ulic, znajdował się najstarszy kościół w Iwieńcu pod wezwaniem św. Trójcy, istniejący już w XVI w. jako modrzewiowy, potem murowany fundacji Jana Sołłohuba, podskarbiego wielkiego litewskiego, z 1743 r. W dniu 28 listopada 1868 r. wraz z kościołem franciszkańskim św. Michała został zarządzeniem ministra spraw wewnętrznych Rosji Timaszewa zamknięty i oddany prawosławnym, w latach 1880-1885 oba zostały przerobione na cerkwie prawosławne. Spłonął 31 sierpnia 1888 r. w wielkim pożarze Iwieńca od ognia podłożonego "przez mściwą kobietę” i zniszczył "znaczną część miasteczka Iwieńca w powiecie Mińskim” Gazeta Warszawska, z dn. 30.09.1888 r. nr 257 s. 2-3 i nie został odbudowany, ruiny rozebrano po I wojnie światowej, zaś na fundamentach od strony ulicy Rakowskiej Kościuszki wybudowano w 1914 r. według Br. Króla niewielką cerkiew, rozebraną po II wojnie światowej. Na tym miejscu w 1998 r. wybudowano nową cerkiew prawosławną. W 1907 roku doszło do zamieszek, z powodu usunięcia przez rosyjską policję postawionego przez katolików krzyża, w trakcie których zginęła stawiająca temu opór kobieta.

Przy wjeździe od strony Wołożyna, za rzeką Wołmą, na tzw. Nowym Mieście, znajdowały się koszary batalionu KOP "Iwieniec” i 2 szwadronu kawalerii KOP, stanowiące ich garnizon do 17 września 1939 roku.

Do ważniejszych budynków w miasteczku zaliczano także: dom gminy żydowskiej, rzeźnię i zbudowane w rynku w końcu XIX wieku hale na placu bazarowym sukiennice, mieszczące sklepy. Były liczne cegielnie, młyn, kino "Jutrzenka” w Domu Żołnierza i lotnisko przy koszarach. Wszystkich domów w miasteczku było 574, a murowanych tylko 10 – dane z roku 1938. W 1936 r. wybudowano nową szkołę przy ul. Zaklasztornej. Wybrukowano większość ulic, a niektóre oświetlono.

Początek elektryfikacji Iwieńca to rok 1934. Elektrownia została założona przez prywatnych przedsiębiorców i ulokowana za rzeczką w budynkach gospodarczych dawnego dworu Plewaków wcześniej Sołłohubów, tzw. Biały Dwór, a pracę maszyn elektrowni wykorzystywano jednocześnie do uruchamiania tartaku. W miasteczku były liczne sklepy różnych branż, które "zaspokajały potrzeby ludności”. W 1931 r. Iwieniec liczył 3084 mieszkańców. Obywateli narodowości żydowskiej było 1563, narodowości polskiej 1503, białoruskiej 14, i rosyjskiej 4. Według spisu powszechnego z 1936 r. ogółem na terenie gminy Iwieniec zamieszkiwało 18 148 osób, z tego Polaków 13 587, Białorusinów 2946 i 1592 Żydów. Statystyka nie uwzględnia wojska.

Okoliczna Puszcza Nalibocka była obszarem wzmożonej aktywności żołnierzy ruchu oporu AK. W czasie wojny, 19 lipca 1943, we wsi Borowikowszczyzna niedaleko Iwieńca zostali rozstrzelani przez hitlerowców bł.bł. Józef Achilles Puchała i Karol Herman Stępień, franciszkanie konwentualni z klasztoru w Iwieńcu.

Za II Rzeczypospolitej miejscowość była siedzibą wiejskiej gminy Iwieniec. W czasie wojny od września 1939 do czerwca 1941 w ZSRR, od czerwca 1941 do czerwca 1944 wchodziła w skład niemieckiego Komisariatu Rzeszy Wschód, zaś od 1944 ponownie w składzie ZSRR. W okresie sowieckiej i niemieckiej okupacji miasto awansowało do rangi stolicy rejonu, a liczba jego mieszkańców wzrosła dwukrotnie.

19 czerwca Polski Oddział Partyzancki z Obwodu AK Stołpce zdobył Iwieniec i rozbił miejscowy garnizon niemiecki. Miasto było wolne przez kilkanaście godzin. Wydarzenia te przeszły do historii jako "powstanie iwienieckie”. Mszcząc się za poniesioną klęskę, Niemcy zamordowali później około 150 mieszkańców Iwieńca, a wielu innych wywieźli na roboty przymusowe.

Od 1991 w niepodległej Białorusi. W 1998 Iwieniec otrzymał herb wzorowany na herbie szlacheckim Prawdzic rodu Sołłohubów, przedstawiającym złotego lwa na czerwonym polu. Znajduje się tu także muzeum regionalne, kiedyś Feliksa Dzierżyńskiego, obecnie w jego rodzinnym Dzierżynowie.

                                     

2. Zabytki

  • kościół św. Michała Archanioła 1702-1705 tzw. "biały" i istniejący przy nim klasztor franciszkanów 1741-1749
  • Dom-muzeum Apolinarego Pupko
  • kościół św. Aleksego 1905-1907 tzw. "czerwony" i XIX-wieczny cmentarz katolicki
  • Cmentarz z XIX wieku. Na cmentarzu pochowani są pod nagrobkiem z rosyjskim napisem Kazimierz Edmundowicz Dzierżyński i Lucja Wilgielmowna Dzierżyńska rozstrzelani przez Niemców za wspieranie partyzantów z Armii Krajowej.
  • synagoga z pocz. XX wieku i cmentarz żydowski