Poprzednia

ⓘ Scholastyka (filozofia)




Scholastyka (filozofia)
                                     

ⓘ Scholastyka (filozofia)

Scholastyka – termin wieloznaczny, oznaczający początkowo naukę uprawianą na średniowiecznych uniwersytetach. Następnie zaczął oznaczać nurty teologiczne i filozoficzne tam uprawiane, a także specyficzną metodę filozofowania. Od XIII wieku większość średniowiecznej filozofii miała charakter scholastyczny. W czasach renesansu scholastyka uzyskała pejoratywne znaczenie, bliskie sofistyce. Tym mianem oznaczano nadmiernie spekulatywną filozofię zajmującą się wydumanymi problemami.

                                     

1. Średniowiecze

W początkach średniowiecza słowo scholastyk oznaczało nauczyciela, czy osobę wykształconą. Wraz z rozwojem szkolnictwa wyższego od XI w. powstała również osobna grupa osób stale związana z nauką. Nauka na średniowiecznych uniwersytetach polegała w głównej mierze na lekturze tekstów i dyskutowaniu o tych uznawanych za autorytatywne. Były to pisma chrześcijańskie Pismo Święte, pisma Ojców Kościoła, a także niektóre teksty starożytne np. dzieła Arystotelesa. Pisma te następnie były szczegółowo objaśniane i dyskutowane. Wypracowaną tam "metodę scholastyczną” charakteryzowało rozważanie argumentów za i przeciw, a także staranne budowanie aparatury pojęciowej, opartej na subtelnych dystynkcjach. Ten specyficzny system nauczania stał się źródłem różnych gatunków literatury filozoficznej, w szczególności summ, czy kwestii.

Z tej praktyki narodziła się scholastyka rozumiana jako uzasadnianie racjonalizowanie prawd wiary oraz uzgadnianie treści pism chrześcijańskich z pismami pogańskich filozofów traktowanych jako prawdy rozumowe. Zgodnie z formułą Anzelma z Canterbury scholastyka była "wiarą szukającą rozumienia” fides quaerens intellectum.

Z czasem scholastyka zaczęła oznaczać całokształt tego, co wykładano w szkołach i na uniwersytetach. Stąd scholastyczny charakter mają wszystkie niemal filozoficzne nurty dojrzałego i późnego średniowiecza. XIX-wieczny pogląd łączył ściśle scholastykę i średniowieczny arystotelizm. W świetle późniejszych badań, ten pogląd okazał się błędny. Obok bowiem silnych wpływów arystotelejskich, bardzo ważne były też wpływy augustianizmu, neoplatonizmu, myśli islamskiej i żydowskiej.

                                     

2. Krytyka scholastyki

Ukształtowanie się scholastyki w XII wieku i jej ścisłe związki ze szkolnictwem i uniwersytetami pociągnęły za sobą rosnącą potrzebę intelektualnego namysłu i próby racjonalnej argumentacji na rzecz twierdzeń religijnych. Spotkało się to z krytyką reformującego się ruchu monastycznego, na którego czele stali Bernard z Clairvaux, Suger i Piotr Czcigodny. Intelektualizmowi scholastyki przeciwstawiali oni duchowość naiwną, impulsywną i emocjonalną. Napięcie między scholastykami i irracjonalną duchowością monastyczną będzie się utrzymywało przez kolejne stulecia.

Zdecydowanie negatywna ocena scholastyki jest dziełem twórców renesansowych. Potraktowali scholastykę jako charakterystyczny dla średniowiecza nurt myśli i poddali ją całościowej krytyce. Dla filozofów renesansowych scholastyka sprowadzała się do dysput nad wydumanymi problemami czy pojęciami. François Rabelais jako przykład tematu dysputy scholastycznej podawał "Czy chimera unosząc się w próżni może tworzyć intencje wtórne” Utrum chimera bombinans in vacuo possit secundas intentiones formare.

Negatywne zdanie na temat scholastyki odnosiło się często do jej późnośredniowiecznej i renesansowej formy. Scholastyka zdegenerowała się wtedy, przeradzając się w czczą refleksję nad pojęciami. Ta negatywna ocena scholastyki obecna jest do dnia dzisiejszego. Przykładowo Étienne Gilson przeciwstawił scholastyce prawdziwą filozofię: "każda doktryna godna miana filozofii wychodzi z konkretu i powraca do konkretu, każda natomiast scholastyka wychodzi z filozofii i powraca do filozofii. Filozofia musi wyrodzić się w scholastykę, gdy uczyni przedmiotem swych rozważań nie konkret istniejący, który powinna coraz gruntowniej zgłębiać, przenikać i wyjaśniać, ale gotowe sformułowania pewnych hipotez wyjaśniających, tak jakby same te formuły – a nie to, czego dotyczą, stanowiły rzeczywistość.”. Stąd pojęcie scholastyka jest niekiedy używane w znaczeniu "zdegenerowana filozofia”.

W drugiej połowie XIX wieku scholastyka odrodziła się w postaci neoscholastyki.

                                     

3. Filozofowie scholastyczni

  • Johann Roscelin
  • Piotr Abelard
  • Robert Grosseteste
  • Hugon od św. Wiktora, kierownik szkoły w opactwie św. Wiktora, wiktorianów
  • Anzelm z Canterbury, nazywany ojcem scholastyki
  • Wczesna scholastyka XII wiek
  • Gilbert de la Porrée, przedstawiciel szkoły z Chartres
  • Piotr Lombard
  • Henryk z Gandawy
  • Klasyczny okres rozwoju scholastyki XIII wiek
  • Święty Bonawentura, doctor seraphicus seraficki
  • Aleksander z Hales, doctor irrefragibilis niezłomny
  • Jan Duns Szkot, doctor subtilissimus najdociekliwszy
  • Roger Bacon, doctor mirabilis cudowny
  • Piotr Auriol
  • Albert Wielki
  • Witelon
  • Tomasz z Akwinu, doctor angelicus anielski
  • William Ockham, doctor invincibilis niezwyciężony
  • Jan Gerson
  • Rajmund Llull
  • Mikołaj z Autrécourt
  • Późna scholastyka średniowieczna XIV – XV wiek
  • Marsyliusz z Padwy
  • Jan Buridan
  • Mateusz z Krakowa
  • Polska scholastyka
  • Luis de Molina
  • Franciszek Suárez
  • Filozofia scholastyczna czasów odrodzenia i kontrreformacji
  • Jacques Maritain
  • Jacek Woroniecki
  • Désiré-Joseph Mercier
  • Stefan Swieżawski
  • Neoscholastyka – odnowienie tomizmu w XIX i XX wieku
  • Józef Maria Bocheński
  • Emmanuel Mounier
  • Mieczysław Krąpiec