Poprzednia

ⓘ 76 Lidzki Pułk Piechoty




76 Lidzki Pułk Piechoty
                                     

ⓘ 76 Lidzki Pułk Piechoty

76 Lidzki Pułk Piechoty im. Ludwika Narbutta – oddział piechoty Samoobrony Litwy i Białorusi i Wojska Polskiego II RP.

Świętem pułkowym był w latach 1920 – 1925 dzień 5 stycznia, na honor decyzji III batalionu o nieoddaniu broni Niemcom, w latach 1926 – 1939 dzień 2 sierpnia, na honor obrony Łomży.

Przed 1939 pułk stacjonował w Grodnie.

                                     

1. Formowanie i zmiany organizacyjne

Pułk początek bierze w samoobronie Litwy i Białorusi. Trzeci batalion piechoty samoobrony na początku stycznia 1919 wszedł w skład oddziału mjr. Władysława Dąbrowskiego, gdzie przemianowano go na pierwszy batalion zwany "Wileńskim”. Pod koniec stycznia utworzono drugi batalion zwany "Lidzkim”.

6 czerwca 1919 dowódca Frontu Litewsko-Białoruskiego z oddziału mjr. Dąbrowskiego utworzył dwa pułki: z piechoty – Lidzki Pułk Strzelców, a z jazdy – Wileński Pułk Ułanów. Batalion piechoty "lidzki” otrzymał nr I a bp "wileński” nr II. Dowództwo pułku objął ppłk Zubrzycki.

Po 21 X 1922 – zmieniono nazwę na 76 Lidzki pułk piechoty i włączono go do 29 Dywizji Piechoty. Pełną nazwę nadano pułkowi w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. nr 2 z 1938, poz. 26.

                                     

2. Pułk w walce o granice

Po reorganizacji pułk wyruszył na front biorąc udział w ofensywie na Mińsk. Osiągnąwszy w walkach linię Berezyny, w początkach września 1919 pułk został zluzowany, przerzucony na zachód i pełnił służbę patrolową na polsko-litewskiej linii demarkacyjnej.

Dopiero w lipcu 1920 jego dwa bataliony wzięty udział w obronie Wilna, po czym wycofały się do Klepacz. Tu dołączył do nich I batalion będący do tej pory na linii demarkacyjnej. Pod Klepaczami pułk stoczył zaciętą walkę z Litwinami i wycofał się do Oran. Tu walczył już z wojskami rosyjskimi, wspomaganymi przez oddziały litewskie.

Oderwawszy się od nieprzyjaciela, pułk dotarł do Marcinkaniec i dalej transportem kolejowym do Grodna. Po walkach w okolicach Kuźnicy i Nowego Dworu pułk przeszedł do Ostrowi Mazowieckiej, a stąd został przetransportowany pod Łomżę. 1 sierpnia 1920 pułk odrzucił nieprzyjaciela z przedpola fortu IV z południowego brzegu Łomżyczki. Następnego dnia zaciekłe walki toczyły się już u bram Łomży, przy mostach na Narwi i w samym mieście. W nocy musiano Łomżę opuścić. W dalszych bojach odwrotowych pułk doszedł nad Wkrę. Tu zreorganizowano jego pododdziały i sformowano na ich bazie jedynie jeden batalion piechoty.

W okresie kontrofensywy pułk działał w składzie 5 Armii. Wraz z innymi oddziałami doszedł pod Chorzele. W końcu sierpnia pułk został skierowany do Modlina na odpoczynek i uzupełnienie.

21 października 1920 pułk w sile jednego batalionu złożonego z żołnierzy kresowych wszedł w skład wojsk generała Żeligowskiego.

Pułk brał udział ogółem w 41 bitwach. W latach 1919–1920 zginęło w walkach 116 oficerów i szeregowych.

Za bohaterstwo w walce 11 żołnierzy odznaczono Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego "Virtuti Militari”, a 128 Krzyżem Walecznych. Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej odznaczono 26 żołnierzy.

                                     

3. Pułk w okresie pokoju

W okresie międzywojennym 76 pułk piechoty stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr III w Grodnie, wchodząc w skład 29 Dywizji Piechoty.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 76 pułk piechoty zaliczony został do typu II pułków piechoty tzw. wzmocnionych. W każdym roku otrzymywał około 845 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 68 oficerów oraz 1900 podoficerów i szeregowców. Na czas wojny przewidywany był do pierwszego rzutu mobilizacyjnego. W okresie zimowym posiadał dwa bataliony starszego rocznika i batalion szkolny, w okresie letnim zaś trzy bataliony strzeleckie. Jego stany były wyższe od pułku "normalnego” typ I o ok. 400-700 żołnierzy.

                                     

4. Wojna obronna 1939

We wrześniu 1939 walczył w składzie 29 Dywizji Piechoty w odwodowej armii Prusy.

3 września pułk osiągnął rejon koncentracji w Lasach Sulejowskich nad Pilicą. W kolejnych dniach poszczególne bataliony pułku maszerowały celem poprawy położenia.

O świcie 6 września II batalion mjr. Eugeniusza Justyniaka działając jako straż przednia natknął się w Milejowie na niemiecką kompanię i gwałtownym uderzeniem odrzucił ją od miasta. Kwaterujący we dworze sztab niemieckiej 1 Dywizji Pancernej został zaskoczony i ratował się ucieczką, jednak silny ogień artylerii oraz pospiesznie ściągnięte posiłki zatrzymały polskie natarcie.

Na północy od II batalionu maszerowała kolumna I batalionu, przy której znajdował się dowódca pułku, ppłk dypl. Stanisław Sienkiewicz. Ta kolumna również natknęła się na oddziały niemieckie. Brawurowy atak piechoty spowodował duże straty wśród Niemców ok. 200 zabitych i rannych, zniszczonych 40 czołgów

Po początkowych sukcesach i walkach wręcz m.in. w obronie sztandaru pułku, pododdziały polskie znalazły się w okrążeniu. Koncentryczne uderzenie niemieckich czołgów i piechoty zmotoryzowanej 1 DPanc. spowodowało całkowite zniszczenie sił głównych pułku. Zginął dowódca pułku ppłk Sienkiewicz, 20 oficerów w tym mjr Korneliusz Kosiński, dowódca batalionu i autor hymnu jednostki pt. Narbuttczycy i 426 żołnierzy III batalionu oraz 12 oficerów i 218 szeregowych II batalionu – łącznie 32 oficerów i 652 szeregowych. Na cmentarzu wojennym w Milejowie spoczywa 631 żołnierzy.

Wielu jeńców oraz 89 mieszkańców wsi Milejów oraz Longinówka żołnierze niemieckiej 1 Dywizji Pancernej spalili lub zastrzelili w jednym z zabudowań w odwet za duże straty jakie ponieśli w walce.



                                     

5. Odtworzenie pułku w ramach Armii Krajowej

W ramach Akcji Burza 76 pułk piechoty AK był odtwarzany na bazie obwodu AK Wysokie Mazowieckie. Wobec szybkich postępów Armii Czerwonej pułk nie zdążył się skoncentrować. Do walki weszło kilka pojedynczych plutonów i kompanii. Pododdziały pułku rozbrajały mniejsze grupy wycofujących się Niemców. Kilka potyczek stoczyła m.in. kompania ppor. "Topora”, a oddział por. Romana Ostrowskiego – "Wichra” walczył pod Bogutami, Nurem i Czyżewem. Żołnierze pułku wspomagali też 33 pułk piechoty AK w akcji na niemiecką kolumnę ewakuacyjną pod wsią Czarnowo – Undy. Uwolniono 150 jeńców sowieckich. 3 VIII 1944 pododdział ppor. "Dziadka” przy współudziale Armii Czerwonej zajął Łapy. W połowie sierpnia cały teren działania pułku był już wolny od Niemców.

Część oddziałów po pierwszym kontakcie z Armią Czerwoną była rozbrajana, niektóre zdołano rozformować, a żołnierze rozeszli się do domów, lub od razu zaczęli się ukrywać, innych, ujawnionych w czasie akcji zatrzymano i aresztowano lub skierowano do jednostek armii Berlinga.

                                     

6. Symbole pułku

Sztandar Nowy, przepisowy sztandar, ufundowany przez Koło Polek w Lidzie, wręczył pułkowi marszałek Józef Piłsudski w Grodnie 11 lutego 1923. Pierwsze gwoździe wbili: marsz. Piłsudski, dowódca III DOK gen. Malczewski, dowódca 29 DO gen. Osikowski, dowódca pułku ppłk Dzierżykraj-Stokalski

W czasie walk pułku pod Sulejowem sztandar na krótko dostał się w rękach Niemców. Adiutant pułku, kpt. Józef Malinowski, tak opisuje ten epizod:

Dalsze dzieje sztandaru opisuje relacja ze zbioru w Banknock. Po rozbiciu pułku pod Sulejowem, sztandar został przywieziony przez ppor. Batkę do Ośrodka Zapasowego 76 pp do Grodna. 14 września sztandar przewieziony został do Wilna. Tu trafił do rodziny kpt. Leśniewskiego, która to zakopała sztandar w ziemi. W 1940 r. sztandar został odkopany i dostarczony do polskiej placówki dyplomatycznej przy poselstwie brytyjskim w Kownie i dalej do ambasady RP przy Watykanie. W sierpniu 1944 sztandar został przywieziony do Wielkiej Brytanii i przekazany Muzeum PSZ. Sztandar znajduje się w zbiorach Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. W zbiorach Muzeum WP w Warszawie przechowywany jest pierwszy sztandar 76 pp, z 1919 r.

Odznaka Pierwszy wzór odznaki zatwierdzony Dz. Rozk. MSWojsk. nr 16, poz. 159 z 18 maja 1929 roku. Wykonana w kształcie krzyża o wydłużonym dolnym ramieniu pokrytego białą emalią z czarną obwódką wokół krzyża. Na górnym ramieniu krzyża napis WILNO, na dolnym data powstania pułku 5 ST. 1919. Na krzyż nałożony jest srebrny stylizowany orzeł typu jagiellońskiego, trzymający w szponach zerwany łańcuch. Oficerska - czteroczęściowa, wykonana w tombaku złoconym i srebrzonym, emaliowana, orzeł łączony czterema drutami. Wymiary: 65x44 mm. Wykonanie: Teodor Filipski - Wilno

Drugi wzór zatwierdzony Dz. Rozk. MSWojsk. nr. 5, poz. 51 z 14 maja 1938 roku. Odznaka ma kształt krzyża o wydłużonym dolnym ramieniu. Na krzyż nałożony jest herb dwupolowy z Orłem i Pogonią, zwieńczony zamkniętą koroną i rokiem 1863. Herb ujęty został w cierniową koronę. Na górnym ramieniu krzyża wpisano DUBICZE, na dolnym inicjały LN i 1919 WILNO. Jednoczęściowa - wykonana w srebrze, bez emalii. Wymiary: 43x31 mm. Wykonanie: Józef Michrowski - Warszawa



                                     

7. Strzelcy lidzcy

Dowódcy pułku
  • płk piech. Ignacy Oziewicz X 1925 - X 1935
  • płk SG Kordian Józef Zamorski 15 V 1924 - X 1925
  • kpt. piech. Wilhelm Zagórski 6 - 21 VI 1919
  • kpt. piech. Wilhelm Zagórski 5 IX - 11 XI 1919
  • ppłk dypl. Stanisław Sienkiewicz VII - † 6 IX 1939
  • mjr Stanisław Żukowski 1944
  • rtm. mjr kaw. Władysław Dąbrowski do 6 VI 1919 → dowódca Wileńskiego Pułku Ułanów
  • płk SG Radosław Dzierżykraj-Stokalski XII 1922 - IV 1924 → szef sztabu DOK III
  • płk Bronisław Wędziagolski 12 XI 1919 - 23 V 1920
  • kpt. piech. Wilhelm Zagórski 18 X 1920 - 12 I 1922
  • ppłk piech. Antoni Wandtke 13 XI 1935 - 31 I 1937 → dowódca pułku KOP "Wilno”
  • ppłk / płk piech. Stanisław Poręba-Czuryłło 1937 - 1939 → dowódca Podhalańskiej Brygady ON
  • ppłk piech. Witold Hupert 24 V - 26 VII 1920
  • ppłk piech. Edward Nowak 29 VII - 17 X 1920
  • ppłk piech. Władysław Żubrycki 22 VI - 4 IX 1919
Zastępcy dowódcy pułku od 1938 roku - I zastępca dowódcy
  • ppłk piech. inż. Eugeniusz Jeleniewski od 20 I 1926
  • ppłk piech. Stanisław Pietrzyk 30 III - VIII 1939 → dowódca OZ 29 DP
  • ppłk dypl. Jan Naspiński od 1 IX 1932
  • mjr / ppłk piech. Wilhelm Zagórski 10 VII 1922 - † 3 XII 1925
  • ppłk piech. Edward Korwin-Kossakowski 12 III 1929 - 28 I 1931 → zastępca dowódcy 3 pp Leg.
  • ppłk dypl. Stanisław Maczek X 1927 – 12 III 1929 → dowódca 81 pp
Oficerowie pułku
  • Zygmunt Reliszko
  • Władysław Raginis
  • Zygmunt Brodowski
  • kpt. Mieczysław Bielecki
  • mjr Korneliusz Kosiński dowódca batalionu, autor hymnu pułku
  • Paweł Świetlikowski
  • Antoni Szacki
  • Walerian Młyniec
Podoficerowie i szeregowcy
  • chor. Stanisław Belof 1929–1933 płatnik pułku
  • Janusz Brochwicz-Lewiński
  • Kazimierz Cetnarowicz
  • Jan Radożycki
Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920

Spis utworzony na podstawie Zarys historji wojennej 76-go Lidzkiego pułku piechoty 1930 ↓, s. 46

                                     

7.1. Strzelcy lidzcy Obsada personalna w 1939 roku

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku:

  • adiutant – kpt. adm. piech. Stanisław II Bielecki
  • oficer żywnościowy – chor. Władysław Berstling
  • z-ca oficera mobilizacyjnego – kpt. adm. piech. Henryk Biernacki
  • dowódca – płk Stanisław Jakub Czuryłło
  • oficer gospodarczy – por. int. Mikołaj Wyskoczyl
  • starszy lekarz – ppłk dr Jerzy Stanisław Krzywiec
  • I z-ca dowódcy – ppłk Stanisław Pietrzyk
  • oficer administracyjno-materiałowy – kpt. Władysław Zygmunt Żołnierczyk
  • młodszy lekarz – por. lek. Mirosław Bogdan Grubiński
  • kapelmistrz – vacat
  • dowódca oddziału zwiadu – por. Wacław Bujko
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. art. Mieczysław Chmielowiec
  • dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – por. tab. Witold Jan Lepieszo
  • dowódca plutonu pionierów – por Bronisław Antoni Zgorzelski
  • dowódca plutonu łączności – kpt. Lucjan Grajewski
  • dowódca plutonu ppanc. – p o. kpt. Wilhelm Leopold Stawarz *
  • II z-ca dowódcy kwatermistrz – mjr Jan Toroń
  • oficer mobilizacyjny – kpt. adm. piech. Czesław Gałyński
I batalion
  • dowódca 1 kompanii km – kpt. Józef Marian Ekiert
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Krzywicki
  • dowódca plutonu – por. Władysław Niezgoda
  • dowódca plutonu – por. Zbigniew Wiktor Józef Tryba
  • dowódca plutonu – ppor. Eryk Griiner
  • dowódca batalionu – mjr Korneliusz Bronisław Kosiński
  • dowódca plutonu – chor. Stefan Tomkiewicz
  • dowódca plutonu – por. Władysław Godlewski
  • dowódca 3 kompanii – kpt. Szacki Antoni
  • dowódca 2 kompanii – kpt. Wilhelm Leopold Stawarz *
  • dowódca 1 kompanii – kpt. Jan Grażulcwicz
  • dowódca plutonu – ppor. Roman Kurpiński
II batalion
  • dowódca 4 kompanii – kpt. Czarkowski Karol
  • dowódca plutonu – por. Józef Władysław Gniewkowski
  • dowódca 2 kompanii km – kpt. Stefan Myśliwski
  • dowódca 6 kompanii – por. Wilhelm Bergiel
  • dowódca plutonu – ppor. Edward Władysław Dzierżek
  • dowódca 5 kompanii – kpt. Stefan II Sopoćko
  • dowódca plutonu – ppor. Konstanty Buda
  • dowódca batalionu – mjr Eugeniusz Tomasz Justyniak
  • dowódca plutonu – ppor. Zdzisław Gumkowski
  • dowódca plutonu – por. Franciszek Ciągło
  • dowódca plutonu – ppor. Ernest Sikora
  • dowódca plutonu – por. Jan Piotr Radzewicz
III batalion
  • dowódca 9 kompanii – kpt. Alfred Ernest Wiesław Machnicki
  • dowódca plutonu – ppor. Franciszek Józef Śniechota
  • dowódca 7 kompanii – kpt. Stanisław Olechnowicz
  • na kursie – por. Władysław Jaczynic
  • dowódca plutonu – ppor. Michał Józef Pulchny
  • na kursie – por. Wilhelm Jakubianiec
  • dowódca 8 kompanii – kpt. Józef II Malinowski
  • dowódca plutonu – por. Zdzisław Julian Malinowski
  • dowódca 3 kompanii km – kpt. Stanisław Górski
  • dowódca plutonu – por. Wiktor Dawidowicz
  • dowódca batalionu – vacat
  • dowódca plutonu – ppor. Lech Kazimierz Grygier
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 29 DP
  • dowódca plutonu – por. Oszczakiewicz Franciszek
  • dowódca plutonu – ppor. Mickiewicz Mikołaj
  • dowódca plutonu – por. Szczęsny Mieczysław
  • dowódca plutonu – por. Dowgiało Bronisław
  • dowódca – mjr Balcerzak Józef
76 obwód przysposobienia wojskowego "Grodno”
  • komendant powiatowy PW "Wołkowysk” – ppor. kontr. piech. Alfons Wróblewski
  • komendant powiatowy PW "Grodno” – ppor. kontr. piech. Witold Tomaszewski
  • komendant obwodowy PW – kpt. adm. piech. Tadeusz Józef Erben