Poprzednia

ⓘ Polskie tabulatury organowe




                                     

ⓘ Polskie tabulatury organowe

Tabulatury organowe w Polsce są jednymi z najważniejszych przykładów takiego rodzaju muzyki organowej na świecie. Pomiędzy 1420 i 1700 na terenie Polski powstało co najmniej 20 tabulatur. Pierwsza, która zachowała się w postaci kompletnej, to tabulatura Jana z Lublina, jedna z najstarszych i największych na świecie.

Najważniejsze wśród polskich tabulatur organowych w kolejności chronologicznej:

                                     

1. Średniowiecze

  • fragment fundamentum organowego z Wrocławia ok. 1430-40 Zawiera jedną z najwcześniejszych na świecie wskazówek dot. stosowania pedału organowego, a mianowicie Fundamentum bonum pedaliter in c d a.
  • Tabulatura Wrocławska, "pierwsza" ok. 1450. Pochodzi z klasztoru wrocławskich dominikanów. Zachowała się fragmentarycznie, zawiera m.in. opracowania pieśni i 27 kadencji 2- i 3- głosowych tzw. clausule.
  • Tabulatura organowa z klasztoru augustianów w Żaganiu Sagan na Śląsku ok. 1425 lub 1423-33. Jest jednym z najwcześniejszych źródeł muzyki na instrument klawiszowy, który wyprzedzają zaledwie dwa zabytkowe źródła: Kodeks z Robertsbridge ok. 1360-65 i Kodeks Faenza ok. 1400-1420. Zawiera trzy wersy anonimowego Gloria. Instrument, na którym te utwory były wykonywane, musiał posiadać co najmniej dwie klawiatury: Blockwerk i Burdon o tym więcej po niemiecku.
                                     

2. Renesans

  • Lwowska tabulatura organowa skryptora Łukasza ok. 1520-30. Tabulatura pochodzi z klasztoru Dominikanów we Lwowie. Na osobę skryptora tabulatury, Łukasza, wskazuje napis: Et valde mane una sabbatorum / Finis p ukończone przeze mnie, Łukasza. Tabulatura zawiera utwory m.in. Heinricha Fincka. Spotykana nieraz informacja m.in. Katarzyna Morawska, Renesans., jakoby owa tabulatura pochodziła z klasztoru augustianów we Lwowie, jest nieprawdziwa. NB. Lwowskiej tabulatury organowej nie należy mylić z tzw. Tabulaturą organową Marcina ze Lwowa Leopolity, czyli Łowicką tabulaturą organową, por. niżej.
  • Gdańska tabulatura organowa 1591 Jej przynależność do polskiej kultury muzycznej wzbudza wątpliwości. Prawdopodobnie jej autorem był organista Cajus Schmiedtlein ok. 1566-1611.
  • Tabulatura Jana z Lublina 1537-1548 Jedna z największych tabulatur organowych w historii muzyki. Powstała w klasztorze w Kraśniku, lecz prawdopodobnie miała zastosowanie w środowisku krakowskim. Razem z krakowską tabulaturą z Kościoła św. Ducha jedyne źródło kompozycji Mikołaja z Krakowa oraz być może identycznych z nim monogramistów N.Z. oraz N.Z.Cracoviensis.
  • Ryska tabulatura organowa, "pierwsza" koniec XVI w. Pochodzi z byłych Inflant, z kolegium jezuickiego w Rydze istniało w latach 1582-1621; zostało rozgrabione przez Szwedów. Aktualnie przechowywana w Uppsali w Szwecji. Zawiera m.in. Mihi autem - introit Marcina Leopolity.
  • Tabulatura Toruńska Johannesa Fischera z Morąga 1591-1604. Oryginalna jej nazwa: Ex libris Johannis Fischeri Borussi Morungensis. Liber Secundus. Kunstlich Tablatur Buch zachowała się jedynie księga druga. Johann Fischer był nie tylko skryptorem, lecz również i autorem wielu utworów, zamieszczonych w tabulaturze.
  • Tabulatura tzw. Zamkowa, prawdopodobnie część tabulatury Łowickiej ok. 1590 Zaginiona; zawierała m.in. transkrypcje organowe motetów Cibavit eos oraz Mihi autem Marcina Leopolity i motetu Nunc scio vere Wacława z Szamotuł zachowała się kopia mikrofilmowa.
  • Tabulatura oliwska, tzw. Pierwsza 1619 Na Litwie i w szeregu opracowań funkcjonuje pod nazwą Tabulatury z Brunsbergi - "Braniewskiej". Dopuszczalna jej nazwa to oliwsko-braniewska. Zawiera m.in. wszystkie znane dzisiaj utwory Petrusa de Drusina Piotra Drusińskiego; Piotra z Drużna.
  • Tabulatura Łowicka ok. 1580 Dawniej znana jako Tabulatura Marcina Leopolity lub Tabulatura Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Pochodzi z Kapituły katedralnej w Łowiczu. Zawierała m.in. transkrypcję organową motetu Spiritus Domini Leopolity oraz utwory Krzysztofa Klabona, Marcina Warteckiego Marcina z Warty, Jakuba Sowy; zaginiona, zachowała się kopia mikrofilmowa.
  • Krakowska tabulatura z klasztoru Św. Ducha ok. 1548. Wykazuje tematyczne, muzyczne, regionalne i skryptorskie podobieństwo z tabulaturą Jana z Lublina. Razem z tabulaturą Jana z Lublina jedyne źródło kompozycji Mikołaja z Krakowa oraz być może identycznych z nim monogramistów N.Z. oraz N.Z.Cracoviensis.
  • Wrocławska tabulatura, "druga" ok. 1573 Tabulatura zaginiona. Zawierała m.in. transkrypcję organową motetu Resurgente Christo Domino Marcina Leopolity, którego kopia się zachowała.
  • Tabulatura organowa z klasztoru augustianów w Krakowie ok. 1520-1528, zwana Tabulaturą na desce. Ma ogromne znaczenie, jeżeli chodzi o kulturę muzyczną augustianów krakowskich, o której wiadomości są szczątkowe. Deska będąca pulpitem organowym posłużyła jako usztywnienie okładki XVI-wiecznego mszału.
  • Ryska tabulatura organowa, "druga" 1620 Pochodzi z byłych Inflant, z kolegium jezuickiego w Rydze istniało w latach 1582-1621; zostało rozgrabione przez Szwedów. Aktualnie przechowywana w Uppsali w Szwecji. Zawiera utwory Jana Branta 1554-1602, m.in. Jesu dulcis memoria i Coelestes merces.
  • Żmudzka tabulatura z Kroż również znana jako Tabulatura Adama z Wągrowca ok. 1618. Twórczość Adama z Wągrowca w znacznym stopniu należy do wczesnego baroku. Sama tabulatura pochodzi ze zbiorów kolegium jezuickiego.
                                     

3. Barok

  • Tabulatura ostromeczewska ok. 1640 Pochodzi prawdopodobnie z Ostromeczewa na Białorusi; jest jednym z zaledwie kilku zabytków organowych z terenu Białorusi, jak również całego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Drugim możliwym miejscem pochodzenia jest Połock. Pewnym jest, iż została użyta jako usztywnienie okładki unickiego mszału z cerkwi w Ostromeczewie. Owa tabulatura jest również znana jako Zeszyt Połocki lub Silva rerum ; jest niemalże jedynym znanym dzisiaj pomnikiem instrumentalnej muzyki obrządku unickiego greckokatolickiego, zawiera m.in. jedyny znany dziś utwór Piotra Żelechowskiego - Fantasio del sol primo tono.
  • Tabulatura pelplińska 1620-80. Należy do muzykaliów opactwa cystersów w Pelplinie. Zawiera w sobie utwory tak barokowe, jak i renesansowe - chóralne, na zespół instrumentalny, organowe, w tym do użytku w kościele ewangelickim.
  • Tabulatura wileńskaok. 1626 Również znana jako Album Sapiehy ; należy do zbiorów wileńskich bernardynów Kościół św. Franciszka i św. Bernarda.
  • Tabulatura Warszawska ok. 1680 Miejsce pochodzenia tabulatury - prawdopodobnie północne Mazowsze.

NB. Na liście obecne są również zabytki kultury muzycznej Śląska, których przynależność terytorialna i kulturowa do muzyki polskiej może być dyskusyjna.