Poprzednia

ⓘ Polskie przekłady Biblii




Polskie przekłady Biblii
                                     

ⓘ Polskie przekłady Biblii

Polskie przekłady Biblii – ogół tłumaczeń Pisma Świętego na język polski powstających prawdopodobnie od XIII wieku. Przekłady te powstawały w różnych kręgach wyznaniowych. Pierwsze były tłumaczone przede wszystkim z łaciny a później zazwyczaj z języków oryginalnych. Podobnie jak w innych krajach z kręgu chrześcijaństwa przekłady Biblii były jedną z najważniejszych dziedzin piśmiennictwa. Najstarsze należą do zabytków literackich języka polskiego.

                                     

1.1. Historia Najstarsze polskie przekłady

Choć polskie przekłady całej Biblii pojawiły się stosunkowo późno do naszych czasów nie dochował się żaden z rękopisów tłumaczenia całości Biblii czy Nowego Testamentu. Niektórzy badacze polskiego średniowiecza i tradycji biblijnej doszukują się śladów istnienia polskich przekładów już w XIII wieku – należy do nich m.in. przekaz o Psałterzu z 1280 roku, przetłumaczonym dla św. Kingi. Tekst tej księgi nie jest jednak znany – z czasów od przyjęcia chrztu aż do ostatniej dekady XIV wieku nie zachował się nawet fragment polskiego tłumaczenia Księgi psalmów. Nie wiadomo, czy księga o której wspomina autor czternastowiecznego Żywota św. Kingi księżnej krakowskiej, była w ogóle pisana po polsku. Wzmianka mówi tylko o języku ludowym in vulgari – mógł to być również język czeski najstarszy czeski psałterz pochodzi z drugiej połowy XIII w. Niewątpliwie jednak w XIV wieku istniał również jakiś polski przekład, na jego ślady natrafił w tekście Psałterza floriańskiego Władysław Nehring. Aleksander Brückner połączył przesłanki Władysława Nehringa z wzmianką o Psałterzu Kingi, zakładając, że przez dwa i pół wieku krążył on w licznych odpisach, stale dostosowywany do użytku praktycznego i poprawiany. Nie ma jednak poważnych podstaw, by Psałterz królowej Jadwigi zwany też Psałterzem floriańskim z ok. 1395–1405 uznać po prostu za odpis tego hipotetycznego Psałterza. Polski tekst trójjęzycznego Psałterza floriańskiego wykazuje za to związki z późniejszym Psałterzem puławskim z drugiej połowy XV wieku. Średniowieczny tekst zachował również drukowany Psałterz krakowski, zwany także Psałterzem Wietora wydany w Krakowie u Hieronima Wietora w roku 1532 i 1535, jest to lekko zmodernizowany przekład z około 1470 roku. Fragmenty przetłumaczonych na język polski bądź sparafrazowanych psalmów odnajdujemy także w Karcie Świdzińskiego ; Modlitwach Wacława czy Wigiliach za umarłe ludzie.

Najstarsze staropolskie wyjątki z Nowego Testamentu to cytaty w Kazaniach świętokrzyskich i Kazaniach gnieźnieńskich oraz modlitwy np. Ojcze nasz w Modlitwach Wacława. Wiele fragmentów Ewangelii z XV i początku XVI wieku sugeruje, że istniał również starszy co najmniej piętnastowieczny przekład Ewangeliarza, hipotezę o wzajemnych związkach tych fragmentów i jedynej staropolskiej redakcji Nowego Testamentu starał się uzasadnić Aleksander Brückner. Jednak wg badań Jana Janowa zabytki takie jak rękopiśmienna Harmonia ewangeliczna tzw. Ewangeliarz ze zbiorów Biblioteki Ordynacji Zamoyskich w Warszawie z przełomu XV i XVI wieku, Ewangeliarz Jana Sandeckiego zwanego także Maleckim wydany drukiem prawdopodobnie w latach 1526–1527; oraz fragmenty Ewangelii św. Mateusza zawarte w Rozmyślaniach przemyskich z przełomu XV i XVI wieku, gdzie również pojawiają się inne cytaty ze średniowiecznego przekładu Nowego Testamentu nie są odpryskami z jednej całości. Różnią się zwłaszcza stosunkiem do tekstu Nowego Testamentu Scharffenberga 1556, 1558, w którym Aleksander Brückner widział jedno z ostatnich stadiów rozwojowych średniowiecznego przekładu Nowego Testamentu. Jan Janów wysunął tezę o istnieniu przynajmniej dwóch średniowiecznych tłumaczeń Ewangelii, z których żadne nie przetrwało do czasów obecnych. Obecnie znamy urywek Ewangelii św. Łukasza 1.45-51 oraz fragment Ewangelii św. Mateusza rozdz. 25 z około 1450 roku. W szesnastowiecznych edycjach oficyn Szarfenberga 1556, 1558 oraz Seklucjana przekład Murzynowskiego z lat 1551–1553 odbijają się te dwie tradycje. Ewangeliarz wydany przez Unglera redakcja Sandeckiego-Maleckiego łączy cechy obu redakcji.

Jedyny średniowieczny rękopis prawdopodobnie całej Biblii pochodzący z drugiej połowy XV wieku nosił nazwę Biblii Królowej Zofii lub Biblii Szaroszpatackiej. Z dwu tomów do XX wieku zachowała się cześć pierwszego w bibliotece kolegium kalwińskiego w Sárospatak – zaginęła w czasie II wojny światowej i kilka kart drugiego w Pradze i Wrocławiu. Tekst znany jest z kilku wydań i kopii. Ponadto zachowało się kilka drobnych fragmentów średniowiecznego polskiego przekładu Starego Testamentu, m.in.: fragment Księgi Rodzaju, Przekład Księgi Wyjścia i Księgi Kapłańskiej.

Stanisław Sarnicki h. Ślepowron 1532–1595 powiadał, że w Polsce, w dawnych czasach Biblia znajdowała się tylko w trzech miejscach: u króla, u arcybiskupa i w domu Ostrorogów.

                                     

1.2. Historia Przekłady pełne

Pojawienie się pełnych drukowanych przekładów Pisma Świętego w Polsce poprzedziły wydania Nowego Testamentu – wspomniane wyżej druki Szarffenberga i Seklucjana. Pierwszą w historii polską Biblią drukowaną zawierającą pełny tekst Starego i Nowego Testamentu była katolicka Biblia krakowska czyli Biblia Leopolity zwana też Szarffenbergowską 1561. Był to przekład z łaciny odświeżony według wydań ówczesnych przekładów czeskich Biblii Seweryna i Biblii Melantricha. Kolejne przekłady uwzględniały już oryginalny wg ówczesnej wiedzy tekst Pisma Świętego: hebrajski, aramejski i grecki. Są to: kalwińska Biblia brzeska zwana też "Radziwiłłowską” z 1563 roku jako pierwszy w historii przekład całości Biblii z języków oryginalnych, braci polskich przekład Szymona Budnego znany jako Biblia nieświeska 1570–1572 oraz luterańska i kalwińska Biblia gdańska 1632.

Podstawą szesnastowiecznego nowego katolickiego wydania Nowego i Starego Testamentu w tłumaczenia jezuity Jakuba Wujka była potrydencka Wulgata lowańska – oficjalny katolicki tekst biblii łacińskiej. Znakomita pod względem stylistycznym jezuicka translacja Biblia Wujka oraz przetłumaczona z języków oryginalnych protestancka Biblia gdańska całość 1632 były aż do połowy XX wieku najpopularniejszymi przekładami Biblii w Polsce.

Dziewiętnastowiecznym inicjatywom przekładu Biblii na język polski dwukrotnie sprzeciwili się urzędujący papieże.

Na przełomie XIX i XX wieku powstał nowy przekład Tory i większości pozostałych ksiąg Starego Testamentu, wydany na podstawie języków oryginalnych przez Izaaka Cylkowa. Przed Cylkowem w 1871 roku w Wiedniu nakładem A. Reicharda ukazało się tłumaczenie Biblii hebrajskiej pt. Pismo Święte wszystko Starego Przymierza żydowskie i polskie.

                                     

1.3. Historia Przekłady współczesne

Katolickie przekłady Biblii dokonywane na podstawie języków oryginalnych zaczęły się pojawiać dopiero w drugiej połowie XX wieku. Pierwszym z nich była Biblia Tysiąclecia, tłumaczona pod kierunkiem benedyktynów z Tyńca, której pierwsze wydanie ukazało się w roku 1965.

W 1975 roku ukazał się nowy przekład Biblii, wydany przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Przekład ten, znany jako Biblia warszawska, jest do dzisiaj najpopularniejszą wersją Biblii w kręgach ewangelickich i ewangelicznych.

Także w 1975 roku ukazało się pełne wydanie Biblii poznańskiej.

W roku 1997 po raz pierwszy ukazała się Biblia warszawsko-praska, pełnego tłumaczenia wszystkich ksiąg z języków oryginalnych dokonał ks. bp Kazimierz Romaniuk.

W 1997 roku wydano Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata dokonany z języka angielskiego z uwzględnieniem języków oryginału przez Świadków Jehowy. Nowy Testament w tym przekładzie ukazał się w roku 1994. W roku 2018 ukazało się wydanie zrewidowane tego przekładu.

W roku 2008 wydane zostało nowe tłumaczenie – Biblia Paulistów – przygotowane przez Towarzystwo Świętego Pawła.

W 2016 roku zakończono prace nad pierwszym w języku polskim, ekumenicznym przekładem Pisma Świętego – Biblią Ekumeniczną. Wzięło w nich udział dwudziestu tłumaczy z siedmiu Kościołów, a konsultacje są prowadzono w sumie z jedenastoma Kościołami. Pracę nad przekładem zapoczątkowano w 1994 roku. W dniu 26 września 2001 roku odbyła się uroczysta prezentacja całego Nowego Testamentu i Księgi Psalmów w tym przekładzie.

W tłumaczeniu Biblii swoich sił próbowali też literaci, m.in. Artur Sandauer przekład Księgi Rodzaju, Czesław Miłosz oraz Roman Brandstaetter m.in. Księga Joba, Psalmy.

Ciekawostkami są adaptacje Nowego Testamentu na gwary i regionalne lub środowiskowe odmiany języka:

  • góralską Nowy Testament w przekładzie na gwarę górali Skalnego Podhala
  • hip-hopową Dobra Czytanka wg św. zioma Janka
  • śląską Biblia Ślązoka

Rada Języka Polskiego poddaje tego typu adaptacje zdecydowanej krytyce. W komunikacie zwrócono uwagę na niezgodne z terminologią stosowaną w Kościele katolickim użycie określenia "przekład”, które zgodnie z zaleceniami Soboru Watykańskiego II przysługuje tylko przekładom z języków oryginalnych. Według RJP takie adaptacje grożą "prywatyzacją” Biblii dla określonego środowiska oraz godzą w jej sakralny i kulturotwórczy charakter.

W roku 2006 zostało ukończone przez rabina dr. Sachę Pecarica pierwsze powojenne żydowskie tłumaczenie Tory na język polski. Wydało je w 5 tomach wydawnictwo Pardes Lauder.

W 2013 roku Oficyna Wydawnicza "Vocatio” wydała przekład Septuaginty na język polski, którego dokonał ks. prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB. W 2016 jego oba przekłady Starego i Nowego Testamentu wydano jako Biblia pierwszego Kościoła.



                                     

2. Ocena przekładów

W 1999 Katolicka Agencja Informacyjna przeprowadziła wśród katolickich biblistów polskich ankietę, mającą ocenić polskie przekłady Biblii. W ramach ankiety respondenci wybrali przekłady:

  • najlepszy ogólnie: Biblia poznańska.
  • najlepsze literacko: Biblia Jakuba Wujka oraz przekłady biblijne Romana Brandstaettera,
  • najprzydatniejszy w praktyce: Biblia Tysiąclecia,

Pełny ranking:

Według Waldemara Chrostowskiego pojawiały się głosy, że przekłady o większym autorytecie w Kościele katolickim otrzymały ocenę nieco zawyżoną.

                                     

3.1. Charakterystyka przekładów Typ przekładu

Można wyróżnić dwa podejścia tłumaczy wobec Biblii:

  • komunikacyjne – celem tłumacza jest to, aby u czytelników wywołać taką samą reakcję rozumienie i ocenę tekstu, jaką mieli czytelnicy Biblii w językach oryginalnych. Dosłowność tłumaczenia nie jest tu więc najważniejsza, liczy się przekazanie komunikatu.
  • filologiczne – chęć jak największego oddania w języku polskim tekstu oryginalnego, nawet kosztem jego zrozumiałości. Jest to szczególnie cenne dla osób badających Biblię pod kątem filologicznym i historycznym.

Większość polskich przekładów spełnia w mniejszym lub większym stopniu funkcję komunikacyjną, jednak według niektórych opinii, tłumacze popadają w "grzech dosłowności", tłumacząc zbyt wiernie, a jednocześnie niezrozumiale.

Ze względu na wierność wobec oryginału wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje przekładów:

  • dynamiczny, według zasady ekwiwalencji dynamicznej – zgodność na poziomie całych zdań. Polskie przekłady mają najczęściej charakter dynamiczny. Różnią się jednak stopniem dynamizmu. Na przykład Biblia poznańska zachowuje dużą wierność oryginałowi, czego nie można powiedzieć o Biblii Tysiąclecia lub Biblii warszawsko-praskiej.
  • dosłowny, według zasady formalnej równoważności – przekład odpowiada tekstowi oryginalnemu na poziomie poszczególnych słów, a także ich kolejności. W najbardziej ścisłej formie, dosłownie przekłada się nawet idiomy, choćby były niezrozumiałe w języku polskim. Przekłady dosłowne brzmią czasami niezbyt zrozumiale, wymagają dodatkowych przypisów i objaśnień. Spośród popularnych przekładów Biblii najbliższe dosłowności są Biblia gdańska oraz Biblia Ewangeliczna, Przekład dosłowny. Istnieją też przekłady specjalistyczne, których głównym celem jest dosłowność, np. Hebrajsko-polski Pięcioksiąg.
  • idiomatyczny i parafraza – zgodność na poziomie myśli i akapitów. Jedyny polski przekład, który jest w pełni parafrazą to Słowo Życia.

Ze względu na rodzaj odbiorców wyróżnić można dwa rodzaje przekładów:

  • specjalistyczne, służące m.in. egzegezie, wykorzystywane przez biblistów. Należą do nich przekłady dosłowne, a także synopsy.
  • popularne, przeznaczone dla przeciętnego czytelnika. Przekłady te najczęściej tłumaczono przyjmując podejście komunikacyjne. Odmianą przekładu popularnego jest przekład pastoralny, który ma służyć jak najszerszej liczbie wiernych. Cele pastoralne stawiali sobie m.in. tłumacze Biblii Paulistów.
                                     

4. Lista polskich przekładów Biblii

Wymienione poniżej są przekłady co najmniej Nowego Testamentu.

Katolickie

  • Biblia Leopolity lub Biblia Szarffenbergowska 1561
  • Biblia królowej Zofii 1455
  • Nowy Testament w przekładzie Marcina Bielskiego 1556
  • Biblia Wujka 1599
                                     

4.1. Lista polskich przekładów Biblii Katolickie

  • Biblia Leopolity lub Biblia Szarffenbergowska 1561
  • Biblia królowej Zofii 1455
  • Nowy Testament w przekładzie Marcina Bielskiego 1556
  • Biblia Wujka 1599
                                     

4.2. Lista polskich przekładów Biblii Protestanckie

  • Biblia nieświeska 1572
  • Nowy Testament w przekładzie Stanisława Murzynowskiego 1552
  • Biblia brzeska 1563
  • Nowy Testament w przekładzie Walentego Szmalca 1606
  • Biblia gdańska 1632
  • Nowy Testament w przekładzie Marcina Czechowica 1577
  • Nowy Testament i Psalmy w przekładzie Bolesława Goetze ok. 1860
                                     

4.3. Lista polskich przekładów Biblii Katolickie

  • Tom I: Pięcioksiąg 2003
  • Tom III: Pisma 2010
  • Nowy Testament w przekładzie Seweryna Kowalskiego 1956
  • Tom II: Prorocy 2008
  • Biblia lubelska kolejne księgi wydawane od lat 90.
  • Grecko-polski Nowy Testament, tłum. ks. Remigiusza Popowskiego i Michała Wojciechowskiego 1993 – przekład interlinearny z kodami gramatycznymi
  • Hebrajsko-polski Stary Testament, tłum. zespół biblistów, oprac. Anna Kuśmirek 2003–2010 – przekład interlinearny z kodami gramatycznymi, transliteracją oraz indeksem rdzeni
  • Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu – komentarze KUL od 1958; NT ukończony w 1979, ST nadal wydawany
  • przekład interlinearny w Prymasowskiej Serii Biblijnej
  • Nowy Testament w przekładzie Eugeniusza Dąbrowskiego 1949
  • Biblia warszawsko-praska 1997, Nowy Testament 1975
  • Biblia Tysiąclecia
  • Biblia poznańska 1973–1975
  • Grecko-polski Stary Testament – Księgi greckie, tłum. Michała Wojciechowskiego 2008 – przekład interlinearny ksiąg deuterokanonicznych ST z kodami gramatycznymi i indeksem form podstawowych
  • Nowy Testament w przekładzie na gwarę górali Skalnego Podhala 2005
  • Septuaginta wraz z księgami deuterokanonicznymi i apokryfami żydowskimi oraz onomastykonem 2013
  • Biblia Impulsy od 2016
  • Nowy Przekład Dynamiczny od 2012
  • Biblia pierwszego Kościoła 2016
  • Nowy Komentarz Biblijny kolejne księgi wydawane od 2005
  • Biblia Paulistów 2008, Nowy Testament i Psalmy 2005


                                     

4.4. Lista polskich przekładów Biblii Ekumeniczne

  • Ekumeniczny Przekład Przyjaciół Nowy Testament – 2012, Czajkowski, Anchimiuk, Kwiecień
  • Biblia Ekumeniczna 2018

Inne

  • Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata z języka angielskiego, z uwzględnieniem języków oryginału – 1997; wyd. zrew. – 2018
  • Święta Ewangelia 2014
  • Przekład Mariawicki 1921 - NT, 1927 - ST

Użytkownicy również szukali:

biblia oryginalne tłumaczenie, kto przetłumaczył biblię na język polski, tłumaczenia biblii,

...
...
...