Poprzednia

ⓘ OGPU




OGPU
                                     

ⓘ OGPU

OGPU, Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny – służba specjalna, policja polityczna, zajmująca się wywiadem, kontrwywiadem, w tym wojskowym, bezpieczeństwem wewnętrznym, kontrolą granic działająca w ZSRR w latach 1923-1934, z przekształcenia GPU w związku z powstaniem ZSRR.

                                     

1. Powołanie GPU/OGPU

Ze względu na wrogość społeczeństwa Rosji sowieckiej wobec Czeka, tzw. Czieriezwyczajki, ustabilizowanie władzy bolszewików i stopniową pacyfikację sytuacji wewnętrznej w kraju, na IX Wszechrosyjskim Zjeździe Rad, 28 grudnia 1921, ogłoszono decyzję o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, a w miejsce Czeka powołano nową instytucję o tym samym zakresie działań pod nazwą Państwowy Zarząd Polityczny GPU. Zmiana miała charakter propagandowo-kosmetyczny wobec zachowania przez GPU uprawnień Czeka i przejęcie w całości aparatu i kadr Czeki. Instytucję powołano formalnie 2 lutego 1922, zaś po powstaniu ZSRR grudzień 1922 przekształcono 15 listopada 1923 w OGPU, co oznaczało Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny OGPU, podlegający Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR. Jako GPU były odtąd określane oddziały OGPU w republikach ZSRR, podporządkowane centrali OGPU.

                                     

2. Zadania

Zadania GPU, następnie OGPU, polegały na zwalczaniu szpiegostwa i działalności kontrrewolucyjnej na terenie Rosji bolszewickiej, i za jej granicami. Kontroli Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego podlegały również więzienia i obozy koncentracyjne łagry od 1929 w systemie Gułagu.

OGPU wzmocniono jednostkami wojskowymi z prawem poboru i wyboru kandydatów przed wcieleniem do nowej instytucji rozpracowywanych operacyjnie. OGPU ostrzymało prawo wydawania wyroków w tym wyroków śmierci, które funkcjonariusze zazwyczaj sami wydawali i wykonywali, otrzymało także kontrolę tajnej korespondencji. Zakres działań i zadania zostały znacznie rozszerzone w stosunku do zadań Czeka. Dekretem z 9 lutego 1922 przedstawiono zadania OGPU:

  • Kontrola własnego personelu dyplomatycznego.
  • Zabezpieczenie linii komunikacyjnych: kolejowych, wodnych.
  • Ochrona ustroju polityczno-gospodarczego ZSRR.
  • Zdobywanie informacji o sytuacji politycznej, społecznej i ekonomicznej w innych państwach.
  • Ochrona celna granic.
  • Walka ze szpiegostwem i bandytyzmem.
  • Penetracja działających na emigracji opozycyjnych organizacji i partii politycznych.
  • Zwalczanie powstań i buntów skierowanych przeciwko władzy radzieckiej.
                                     

3. Kierownictwo

Kierowniczym organem OGPU było kolegium, na jego czele stał przewodniczący z prawami Komisarza Ludowego ministra, którego powoływał Centralny Komitet Wykonawczy.

W skład kolegium wchodziło dwóch zastępców oraz 13 szefów zarządu głównego; centrala OGPU mieściła się w Moskwie przy pl. Łubiańskim tzw. Łubianka.

Przewodniczącym Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego był Feliks Dzierżyński, który obejmował owo stanowisko aż do śmierci w 1926.

Zastępcą Dzierżyńskiego, a następnie szefem OGPU, był Wiaczesław Mienżynski. Jego zastępcami byli: Henryk Jagoda oraz Michaił Trilisser, który sprawował stanowisko szefa Wydziału Zagranicznego - I Zarządu Głównego.

                                     

4. Struktura organizacyjna po zmianach z 1930-33

Aby sprostać zadaniom powierzonym przez kierownictwo partii bolszewików, OGPU posiadało odpowiedni aparat, składający się z części cywilno-politycznej i wojskowej złożonej z oddziałów specjalnych, których liczbę określała Sowiecka Rada Obrony i Pracy.

Struktura OGPU wyglądała następująco -

  • Oddział Administracyjny – nadzór nad więzieniami, od 1929 zajmował się również zabójstwami przeciwników politycznych za granicą ZSRR - tzw. Ruchome Grupy.
  • Oddział Kontrwywiadowczy KRO – rozpracowywanie placówek wywiadowczo-informacyjnych innych państw działających w ZSRR, kontrwywiad ofensywny na terenie obcym, kontakt z wywiadem Sztabu Generalnego Armii Czerwonej – Razwiedupr, nadzór nad instytucjami takimi jak hotele, lokale rozrywkowe, kina itp.
  • Oddział Specjalny OO osobyj otdieł – praca operacyjna Kontrwywiad wojskowy, pilnowanie dyscypliny wojskowej w wojsku radzieckim i Ludowym Komisariacie Obr. ZSRR LK ds. Wojskowych i Marynarki. Następcą tej komórki organizacyjnej w latach 1943-46 był Główny Zarząd Kontrwywiadu, bardziej znany jako SMIERSZ.
  • Oddział Specjalny SPEKO – ochrona tajemnicy państwowej, szyfry, nadzór nad więzieniami i aresztami.
  • Oddział Informacyjno-Rejestracyjny IRO – zbieranie informacji dotyczących nastrojów wśród obywateli ZSRR, cenzura korespondencji, utworów literackich i teatralnych, rozpracowywanie osób podejrzanych, np. byłych oficerów i urzędników carskich, popów, anarchistów, gromadzenie danych.
  • Oddział Tajny – walka z działalnością antyradziecką organizacjami antysowieckimi, obywatelami wyrażającymi antysowieckie poglądy i prawosławnym duchowieństwem.
  • Oddział Pograniczny PO – nadzór nad wojskami pełniącymi służbę graniczną, walka z przemytem, kontrola ruchu granicznego.
  • Oddział Tajno-Operacyjny SOO – inwigilacja za pomocą agentury ludzi i obiektów, dokonywanie aresztowań i wykonywanie egzekucji.
  • Oddział Ochrony Linii Kolejowych i Transportu DTO – nadzór i ochrona budynków państwowych związanych z administracją transportową, penetracja pracowników, np. kolejarzy i ludności zamieszkałej w pobliżu obiektów kolejowych.
  • Oddział Wschodni WO – wywiad w republikach wschodnich ZSRR.
  • Oddział Zagraniczny INO – działania w placówkach wywiadowczych odbywające się pod przykrywką poselstw sowieckich i przedstawicielstw gospodarczych, kierowanie nielegałami, infiltracja emigracji rosyjskiej.
  • Oddział Ekonomiczny EKO – nadzór nad instytucjami przemysłowymi, walka ze szpiegostwem ekonomicznym w instytucjach państwowych, walka z sabotażem w zakładach produkcyjnych, rozpracowywanie mieszkańców posiadających obcą walutę.
  • Oddział Kurierów – zabezpieczenie i dostarczanie poczty do urzędów.


                                     

5. Podział terytorialny

Terytorialnie OGPU składało się z 12 okręgów:

  • Okręg Zachodni w Smoleńsku.
  • Okręg Kaukaski w Tyflisie.
  • Okręg Północnokaukaski w Rostowie n. Donem.
  • Okręg Moskiewski w Moskwie.
  • Okręg Syberyjski w Nowosybirsku.
  • Republika Kirgiska w Orenburgu.
  • Okręg Leningradzki z siedzibą zarządu w Leningradzie.
  • Okręg Dalekiego Wschodu w Czycie.
  • Okręg Przywołżański w Samarze.
  • Okręg Przyuralski w Jekaterynburgu.
  • Okręg Ukraiński w Charkowie.
  • Okręg Turkiestański w Taszkencie.

Każdy z okręgów podlegał kontroli Moskwy, a kierowany był przez Rady Komisarzy Ludowych poszczególnych republik związkowych.

                                     

6. Liczba personelu

Do służby w OGPU wybierano ludzi pewnych, wcześniej sprawdzanych i umiejących pisać i czytać nie zawsze przestrzegano tej procedury poboru, byli oni lepiej wyposażeni uzbrojeni i przeszkoleni od żołnierzy regularnych jednostek Armii Czerwonej.

W 1925 służbę w Zjednoczonym Państwowym Zarządzie Politycznym pełniło -

  • w wojskach wewnętrznych - 40 tys.,
  • w wojskach pogranicznych - 65 tys. żołnierzy,
  • w wojskach konwojowych - 10 tys.

Funkcjonariusze OGPU pełnili także służbę wartowniczą na Kremlu, osłaniali działaczy partii i rządu oraz ochraniali ważniejsze obiekty w ZSRR.

                                     

7. Kolektywizacja 1929-34

Funkcjonariusze OGPU, na rozkaz Józefa Stalina przystąpili do narzucania kolektywizacji w latach 1929-1934, co doprowadziło do zaplanowanego głodu. Wykazali się wtedy dużą brutalnością wobec chłopów i ich rodzin, masowo mordując całe rodziny i paląc całe wsie.

                                     

8. 1934 rok - likwidacja OGPU

Po śmierci szefa Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU, Wiaczesława Mienżyńskiego, w maju 1934, OGPU zostało poddane gruntownej przebudowie i 10 lipca 1934 już jako Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego - GUGB, zostało włączone do NKWD ZSRR, pod przewodnictwem Gienricha Jagody.