Poprzednia

ⓘ Struktura społeczna




Struktura społeczna
                                     

ⓘ Struktura społeczna

Struktura społeczna – układ wzajemnie powiązanych elementów składowych społeczeństwa, np. ról społecznych czy pozycji, między którymi zachodzą mniej lub bardziej dynamiczne procesy oraz występuje hierarchia społeczna. Jest to też układ stosunków społecznych pomiędzy poszczególnymi osobami, kategoriami społecznymi lub organizacjami.

Pojęcie struktury w socjologii zaczerpnięte zostało z biologii przez Herberta Spencera, który porównywał społeczeństwo do organizmu zwierzęcego.

                                     

1. Mikro- i makrostruktura

Wyróżnia się makro i mikrostrukturę społeczną.

  • Mikrostrukturę tworzą relacje w obrębie małych grup społecznych, np. wspólnot rodzinnych, społeczności lokalnych, kręgów rówieśniczych i towarzyskich
  • Makrostrukturę tworzą duże grupy i relacje między warstwami, klasami, grupami społeczno-zawodowymi.

Osobny poziom analizy struktury społecznej, na którym istnieją społeczności lokalne czy duże organizacje grupy wtórne jest to poziom mezosocjologiczny. Obok wymienionych do mezostruktur można zaliczyć także grupy celowe.

                                     

2.1. Koncepcje struktury społecznej Teoria funkcjonalno-strukturalna

Jej zwolennicy między innymi Auguste Comte i Herbert Spencer uważali, że społeczeństwo jest całością składającą się z wzajemnie zależnych elementów, dzięki czemu możliwe jest funkcjonowanie i rozwój całej zbiorowości. Wszystkie wchodzące w jej skład części są równie ważne i tworzą niepodzielną całość.

W ujęciu Alfreda Radcliffe-Brownea struktura społeczna jest siecią złożonych stosunków międzyludzkich. W jego ujęciu struktura społeczna jest układem pozycji, natomiast organizacja jest układem ról społecznych.

                                     

2.2. Koncepcje struktury społecznej Koncepcja konfliktowa

Jej pomysłodawcą teoretycznym był Thomas Hobbes, do jej zwolenników należeli Karol Marks i jego następcy. Według nich społeczeństwo składa się z wzajemnie zwalczających się grup dążących do dominacji. Konflikt klasowy jest przy tym czynnikiem zmian społecznych. Państwo powstaje w drodze regulacji społecznych. Wtedy gdy społeczeństwo jest tak zróżnicowane, że prawa naturalne nie są w stanie rozwiązać tych różnic. Władza publiczna, która powstaje ma za zadanie chronić grupę posiadającą własność.

W ujęciu marksistowskim struktura społeczna ogranicza się do struktury klasowej, przy czym sama struktura społeczna wynika z relacji między pracą a kapitałem.

                                     

2.3. Koncepcje struktury społecznej Koncepcja interakcyjna

Jej zwolennikiem był m.in. Herbert Blumer. Koncepcja ta odrzuca samo pojęcie struktury społecznej jako pewnego układu elementów tworzących całość. Istotą życia społecznego są przede wszystkim interakcjeinaczej ciągła wymiana informacji, jakie zachodzą między ludźmi podejmującymi wspólne działanie. Ludzie wchodząc w interakcje wytwarzają relacje, które nazywamy strukturą. Tak więc strukturę społeczną należałoby rozumieć jako pewien proces oraz układ porozumień i uzgodnień pomiędzy jednostkami. Następuje zróżnicowanie społeczne. Społeczeństwo opiera się na rodzinie i religii. Pojawia się sprawniejsza organizacja, która gwarantuje nowe możliwości.

                                     

2.4. Koncepcje struktury społecznej Koncepcja strukturalistyczna

Claude Lévi-Strauss zakłada, że opisywane przez badaczy społeczeństw struktury to tylko modele których tak naprawdę nie ma przydatne w analizie mechanizmów zachodzących w społeczeństwach, natomiast mechanizmy te kształtowane są poprzez struktury głębokie istniejące w ludzkich mózgach.

                                     

2.5. Koncepcje struktury społecznej Koncepcja strukturacji

Wprowadzona przez Anthonyego Giddensa zakłada, że rzeczywistość społeczna ma dualną naturę. Z jednej strony struktura jest układem reguł działania, ale także umożliwia zaistnienie działań społecznych, jest elementem dynamizującym działanie społeczne.

                                     

2.6. Koncepcje struktury społecznej Ujęcie holistyczne

Struktura jest mechanizmem homestatycznym, utrzymującym się w równowadze dzięki temu, iż jednostki przypisywane są do ról pełnionych w społeczeństwie, przy czym o jej kształcie czy zmianie decydują zinstytucjonalizowane normy społeczne. W opozycyjnym ujęciu mikrospołecznym, podłożem kształtowania się struktury społecznej są mechanizmy psychologiczne indywidualnych jednostek, które kształtują ją dzięki własnej aktywności.

                                     

3.1. Schematy struktury społecznej Funkcjonalny

W schemacie funkcjonalnym, struktura społeczna uznawana jest za system stosunków i wzajemnych zależności wynikających z podziału funkcji i wymiany usług. Jest wytworem integracyjnej teorii społeczeństwa struktura społeczna jako zintegrowany system utrzymywany w harmonii dzięki stale trwającym procesom.

Na podstawie analizy funkcjonalnej Robert Merton wyróżnił 5 typów indywidualnego przystosowania:

  • bunt – negacja celów i wartości wyznawanych w społeczeństwie, prowadzi do chęci przekształcania struktury społecznej, i która zmienia gwałtownie strukturę lecz niekoniecznie na dobre.
  • innowacja – spowodowana intensywnym dążeniem jednostki do sukcesu, przyczynia się do rozwoju społeczeństwa
  • konformizm – zapewnia równowagę w społeczeństwie, jest zorientowany na podstawowe wartości
  • wycofanie – odrzucenie celów kulturowych i środków instytucjonalnych jednostka pozostaje częścią społeczeństwa, ale jest w nim obcą osobą
  • rytualizm – z obawy przed ostrą konkurencją jednostka odrzuca dążenie do szybkiego awansu, co prowadzi do rutynizacji życia


                                     

3.2. Schematy struktury społecznej Dychotomiczny

Przyjmuje postać dwuczłonowego podziału biegunowego społeczeństwa na klasy o przeciwstawnych celach, zakłada, że cele te są antagonistyczne odwołuje się do konfliktowej teorii społeczeństwa. Opisuje również jednostronne zależności typu władzy lub decydowania o czyichś losach przy użyciu środków przymusu.

Dzieli władzę na dwie kategorie:

  • władza ekonomiczna – wyrażona w przewadze ekonomicznej jednych ludzi nad drugimi, wynikającej z posiadania środków produkcji
  • władza polityczna – zdolność narzucania i wykonywania decyzji
                                     

3.3. Schematy struktury społecznej Gradacyjny

Struktura społeczna jest tu ujmowana jako system stosunków porządkujących, opartych na zasadach klasyfikacyjnych-społeczeństwo dzieli się ze względu na stopień posiadania przez nie cechy. Prowadzi to do pojmowania społeczeństwa jako układu warstw społecznych rozmieszczonych jedna nad drugą. Podstawową warstwą społeczną jest warstwa średnia.

Schemat gradacji dzieli się ze względu na ilość uwzględnianych czynników na:

  • gradację syntetyczną – obejmuje równocześnie kilka czynników, ma charakter złożony a wspólnym mianownikiem czynników jest prestiż społeczny
  • gradację prostą – system warstw wyodrębnionych i uszeregowanych na podstawie jednej cechy

Struktura społeczna danej grupy czy społeczeństwa nie jest zjawiskiem trwałym. Społeczeństwo ciągle podlega własnej restrukturyzacji.

                                     

4. Elementy struktury społecznej

  • struktura klasowa
  • struktura warstwowa
  • struktura zawodowa
  • struktura demograficzna

Dla celów analitycznych wyróżnia się kilka rodzajów struktury społecznej:

  • struktura komunikacji
  • struktura przywództwa
  • struktura socjometryczna

Centralnymi kategoriami analizy empirycznej struktury społecznej są: wykształcenie mierzone liczbą lat nauki, dochód oraz prestiż zawodu.