Poprzednia

ⓘ Czarna księga komunizmu




                                     

ⓘ Czarna księga komunizmu

Czarna księga komunizmu – książka wydana w 1997 roku, napisana przez francuskich autorów związanych z Centre national de la recherche scientifique.

  • Polskie wydanie 1. wydanie z 10 maja, 1999
  • Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania ​ISBN 83-7180-326-5 ​. Przedmowa do wydania polskiego: Krystyna Kersten.

Autorzy w książce wydanej w 80. rocznicę rewolucji październikowej postawili sobie cel przedstawienia bilansu ofiar w krajach rządzonych przez partie komunistyczne, oficjalnie przedstawiających się jako realizujące w praktyce założenia marksizmu. Książka odniosła olbrzymi sukces komercyjny i została przetłumaczona na wiele języków, a zarazem stała się obiektem ostrych polemik, w tym między samymi jej autorami.

Oprócz autorów wymienionych na stronie tytułowej książki, jego współautorami są: Rémi Kauffer, Pierre Rigoulot, Pascal Fontaine, Yves Santamaria i Sylvain Boulouque.

                                     

1. Zawartość

Książka składa się z pięciu części ze wstępem i podsumowaniem autorstwa Stéphane Courtois:

Wstęp – Zbrodnie komunizmu – Stéphane Courtois

Część I – Państwo przeciw społeczeństwu. Przemoc, represje i terror w Związku Sowieckim – Nicolas Werth

Część II – Rewolucja światowa, wojna domowa i terror

  • Komintern w akcji – Stéphane Courtois, Jean-Louis Panné
  • Cień NKWD nad Hiszpanią – Stéphane Courtois, Jean-Louis Panné
  • Komunizm a terroryzm – Rémi Kauffer

Część III – Europa pod rządami komunizmu

  • Polacy pod obcą i własną przemocą – Andrzej Paczkowski
  • Europa Środkowa i Południowo-Wschodnia – Karel Bartosek

Część IV – Komunizm w Azji: Między "reedukacją" a masakrą

  • Chiny: Długi marsz w ciemności – Jean-Louis Margolin
  • Zbrodnie, terror i tajemnica w Korei Północnej – Pierre Rigoulot
  • Korea Północna. Wietnam, Laos: nasienie Smoka
  • Wietnam: bezdroża komunizmu wojennego – Jean-Louis Margolin
  • Laos: uciekająca ludność – Jean-Louis Margolin
  • Kambodża: w kraju niepojętej zbrodni – Jean-Louis Margolin

Część V – Trzeci Świat

  • Ameryka Łacińska doświadcza komunizmu – Pascal Fontaine
  • Afrokomunizmy: Etiopia, Angola, Mozambik – Yves Santamaria
  • Komunizm w Afganistanie – Sylvain Boulouque

Dlaczego? – Stéphane Courtois

Książka koncentruje się przede wszystkim na prezentacji systemów panujących w ZSRR i Chinach. Część poświęcona ZSRR opisuje funkcjonowanie systemu represji od listopada 1917 r., epoki stalinowskiej, czystki w ZSRR, deportacje ludności oraz walkę z przeciwnikami politycznymi prowadzoną od 1917. Rozdziały opisujące historię Chin koncentrują się na rewolucji kulturalnej, sytuacji w Tybecie, wielkim skoku oraz represjach przeprowadzanych przez partię.

W mniejszym stopniu w książce opisane zostały wydarzenia mające miejsce w Bloku Wschodnim; autorzy koncentrują się głównie na wielkich wystąpieniach społecznych przeciw władzy i na procesie ugruntowywania się rządów partii komunistycznych. Osobne rozdziały poświęcono również Korei Północnej, Kambodży, Kubie oraz interwencji radzieckiej w Afganistanie. Wreszcie Stéphane Courtois podejmuje próbę oszacowania ilości ofiar represji, którą określa jako w sumie blisko 100 milionów ofiar śmiertelnych. Ten sam autor napisał rozdział wprowadzający, w którym porównuje praktykę komunizmu do narodowego socjalizmu i wnioskuje, iż krwawe represje są wpisane w same założenia ideologii komunistycznej.

                                     

1.1. Zawartość Szacowana liczba ofiar komunizmu według autorów

We wstępie Stéphane Courtois zauważa, że ". reżimy komunistyczne wykroczyły poza jednostkowe zabójstwa i lokalne lub okolicznościowe masakry i uczyniły ze zbrodni masowej prawdziwy system rządów ". Twierdzi, że śmiertelne żniwo komunizmu to 94 miliony ofiar. Liczba ofiar w poszczególnych krajach wynosi:

  • 10 000 ofiar – międzynarodowy ruch komunistyczny i partie komunistyczne nie sprawujące władzy.
  • 1 milion w Europie Wschodniej Blok wschodni,
  • 150 000 w Ameryce Łacińskiej głównie na Kubie
  • 1.7 miliona w Afryce,
  • 1.5 miliona w Afganistanie,
  • 65 milionów w Chinach,
  • 1 milion w Wietnamie
  • 2 miliony w Kambodży,
  • 20 milionów w ZSSR,
  • 2 miliony w Korei Północnej,

Według S. Courtois reżimy komunistyczne są odpowiedzialne za większą liczbę ofiar śmiertelnych niż jakiekolwiek inne idee czy ruchy polityczne, włączając w to nazizm. W przytoczone statystyki wliczone zostały ofiary egzekucji, głodu, śmierci będących rezultatem deportacji, uwięzienia czy wynikłe z przymusowej pracy.

                                     

1.2. Zawartość Sowieckie represje

Represje i głód występujące w ZSRR pod reżimami Włodzimierza Lenina oraz Józefa Stalina opisane w książce:

  • dziesiątki tysięcy zmarłych w obozach koncentracyjnych w latach 1918-1930;
  • głód w 1922 roku, który spowodował śmierć 5 milionów osób;
  • likwidacja i zesłanie Kozaków dońskich w 1920 roku;
  • egzekucje dziesiątek tysięcy zakładników i więźniów;
  • masakra setek tysięcy zbuntowanych robotników i chłopów w latach 1918-1922;
  • 6 milionów Ukraińców zmarłych wskutek sprowokowanego głodu Hołodomoru, któremu nie próbowano zaradzić, w latach 1932-1933;
  • zesłanie 2 milionów kułaków lub rzekomych kułaków w okresie 1930-1932;
  • deportacja setek tysięcy Polaków, Ukraińców, Bałtów, Mołdawian i mieszkańców Besarabii w latach 1939-1941 i 1944-1945;
  • deportacja Czeczenów w 1944 roku;
  • deportacja Inguszów w 1944 roku.
  • deportacja Niemców nadwołżańskich w 1941 roku;
  • prawie 690 tysięcy zamordowanych podczas Wielkiej czystki z lat 1937-1938;
  • deportacja Tatarów krymskich w 1943 roku;


                                     

1.3. Zawartość Porównanie komunizmu do nazizmu

S. Courtois uważa, że komunizm i nazizm jako systemy totalitarne różnią się od siebie w stopniu jedynie nieznacznym. Dowodzi, że reżimy komunistyczne spowodowały śmierć szacunkowo 100 milionów ludzi w porównaniu do szacunkowej liczby 25 milionów ofiar nazistów. S. Courtois twierdzi, że metody eksterminacji stosowane przez Nazistowskie Niemcy zostały zapoczątkowane przez komunistów i mogły stanowić inspirację dla nazistów.

Jako przykład przytoczona została wypowiedź Rudolfa Hoessa, organizatora obozu w Oświęcimiu i jego pierwszego komendanta:

Courtois zauważa także, że sowieckie ludobójstwa ludności zamieszkującej Kaukaz i eksterminacje dużych grup społecznych w Rosji nie różniły się znacznie od analogicznych praktyk stosowanych przez nazistów. Oba systemy – komunistyczny i nazistowski działały w przekonaniu, że "pewna część ludzkości nie ma prawa do istnienia; różnica bowiem polega jedynie na tym, że nazistowski podział rasowy i terytorialny zastępuje podział na warstwy klasy".

a także:

                                     

2. Niemieckie wydanie

W niemieckim wydaniu znalazł się dodatkowy rozdział nt. komunistycznego reżimu w NRD zatytułowany Die Aufarbeitung des Sozialismus in der DDR ". Składają się na niego dwa podrozdziały: Politische Verbrechen in der DDR" autorstwa Ehrharta Neubertza oraz Vom schwierigen Umgang mit der Wahrnehmung" pióra Joachima Gaucka.

                                     

3.1. Kontrowersje wokół książki Polemika między autorami

Już po publikacji całości pracy, razem z artykułem wstępnym Courtoisa, trzech współautorów – Nicolas Werth, Jean-Louis Margolin i Karel Bartošek – zaprotestowało przeciwko wysuwanym przez niego tezom, jak i przedstawionym liczbom ofiar represji. Na łamach Le Monde przedstawili następujące zarzuty:

  • Mało konkretna podawanie w różnych miejscach książki 85, 95 lub 100 milionów liczba ofiar, w dodatku niezgodna z sumą badań naukowców zajmujących się niezależnie od siebie ZSRR, Europą wschodnią i azjatyckimi krajami komunistycznymi, wskazującymi niemożność dokładnego ustalenia tej liczby i szacujących ją w granicach 65-93 milionów. W tekście padł nawet zarzut o obsesyjnym dążeniu Courtoisa do osiągnięcia liczby 100 milionów.
  • Zestawienie ze sobą narodowego socjalizmu i komunizmu jako doktryn o równym stopniu zbrodniczości mimo ogromnych różnic w ich teoretycznych podstawach.
  • Dokonanie całkowitego utożsamienia doktryny i teorii komunistycznej z praktyką krajów, w których rządziły partie powołujące się na komunizm – zbyt jednostronne przyjęcie założenia, iż masowe represje wynikały już z opracowanych przez Marksa koncepcji ekonomicznych i społecznych.

Autorzy dodawali również, że Courtois niezwykle pobieżnie potraktował problem oceny związku między założeniami teoretycznymi komunizmu a praktyką sprawowania władzy przez partie powołujące się na marksizm lub marksizm-leninizm. Podkreślając, iż nie mają zamiaru zaprzeczać istnieniu pewnych elementów niedemokratycznych w samym marksizmie, zarzucili autorowi wstępu całkowite pominięcie tego kluczowego pod wieloma względami zagadnienia i idące za tym radykalne uproszczenie wymowy całej książki. Werth, zajmujący się w książce ZSRR, zaznaczał, iż sam w toku wieloletnich badań oszacował liczbę ofiar totalitaryzmu radzieckiego na 15 milionów, nie zaś na podane przez Courtoisa 20 mln. Podobnie Margolin zarzucił Courtoisowi zawyżenie liczby ofiar w Wietnamie. Courtois odpowiedział na wszystkie powyższe kontrowersje jedynie twierdzeniem, iż wskazane wątpliwości wynikają z poglądów lewicowych reprezentowanych przez Wertha i Margolina, a nie z badawczej rzetelności. Z kolei Bartošek i Werth podkreślali prawicowe poglądy Courtoisa, niedwuznacznie wynikające z treści redagowanego przezeń periodyku historycznego Communisme.

Na skutek kontrowersji pomiędzy autorami został zmieniony tytuł książki, który pierwotnie miał brzmieć Księga zbrodni komunistycznych i nie posiadał podtytułu.



                                     

3.2. Kontrowersje wokół książki Negatywne opinie o książce

Książka wywołała również ożywioną dyskusję między badaczami niezwiązanymi z jej powstawaniem. Zdaniem niektórych badaczy niezwykle ryzykowne czy wręcz manipulatorskie, jak to określał Marc Ferro jest uznanie państw tak różnych w założeniach teoretycznych i praktyce do jednej kategorii "państw komunistycznych". Podkreślany był fakt, że używanie słowa "komunizm" jako określenia systemu państwowego ZSRR, Chin i innych opisanych przykładów było wielokrotnie kwestionowane i to przez autorów reprezentujących różne opcje polityczne, z uwagi na rozbieżności między praktyką tych państw a teorią, na którą się powoływały. Niewiele pomogło tutaj zaproponowanie przez Courtoisa definicji państwa komunistycznego jako "państwa rządzonego przez monopartię otwarcie powołującą się na marksizm-leninizm". M.in. Maurice Nadeau uznał taką koncepcję komunizmu za ogromną manipulację ideologiczną, wskazując, iż sam marksizm nigdzie nie nawołuje do budowy państwa totalitarnego, zaś poprawne i ustalone we francuskiej tradycji historiograficznej określenia analizowanych systemów totalitarnych to odpowiednio stalinizm i maoizm.

Krytycznie o książce wypowiadały się środowiska radykalnie lewicowe i komunistyczne, zarzucając jej otwarte fałszowanie historii w doraźnych celach politycznych, sztuczne spłycanie wydarzeń oraz zestawianie ze sobą ruchów masowych o skrajnie różnej genezie i podłożu. Zdaniem tych krytyków równie nieuprawnione było formułowanie tez o logicznej kontynuacji leninizmu i stalinizmu oraz wywołaniu wojny domowej przez Lenina, a w pierwszej kolejności zrównanie komunizmu i nazizmu.

Część historyków zarzucała Courtoisowi nie tylko zawyżenie statystyk ofiar komunizmu, ale i równoległe zaniżenie liczby ofiar nazizmu, co zdaniem m.in. Jeana Beckera nie tylko nie miało historycznego znaczenia zwłaszcza w świetle pozostałych zarzutów o zbyt swobodne traktowanie definicji komunizmu, ale i w ostatecznym rozrachunku jedynie wybielało działalność hitlerowców, czyniąc ich zbrodnie stosunkowo mało istotnymi w porównaniu z tymi wywołanymi przez partie komunistyczne. Z kolei historyk amerykański J. Arch Getty zarzucił Courtoisowi zbyt uproszczoną arytmetykę ofiar, wspólne zliczanie ofiar świadomych i planowych egzekucji z osobami, które zmarły na skutek niekompetencji władz, także lokalnych, a także problemów wywołanych przez interwencję lub wcześniejszą sytuację w opisanym kraju.

                                     

3.3. Kontrowersje wokół książki Opinie pozytywne o książce

Krytykom zarzucano traktowanie zbrodni komunistycznych jako tematu tabu oraz niechęć ze zmierzenia się z konsekwencjami nieudanego eksperymentu społecznego:

Komentatorzy negowali również zarzut, że zbrodnie komunistyczne były jedynie "wypaczeniami" generalnie pozytywnej ideologii:

Liczne pozytywne opinie o książce zostały zaprezentowane w Stanach Zjednoczonych oraz w krajach Europy Wschodniej. New York Times, Wall Street Journal, National Review i Evening Standard wydały pozytywne recenzje książki, podkreślając jej wyjątkowość w dotychczasowej literaturze poświęconej komunizmowi i całościowe ujęcie problemu.

Wielu historyków amerykańskich podkreślało, że wiele z najostrzej krytykowanych danych liczbowych było przedstawianych już wcześniej, zaś nowe są potwierdzone przez otwieranie archiwów radzieckich. Niektórzy uważają natomiast, że liczba ofiar podana przez autora jest zaniżona.

Pozytywnie o książce wypowiadali się również Martin Malia i Anne Applebaum. Wielu publicystów wskazywało, że jest to pierwsza tak obszerna i syntetyczna praca podsumowująca skutki stulecia fascynacji ideologią komunistyczną i nie usprawiedliwiająca ich "błędami i wypaczeniami".

Próba oszacowania ofiar ZSRR i porównanie go do narodowego socjalizmu pojawia się również w książce Timothy Snydera.

                                     

4. Krytyka polityczna

Lionel Jospin i Władimir Putin – odnieśli się do zarzutów przedstawionych w "Księdze." argumentem, że zbrodnicze działania komunistów wpisywały się w "logikę historyczną" i dlatego powinny podlegać ocenie odmiennej, niż zbrodnie narodowych socjalistów.

                                     

5. Odbiór

W ciągu trzech lat od wydania sprzedanych zostało ok. 700 tys. egzemplarzy książki w 16 językach.

W 1998 wydawnictwo Le Temps des Cerises wydało planowaną jako odpowiedź na zarzuty Czarnej księgi komunizmu Czarną księgę kapitalizmu.

W 2002 roku we Francji wydany został suplement – drugi tom "Księgi" zawierający m.in. odpowiedź autora na zarzuty wysuwane wobec pierwszego tomu.

                                     

6. Recenzje w języku polskim

  • Tomasz Stryjek, "Kultura i Społeczeństwo" 1999, nr 4, s. 224-229.
  • Stanisław Salmonowicz, Grzegorz Górski, "Czasy Nowożytne" 7 1999, s. 101-123.
  • Andrzej Bąkowski, "Palestra" 2000, nr 5/6, s. 112-114.
  • Wojciech Roszkowski, "Tygodnik Powszechny" 1999, nr 30, s. 7.
  • Piotr Skórzyński, "Przegląd Polityczny" 1999, nr 42, s. 140-147.
  • Paweł Machcewicz, "Polityka" 1999, nr 23, s. 74, 77.
  • Adam Konderak, "Ethos" 1999, nr 4, s. 222-233.
  • Jakub Karpiński, "Rzeczpospolita" 1999, nr 129, s. D1.
  • Gustaw Herling-Grudziński, "Wprost" 1999, nr 20, dod. s. 7.
  • Anna Kłossowska, "Tygodnik Solidarność" 1999, nr 21, s. 19.
  • Stanisław Murzański, "Tygodnik Solidarność" 1999, nr 38, s. 14-18.