Poprzednia

ⓘ Województwo kujawsko-pomorskie




Województwo kujawsko-pomorskie
                                     

ⓘ Województwo kujawsko-pomorskie

Województwo kujawsko-pomorskie – jedno z 16 polskich województw leżące w północno-centralnej części kraju. Zostało utworzone na mocy ustawy z dnia 24 lipca 1998 w przybliżeniu z dawnych województw: bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego. 31 grudnia 2019 województwo liczyło około 2.07 mln mieszkańców. Urzędy i jednostki szczebla wojewódzkiego zostały rozdzielone pomiędzy dwa główne miasta regionu. Siedziba wojewody oraz większości urzędów administracji państwowej została ustanowiona w Bydgoszczy, natomiast siedziba sejmiku województwa oraz organów administracji samorządowej w Toruniu.

Patronem województwa jest św. Jan Paweł II. Święto regionu, ustanowione w 2008, obchodzone jest 7 czerwca.

                                     

1. Historia

Trzon województwa stanowią historyczne Kujawy, a ponadto ziemia chełmińska będąca częścią Pomorza Nadwiślańskiego, ziemia dobrzyńska oraz fragmenty Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego. W X–XII w. większość ziem obecnego regionu należała do państwa pierwszych Piastów w zasięgu prowincji mazowieckiej. Jedynie północno-zachodnie obszary podlegały kontroli Pomorzan, którzy do początku XII w. posiadali warownie m.in. w Nakle, Świeciu i Wyszogrodzie. W końcu XII w. nastąpiło wydzielenie z Mazowsza dzielnicy kujawskiej, co zapoczątkowało kształtowanie się zrębu historycznego regionu, obejmującego również tereny zawiślańskie ziemia chełmińska i dobrzyńska. Rozdarcie spójności terytorialnej tak ukształtowanego regionu zapoczątkowało sprowadzenie w 1228 r. zakonu krzyżackiego przez księcia Konrada Mazowieckiego. Krzyżacy uniezależnili się na przydzielonej im ziemi chełmińskiej i rozpoczęli chrystianizację Prus, a z początkiem XIV w. – także podbój ziem polskich, m.in. Pomorza Gdańskiego 1308–1466, Kujaw i ziemi dobrzyńskiej 1331–1343. Państwo krzyżackie objęło północną część obecnego województwa, na jego terytorium powstały warowne zamki i liczne miasta lokowane na prawie chełmińskim w tym pierwsze miasta: Toruń i Chełmno. Odmiennie powodziło się południowej części regionu, która pozostała we władaniu książąt piastowskich. W XIV wieku region kujawski uległ podziałowi na dzielnice: brzeską, inowrocławską, bydgosko-wyszogrodzką i gniewkowską. Za panowania Władysława Jagiełły region ten został scalony administracyjnie w dwa województwa kujawskie, nawiązujące do dawnych podziałów dzielnicowych. W 1466 r. na mocy II traktatu toruńskiego kończącego wojnę trzynastoletnią, ziemia chełmińska oraz Pomorze Gdańskie powróciły w granice państwa polskiego. Kraina ta jako Prusy Królewskie zachowała jednak pewną autonomię oraz odróżniała się gospodarczo, religijnie i społecznie od reszty ziem polskich.

Pod względem administracyjnym w XV–XVIII w. ziemie obecnego regionu należały do pięciu województw prowincji wielkopolskiej Korony Królestwa Polskiego później Rzeczypospolitej Obojga Narodów: chełmińskiego, terytorium niezależnego Torunia i pomorskiego Prusy Królewskie, inowrocławskiego i brzesko-kujawskiego Kujawy oraz kaliskiego Krajna i Pałuki zaliczane do Wielkopolski. Ziemia dobrzyńska zachowywała odrębność samorządową należąc formalnie do województwa inowrocławskiego.

W XV–XVI wieku w obrębie regionu rozwinęły się miasta leżące na szlaku handlowym Wisły, którym odbywał się transport płodów rolnych i leśnych z głębi kraju do portu gdańskiego. Dzięki rozległym przywilejom utrzymała się rola Torunia jako ważnego ośrodka handlowego 18–20 tys. mieszkańców, zaś Grudziądz uzyskał status siedziby parlamentu prowincjonalnego Prus Królewskich. Wśród miast regionu dużą rolę gospodarczą zaczęła odgrywać Bydgoszcz ok. 1600 r. 5 tys. mieszkańców, Inowrocław i Włocławek po 2 tys. mieszkańców. Siedzibami biskupstw były: Włocławek i Chełmża. Okres prosperity zahamowały wojny szwedzkie w II połowie XVII w., które przyniosły ogromne zniszczenia gospodarcze oraz wyludnienie większości miast.

W 1772 r. wskutek I rozbioru Polski, Królestwo Prus dokonało aneksji części ziem obecnego regionu: Prus Królewskich bez Torunia, Krajny oraz części Pałuk i Kujaw z Bydgoszczą i Inowrocławiem. Prusy Królewskie przemianowano w przybliżeniu w prowincję Prusy Zachodnie, zaś w Bydgoszczy ustanowiono siedzibę władz Obwodu Nadnoteckiego, który objął wcielone tereny wielkopolsko-kujawskie, nie należące dawniej do Prus Królewskich. Reszta regionu znalazła się w granicach Prus po II rozbiorze w 1793 r., przydzielona do prowincji: Prusy Południowe i Prusy Nowowschodnie. W latach 1807–1815 r. cały region, z wyjątkiem jego północno-zachodnich kresów, znajdował się w Księstwie Warszawskim, utworzonym pod berłem Napoleona. Pod względem administracyjnym należał niemal w całości do departamentu bydgoskiego bez Grudziądza i ziemi dobrzyńskiej przydzielonej do departamentu płockiego.

Klęska wojsk Napoleona w 1815 r. przesądziła o ponownym wcieleniu ziem regionu do obcych organizmów państwowych. W wyniku kongresu wiedeńskiego zachodnią i północną część regionu włączono do Prus, zaś część wschodnia stała się częścią Królestwa Kongresowego związanego z Rosją. W obrębie zaboru pruskiego utworzono rejencję bydgoską, która objęła południowo-zachodnią część ziem obecnego regionu, zaś dawne tereny Prus Królewskich należały do rejencji kwidzyńskiej w prowincji Prusy Zachodnie. Rewolucja przemysłowa oraz rozwój handlu i komunikacji w II połowie XIX wieku spowodował rozwój gospodarczy zwłaszcza w zaborze pruskim. Dużymi węzłami kolejowymi stały się m.in. Bydgoszcz gdzie od 1849 zlokalizowana była także Królewsko-Pruska Dyrekcja Kolei Wschodniej, Toruń i Inowrocław. Większość miast osiągnęła duży wzrost demograficzny, np. w 1910 r. Bydgoszcz liczyła 58 tys. mieszkańców z przedmieściami 93 tys., Toruń – 46 tys., Grudziądz – 40 tys., Włocławek – 36 tys., a Inowrocław – 25 tys. Pogłębiła się także różnica w rozwoju społeczno-gospodarczym ziem regionu przedzielonych granicą niemiecko-rosyjską.

Po I wojnie światowej całe terytorium dzisiejszego województwa znalazło się w granicach odrodzonego państwa polskiego. Południowo-zachodnia część regionu należąca w czasach pruskich do prowincji Poznańskiej należała do województwa poznańskiego, część północna dawniej Prusy Zachodnie do województwa pomorskiego, zaś część wschodnia dawniej Królestwo Kongresowe do województwa warszawskiego. W 1938 roku nastąpiło poszerzenie województwa pomorskiego o Kujawy i część Wielkopolski. W dwudziestoleciu międzywojennym siedzibą władz administracyjnych był Toruń. W 1939 roku liczba mieszkańców największych miast regionu przedstawiała się następująco: Bydgoszcz – 141 tys., Toruń – 81 tys., Włocławek – 67 tys., Grudziądz – 59 tys., Inowrocław – 40 tys. W czasie okupacji niemieckiej większość ziem obecnego regionu wcielono do III Rzeszy. Część północna znalazła się w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie rejencje: bydgoska i kwidzyńska, zaś część południowa w Kraju Warty rejencja inowrocławska.

Po wyzwoleniu w lutym 1945 r. nastąpiło reaktywowanie województwa pomorskiego, tym razem ze stolicą w Bydgoszczy. Województwo bydgoskie w kształcie z lat 1945–1975 objęło w przybliżeniu obszar obecnego regionu kujawsko-pomorskiego. W reformie administracyjnej 1975 r. podzielono je na trzy mniejsze województwa: bydgoskie, toruńskie i włocławskie.

Kolejne zmiany administracyjne nastąpiły w wyniku reformy samorządowej w 1998 r. W pierwotnym projekcie sejmowym region ten miał się stać częścią wielkiego województwa pomorskiego, jednak na skutek protestów mieszkańców zrezygnowano z tych planów. Po trwających kilka miesięcy rozmowach polityków, samorządowców i przedstawicieli lokalnych elit zdecydowano o ulokowaniu Wojewody w Bydgoszczy, zaś Sejmiku Wojewódzkiego w Toruniu.

Ostatecznie województwo kujawsko-pomorskie zostało utworzone w 1999 roku z województw poprzedniego podziału administracyjnego:

  • bydgoskiego oprócz gmin powiatu chojnickiego i gminy Trzemeszno.
  • toruńskiego oprócz gmin powiatu nowomiejskiego
  • włocławskiego w całości
                                     

2. Geografia

Województwo zajmuje obszar 17 971.34 km², co stanowi 5.7% powierzchni Polski. Najwyżej położoną miejscowością w województwie jest Dąbrówka w powiecie sępoleńskim 188 m nad poziom morza, najniżej leżą Rozgarty w powiecie grudziądzkim 26 m n.p.m.

                                     

2.1. Geografia Położenie administracyjne

Województwo jest położone w północnej części centralnej Polski i graniczy z województwami:

  • pomorskim na długości 238.8 km na północy
  • warmińsko-mazurskim na długości 125.8 km na północnym wschodzie
  • wielkopolskim na długości 393.0 km na południu i zachodzie
  • mazowieckim na długości 187.4 km na wschodzie
  • łódzkim na długości 28.8 km na południowym wschodzie
                                     

2.2. Geografia Położenie fizycznogeograficzne

Region leży centralnie w północnej części Polski po obu brzegach Wisły, w jej dolnym biegu. Znajduje się między Pojezierzem Pomorskim i Mazurskim. Całość obszaru województwa kujawsko-pomorskiego znajduje się w strefie krajobrazu młodoglacjalnego, ukształtowanego w zlodowaceniu bałtyckim. Osią województwa jest rzeka Wisła, płynąca w obrębie makroregionu: Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, a poniżej zakola dolnej Wisły – w Dolinie Dolnej Wisły. Obniżenie zajęte przez Wisłę otaczają wysoczyzny morenowe, charakteryzujące się dużym zróżnicowaniem rzeźby terenu, występowaniem form pagórkowatych oraz licznych jezior polodowcowych. Znajdują się one w makroregionach: Pojezierze Południowopomorskie północny zachód, Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie północny wschód, Pojezierze Wielkopolskie południe. Dzielą się one na liczne mniejsze mezoregiony – na południu: Pojezierze Gnieźnieńskie, Pojezierze Kujawskie, Równina Inowrocławska, na północy: Równina Tucholska, Pojezierze Krajeńskie, Bory Tucholskie, Dolina Brdy, Wysoczyzna Świecka, Pojezierze Chełmińskie, Pojezierze Brodnickie, Dolina Drwęcy, Pojezierze Dobrzyńskie, Równina Urszulewska. W pradolinie, stanowiącej oś województwa wyróżnia się mezoregiony: Kotlina Płocka, Kotlina Toruńska, Dolina Środkowej Noteci, zaś w Dolinie Dolnej Wisły – Dolinę Fordońską i Kotlinę Grudziądzką.



                                     

2.3. Geografia Morfologia

Na Kujawach występują płaskie i faliste równiny morenowe, zaś na północy i wschodzie województwa tereny pagórkowate. Najbardziej urozmaiconą pod względem morfologicznym jest część północno-zachodnia, gdzie występują znaczne deniwelacje terenu, wały moren czołowych, ozy, kemy oraz głęboko wcięte rynny subglacjalne m.in. Rynna Jezior Byszewskich. Północną część województwa zajmuje piaszczysta równina sandrowa Borów Tucholskich, urozmaicona licznymi jeziorami. W województwie leży jedno z większych w Polsce obszarów wydm śródlądowych, które zajmuje Puszcza Bydgoska, zaś na wschodzie regionu w okolicy Zbójna znajduje się najokazalsze w Polsce pole drumlinów. Unikalnym tworem natury jest także Dolina Dolnej Wisły, stanowiąca rodzaj przełomu w wysoczyznach pojezierzy. Inicjuje ją w pobliżu Bydgoszczy – Fordoński Przełom Wisły, zaś w zboczach Doliny występują miejscami jaskinie.

                                     

2.4. Geografia Topografia

W wymiarze północ-południe województwo rozciąga się na długości 161 km, to jest 1°27′01″. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość województwa wynosi 168 km, co w mierze kątowej daje 2°30′51″.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów:

  • wschodni: 19°45′41″ dług. geogr. E – pd wsch. narożnik działki ewidencyjnej nr 7224 powiat brodnicki.
  • zachodni: 17°14′50″ dług. geogr. E – zach. narożnik działki ewidencyjnej nr 431 powiat sępoleński,
  • południowy: 52°19′50″ szer. geogr. N – pd wsch. narożnik działki ewidencyjnej nr 197 powiat włocławski,
  • północny: 53°46′51″ szer. geogr. N – pn zach. narożnik działki ewidencyjnej nr 72/4 powiat tucholski,

Najwyższym punktem jest wierzchołek wzniesienia Gór Obkaskich, zwany Czarną Górą o wysokości 188.8 m n.p.m.

                                     

2.5. Geografia Stosunki wodne

Obszar województwa kujawsko-pomorskiego znajduje się w około 80% w dorzeczu Wisły. Tylko zachodnia i południowo-zachodnia część województwa leży w dorzeczu Odry zlewnia Noteci i Wełny. Osią województwa jest rzeka Wisła, płynąca przez jego obszar na długości 206 km. Największymi jej dopływami na terenie regionu są: uchodząca we Włocławku: Zgłowiączka 79 km, naprzeciw Nieszawy: Mień, w Otłoczynie: Tążyna, w Toruniu: Drwęca 117 km w regionie, w Bydgoszczy: Brda 111 km, w Świeciu: Wda 62 km, niedaleko Grudziądza: Osa 50 km, oraz w Nowem: Mątawa 62 km. Kolejną główną rzeką w regionie jest Noteć 127 km w regionie, przepływająca przez obrzeża Inowrocławia, Barcin i Nakło nad Notecią. Wśród sztucznych arterii wodnych największe znaczenie ma Kanał Bydgoski łączący Brdę z Notecią – ważny element drogi wodnej Wisła-Odra oraz Kanał Górnonotecki łączący Gopło i system jezior pałuckich z Kanałem Bydgoskim.

Młodoglacjalny krajobraz województwa kujawsko-pomorskiego obfituje w naturalne zbiorniki wodne. Ogólna powierzchnia jezior wynosi 25 052 ha, co stanowi 1.4% obszaru województwa i 9% powierzchni wszystkich jezior w kraju. Przeważają akweny małe; na ogólną liczbę 1002 jezior o powierzchni ponad 1 ha, 614 nie przekracza 10 ha. Wszystkie jeziora powstały w wyniku erozyjnej działalności wód lodowcowych jeziora rynnowe, bądź w dnach wytopisk polodowcowych jeziora morenowe. Największym naturalnym akwenem jest Gopło 2094 ha, a następnie: Jezioro Głuszyńskie 608.5 ha i Jezioro Żnińskie Duże 431.6 ha. 40 jezior posiada powierzchnię większą od 100 ha, a 11 jest większych niż 200 ha. Około 30% jezior posiada przynajmniej II klasę czystości wód, a w czterech stwierdzono I klasę czystości.

Jeziora rozmieszczone są bardzo nierównomiernie. Najwięcej z nich występuje na Pojezierzu Brodnickim, Pojezierzu Gnieźnieńskim, Pojezierzu Dobrzyńskim i w Kotlinie Płockiej, zaś najmniejsza jeziornością odznaczają się Kotlina Toruńska, Dolina Noteci i Równina Inowrocławska.

Spośród sztucznych zbiorników wodnych znajdujących się na obszarze województwa najintensywniej wykorzystywane są dla produkcji czystej ekologicznie energii: Zbiornik Włocławski na Wiśle, 70.4 km², Zalew Koronowski na Brdzie, 13.5 km² i Jezioro Żurskie na Wdzie. Zalew Koronowski i Zbiornik Żurski są zagospodarowane turystycznie i wykorzystywane na potrzeby rekreacji.



                                     

2.6. Geografia Klimat

Klimat regionu zalicza się do przejściowych, łączących klimaty pojezierzy bałtyckich na północy i Wielkich Dolin Środkowopolskich na południu. Średnia temperatura stycznia obniża się z zachodu na wschód od -2 do -3 st., zaś w lipcu wynosi średnio 18 st. Najcieplejszym rejonem województwa jest dolina Wisły szczególnie okolice Włocławka, gdzie średnie roczne temperatury powietrza przekraczają 8°C, zaś najchłodniejszym część północno-zachodnia i wschodnia średnia temp. 7°C.

Środkowo-zachodnia i południowa część województwa należy do obszarów o najniższych opadach atmosferycznych w Polsce, sięgających miejscami poniżej 500 mm. Związane jest z tym zjawisko "stepowienia” obszaru i odczuwalny niedobór wody, zwłaszcza w rolnictwie. Wyższe opady notowane są w części północno-zachodniej powyżej 575 mm i wschodniej ponad 600 mm. Minimum opadów występuje w lutym, a maksimum – w lipcu i sierpniu. Przeważają wiatry z kierunków: zachodniego i południowo-zachodniego ponad 40% częstości.

                                     

2.7. Geografia Bogactwa naturalne

Do znacznych zasobów naturalnych na terenie województwa należą wapienie jurajskie, eksploatowane w rejonie Barcina, Pakości i Piechcina oraz złoża soli kamiennej w okolicach Inowrocławia, Góry i Mogilna. Eksploatacja soli 2.7 mln t w województwie stanowi ponad 84% ogólnokrajowego wydobycia tego surowca. Udokumentowane pokłady soli znajdują się także na południowym wschodzie regionu Lubień Kujawski, Izbica Kujawska. Nie są eksploatowane złoża węgla brunatnego w okolicach Szubina, Kcyni, Żnina, Łabiszyna i Radziejowa. Na terenie województwa udokumentowano także cztery złoża wód mineralnych: Ciechocinek lecznicze, termalne, Inowrocław lecznicze, termalne, Marusza w gminie Grudziądz lecznicze, termalne i Wieniec w gminie Brześć Kujawski lecznicze, mineralne.

Grupę kopalin pospolitych stanowią: kruszywa naturalne, piaski kwarcowe, surowce ilaste, wapienie i margle, torf i kreda jeziorna.

                                     

2.8. Geografia Gleby

Dominującym typem gleb w województwie są gleby brunatnoziemne, tj. brunatne i płowe, zajmujące łącznie około 44% ogólnej powierzchni województwa oraz bielicoziemne pokrywające około 39% powierzchni. Gleby średnie pod względem rolniczym IV klasa bonitacyjna stanowią 40% powierzchni regionu, a dobre i bardzo dobre I-III klasa bonitacyjna – 35%. Najlepsze gleby występują na Kujawach, Pałukach i Ziemi Chełmińskiej. Użytki rolne zajmują 57% obszaru, w tym na grunty orne przypada 51%, na użytki zielone 6%.

                                     

2.9. Geografia Roślinność

Szata roślinna województwa kujawsko-pomorskiego jest charakterystyczna dla obszarów polodowcowych. Występuje tu najbogatsze w Polsce północnej i środkowej skupisko roślinności stepowej. Rośliny te osiedliły się i utrzymują na stromych, silnie nasłonecznionych zboczach Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, doliny Wisły oraz jej dopływów. Do najstarszych składników flory należą m.in. gatunki dawnej tundry glacjalnej i postglacjalnej, które zachowały się najczęściej na torfowiskach, licznie występujących w Borach Tucholskich i na Pojezierzu Brodnickim. Do roślin rzadkich należą specyficzne pod względem warunków siedliskowych rośliny słonolubne, tzw. halofity. Teren województwa jest objęty zasięgiem większości rodzimych gatunków drzew, z tym że granice zasięgu osiągają na tym obszarze m.in. świerk, buk, klon, cis i jarząb brekinia.

                                     

2.10. Geografia Lasy

Według danych z 31 grudnia 2012 r. w woj. kujawsko-pomorskim lasy obejmowały powierzchnię 420.9 tys. ha, co stanowiło 23.4% jego powierzchni. Pod względem odsetka lasów 23% województwo kujawsko-pomorskie należy do najsłabiej zalesionych w kraju 13. miejsce. Kompleksy leśne na terenie województwa, poza Borami Tucholskimi i doliną Wisły są niewielkie i występują w dużym rozproszeniu. Występuje duże zróżnicowanie lesistości w powiatach. Głównymi zwartymi obszarami leśnymi są: Bory Tucholskie w północnej części regionu, Puszcza Bydgoska w części centralnej oraz Lasy Włocławsko-Gostynińskie w części wschodniej. Lasy sektora publicznego zajmują 90% ogólnej powierzchni lasów. Lasy województwa kujawsko-pomorskiego na tle kraju charakteryzują się niewielkim zróżnicowaniem gatunkowym 60% stanowią monokultury sosnowe, spowodowanym niską żyznością i wilgotnością siedlisk. Większość lasów chroniona jest w jednostkach ochrony przyrody.

Na obszarze województwa wydzielono dwa Leśne Kompleksy Promocyjne: LKP "Bory Tucholskie” i LKP "Lasy Gostynińsko-Włocławskie”, w których gospodarka leśna jest prowadzona w oparciu o podstawy ekologiczne.



                                     

3. Podział administracyjny

Województwo kujawsko-pomorskie jest podzielone na 19 powiatów oraz 4 miasta na prawach powiatu.

Dane dotyczące powiatów według stanu z 31 grudnia 2009 r., liczba ludności na dzień 30 czerwca 2019.

                                     

4. Urbanizacja

Na terenie województwa są 52 miasta, w których mieszka 59% mieszkańców regionu. Największym miastem jest Bydgoszcz skupiająca 17% ludności regionu, w tym 29% ludności miejskiej. Następnie Toruń 10% ludności regionu, Włocławek, Grudziądz i Inowrocław. Grupę miast średniej wielkości tworzy 16 ośrodków liczących od 10 do 30 tys. mieszkańców. Pod względem wielkości wyróżniają się tu: Brodnica, Świecie i Chełmno. Pozostałe miasta pełnią funkcję ośrodków centralnych o znaczeniu ponadlokalnym. Grupę miast małych tworzy 30 ośrodków. Są one bardzo zróżnicowane, znajdują się wśród nich zarówno miasta o funkcjach miast średnich, jak też bardzo małe miasteczka, liczące poniżej 3 tys. mieszkańców.

Bydgoszcz i Toruń to dwa główne regionalne ośrodki przemysłu, biznesu, nauki, kultury, sztuki, działalności badawczo-rozwojowej, a także siedziba władz lokalnych i kluczowych organizacji gospodarczych. Obszar Bydgoszczy i Torunia wraz z powiatami ziemskimi tzw. aglomeracja bydgosko-toruńska skupia 37% ludności województwa, ponad połowę podmiotów gospodarczych, a także zdecydowaną większość potencjału kulturalnego i szkolnictwa wyższego. Potencjał społeczno-gospodarczy aglomeracji lokuje ją na 6–7 miejscu wśród krajowych ośrodków regionalnych.

Liczba ludności miast według stanu z 30 czerwca 2019. Wyróżniono nazwy miast powiatowych. Tabelę można uporządkować rosnąco lub malejąco według wartości w każdej z kolumn naciskając przycisk.

                                     

5. Religia

Na terenie województwa działalność prowadzą: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Greckokatolicki w Polsce, Kościół Polskokatolicki, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Boży w Chrystusie, Kościół "Chrystus dla wszystkich”, Kościół Chrystusowy, Kościół Ewangeliczny, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, Zbory Boże Chrześcijan Dnia Siódmego, Religijne Towarzystwo Przyjaciół, Świadkowie Jehowy, Świecki Ruch Misyjny "Epifania”, Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, Muzułmański Związek Religijny, Zachodni Zakon Sufi w Polsce i Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu.

Miasta biskupie kościoła rzymskokatolickiego na terenie województwa kujawsko – pomorskiego:

                                     

6. Ochrona przyrody

Ekologiczny System Obszarów Chronionych na terenie województwa tworzą pomniki przyrody, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe oraz obszary Natura 2000. Przez region przebiegają korytarze ekologiczne o znaczeniu międzynarodowym: Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka i Dolina Dolnej Wisły oraz szereg korytarzy o znaczeniu krajowym, którą tworzą doliny większych rzek i ciągi jezior.

Łącznie obszary chronione zajmują jedną trzecią obszaru województwa kujawsko-pomorskiego. Największy odsetek powierzchni objętej ochroną prawną występuje w północnych powiatach: sępoleńskim 66%, tucholskim 57%, brodnickim 53% i świeckim 48%.

                                     

6.1. Ochrona przyrody Zanieczyszczenie środowiska

Kujawsko-pomorskie należy do obszarów o średnim poziomie zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego w kraju 9 miejsce. Z uwagi na obecność przemysłu, nieco większą skalę zanieczyszczeń powietrza notują miasta: Bydgoszcz, Toruń, Włocławek, Janikowo, Inowrocław, Świecie, Grudziądz i Kruszwica. Do najbardziej zanieczyszczonych rzek należą: Noteć, Wisła, Osa, Gąsawka, zaś do najczystszych: Brda i Wda. Gleby województwa charakteryzują się ogólnie niskim stopniem zanieczyszczenia.

                                     

6.2. Ochrona przyrody Parki krajobrazowe

W regionie znajduje się 10 parków krajobrazowych: 2 na obszarze Borów Tucholskich, 2 na Pojezierzu Chełmińsko-Dobrzyńskim, 3 w Dolinie Dolnej Wisły i na Pojezierzu Krajeńskim oraz 2 w południowej części regionu.

                                     

6.3. Ochrona przyrody Rezerwaty przyrody

Według stanu na 2018 w województwie były 92 rezerwaty przyrody o łącznej powierzchni 9604 ha, co stanowiło około 1% powierzchni. Wśród nich znajduje się 48 rezerwatów leśnych, 16 torfowiskowych, 7 florystycznych, 8 faunistycznych, 7 krajobrazowych, 3 wodne, 3 stepowy, po 1 przyrody nieożywionej i słonoroślowy. Najwięcej rezerwatów znajduje się w dolinie Wisły, w Borach Tucholskich i na Pojezierzu Brodnickim.

Rezerwaty o największej powierzchni to:

  • krajobrazowy Nadgoplański Park Tysiąclecia 2313.76 ha
  • faunistyczny Rezerwat przyrody Jezioro Rakutowskie 414.07 ha
  • faunistyczny Rezerwat przyrody Rzeka Drwęca 543.47 ha
  • krajobrazowy Rezerwat przyrody Dolina Rzeki Brdy 1681.50 ha
  • torfowiskowy Rezerwat przyrody Bagna nad Stążką 478.45 ha

Do ścisłych rezerwatów przyrody należą: Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego, Osiny, Linje, Szumny Zdrój, Płutowo, Góra Świętego Wawrzyńca, Stręszek, Czarny Bryńsk.

                                     

6.4. Ochrona przyrody Obszary chronionego krajobrazu

W granicach województwa wyznaczonych jest 31 obszarów chronionego krajobrazu, gdzie ochroną objęto 334228 ha, co stanowi 32.4% powierzchni województwa. Najwięcej tego typu form znajduje się w dolinach rzecznych: Wisły, Brdy, Drwęcy i Osy oraz na terenie Borów Tucholskich. Chroni się tutaj zarówno przyrodnicze, jak i kulturowe elementy krajobrazu.

                                     

6.5. Ochrona przyrody Pomniki przyrody

W 2018 r. na obszarze województwa znajdowało się 2492 pomniki przyrody. Wśród nich najliczniejszą grupę stanowiły pojedyncze drzewa 1769, grupy drzew 542, głazy narzutowe 83, aleje przydrożne 59 i 39 innych obiektów. Do najokazalszych pomników przyrody należały m.in. jaskinia Bajka koło Gądecza, Kamień św. Wojciecha w Leosi, o obwodzie 24.5 m, dąb "Jan Kazimierz” w Bąkowie o obwodzie 953 cm, dąb "Chrobry” we wsi Nogat koło Łasina o obwodzie 886 cm, "Dąb Bartek” w Bydgoszczy z obwodem 656 cm, "Dąb Rzeczypospolitej” koło Górzna o obwodzie 632 cm, aleja bukowa koło Radomina. Najbogatszym w pomniki przyrody miastem jest Bydgoszcz 95 obiektów. Wiele pomnikowych drzew i skupisk drzew znajduje się w wiejskich parkach pałacowych i dworskich.

                                     

6.6. Ochrona przyrody Sieć Natura 2000

Do 2011 r. na obszarze województwa wyznaczono 7 Obszarów Specjalnej Ochrony Ptaków: Błota Rakutowskie, Bagienna Dolina Drwęcy, Dolina Dolnej Wisły, Ostoja Nadgoplańska, Żwirownia Skoki, Bory Tucholskie, Dolina Środkowej Noteci i Kanału Bydgoskiego oraz 34 Obszary Mający Znaczenie dla Wspólnoty. Większość obszarów Natura 2000 znajduje się na terenach już chronionych jako parki krajobrazowe i obszary chronionego krajobrazu.

                                     

6.7. Ochrona przyrody Inne formy ochrony przyrody

W 2018 r. na terenie regionu znajdowały się 2123 użytki ekologiczne, zajmujących powierzchnię 5165 ha, oraz 35 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych o powierzchni 3335 ha. Północno-wschodnia część województwa 33 gminy znajduje się w granicach obszaru funkcjonalnego "Zielone Płuca Polski”, zaś 13 gmin w północnej części regionu obejmuje Rezerwat biosfery Bory Tucholskie.

                                     

7. Ośrodki akademickie

W 2010 r. w Kujawsko-Pomorskiem funkcjonowało 33 wyższych uczelni. Najważniejsze z nich – takie, które oprócz kształcenia studentów mogą się pochwalić istotnym dorobkiem naukowym – to Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu wraz z funkcjonującym w Bydgoszczy Collegium Medicum, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy i Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy. W 2010 r. w regionie nauki pobierało 85 tys. studentów w tym 45 tys. w Bydgoszczy, 33 tys. w Toruniu i 5 tys. we Włocławku, zaś kadra naukowa liczyła 4.6 tys. osób w tym 1160 profesorów.

                                     

7.1. Ośrodki akademickie Bydgoszcz

  • Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy
  • Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
  • Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy
  • Wyższa Szkoła Środowiska w Bydgoszczy
  • Wyższa Szkoła Bankowa w Toruniu Wydział Finansów i Zarządzania w Bydgoszczy
  • Kujawsko-Pomorska Szkoła Wyższa w Bydgoszczy
  • Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
  • Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy
  • Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy
  • Bydgoska Szkoła Wyższa
  • Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Poznaniu – Dział Rekrutacji w Bydgoszczy
  • Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny w Bydgoszczy
  • Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny w Bydgoszczy
  • Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Bydgoszczy
  • Wyższe Misyjne Seminarium Duchowne Zgromadzenia Ducha Świętego im. bł. Ojca Jakuba Lavala
  • Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Bydgoskiej im. bpa Michała Kozala
  • Wyższa Szkoła Informatyki w Łodzi – Wydział Zamiejscowy w Bydgoszczy
  • Prymasowski Instytut Kultury Chrześcijańskiej
  • Niepubliczne Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Bydgoszczy
  • Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu – Ośrodek Studiów Wyższych w Bydgoszczy
                                     

7.2. Ośrodki akademickie Toruń

  • Toruńska Szkoła Wyższa
  • Kolegium Pracowników Służb Społecznych w Toruniu
  • Toruńska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości
  • Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
  • Wyższa Szkoła Bankowa w Toruniu
  • Wyższa Szkoła Filologii Hebrajskiej
  • Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu
  • Wyższe Seminarium Duchowne im. bł. ks. Stefana W. Frelichowskiego w Toruniu
  • Kolegium Mody ASP w Toruniu
  • Publiczne Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Toruniu
  • Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy – Wydział Techniczny w Toruniu
  • Uniwersytet Warmińsko-Mazurski – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny w Toruniu
                                     

7.3. Ośrodki akademickie Włocławek

  • Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna we Włocławku
  • Wyższa Szkoła Informatyki w Łodzi – Oddział Zamiejscowy we Włocławku
  • Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa we Włocławku
                                     

7.4. Ośrodki akademickie Grudziądz

  • Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny w Grudziądzu
  • Grudziądzka Szkoła Wyższa
  • Wyższa Szkoła Demokracji
  • Politechnika Gdańska – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny w Grudziądzu
                                     

7.5. Ośrodki akademickie Inowrocław

  • Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy Wydział Zamiejscowy w Inowrocławiu
                                     

7.6. Ośrodki akademickie Świecie

  • Wyższa Szkoła Menadżerska w Świeciu
  • Wyższa Szkoła Języków Obcych w Świeciu
                                     

7.7. Ośrodki akademickie Działalność badawczo-rozwojowa

W regionie istnieje wiele instytutów resortowych, zwłaszcza Ministerstwa Rolnictwa, w Toruniu istnieją placówki badawcze i badawczo-wdrożeniowe funkcjonujące w strukturze Polskiej Akademii Nauk. Rozwój innowacyjnej gospodarki w regionie wspomagają takie placówki jak: Regionalne Centrum Innowacyjności w Bydgoszczy, Centrum Transferu Technologii w Toruniu, Toruńska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. w Toruniu oraz placówki Naczelnej Organizacji Technicznej.

Działalność naukowo-badawczą, zwłaszcza studia regionalno-historyczne, prowadzą także towarzystwa naukowe, a wśród nich: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Włocławskie Towarzystwo Naukowe oraz liczne stowarzyszenia społeczno-kulturalne.

                                     

8. Oświata

W 2010 r. w regionie funkcjonowało 705 szkół podstawowych, 397 gimnazjów, 149 zasadniczych szkół zawodowych, 124 licea ogólnokształcące, 28 liceów profilowanych, 153 technika, 7 średnich szkół artystycznych oraz 187 szkoły policealne. Nadzór prowadzi zlokalizowane w Bydgoszczy Kujawsko-Pomorskie Kuratorium Oświaty, zaś placówki doskonalenia nauczycieli zlokalizowane są m.in. w Bydgoszczy, Toruniu, Włocławku, Inowrocławiu, Szubinie i Nakle

W Toruniu swoją siedzibę ma jedyne w województwie i w kraju Gimnazjum i Liceum Akademickie. Placówka powstała w 1998 r., ale jej korzenie sięgają początku lat 90. XX w., kiedy to rozpoczęto prace nad kształtem i funkcją szkoły. GiLA jest szkołą prowadzoną przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Z kolei w Bydgoszczy funkcjonuje szkoła międzynarodowa International School of Bydgoszcz, prowadzona przez Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, z językiem wykładowym angielskim, posiadająca uprawnienia do wystawiania świadectw uznawanych na całym świecie oraz matury międzynarodowej, założona dla dzieci oficerów wojsk NATO, przyjmująca również dzieci i młodzież polską.

W 2011 r. samorząd województwa kujawsko-pomorskiego prowadził następujące szkoły i placówki oświatowe:

  • Zespół Szkół Społecznych w Toruniu Strona
  • Kujawsko-Pomorskie Centrum Edukacji Nauczycieli w Toruniu Strona
  • Publiczne Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Toruniu do 2011, Strona
  • Szkoła Policealna Medyczno-Społeczna w Inowrocławiu Strona
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bydgoszczy Strona
  • Biblioteka Pedagogiczna im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej w Toruniu Strona
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci i Młodzieży Słabosłyszącej i Niesłyszącej im. gen. S. Maczka w Bydgoszczy Strona
  • Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Bydgoszczy do 2011, Strona
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci i Młodzieży Słabowidzącej i Niewidomej im. L. Braille’a w Bydgoszczy Strona
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. J. Korczaka w Toruniu Strona
  • Zespół Szkół Specjalnych Nr 1 w Ciechocinku Strona
  • Kujawsko-Pomorskie Centrum Edukacji Nauczycieli w Bydgoszczy Strona
  • Zespół Szkół Nr 33 Specjalnych dla Dzieci i Młodzieży Przewlekle Chorej w Bydgoszczy Strona
  • Okręgowy Ośrodek Dokształcania Zawodowego w Bydgoszczy Strona
  • Medyczno-Społeczne Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Toruniu Strona
  • Kujawsko-Pomorskie Centrum Edukacji Nauczycieli we Włocławku Strona
                                     

9.1. Transport Transport drogowy

Województwo znajduje się w centralnej części kraju, gdzie przebiegają ważne paneuropejskie korytarze transportowe, zwłaszcza w kierunku południkowym:

  • Korytarz Transportowy nr VI, w ciągu autostrady A1 E75, łączącej Gdańsk, Grudziądz, Toruń, Włocławek, Łódź, Katowice;
  • Korytarz Transportowy nr VIa, w którym planowana jest budowa drogi ekspresowej S5 E261, łączącej Grudziądz, Bydgoszcz, Poznań i Wrocław;

W kierunku równoleżnikowym przebiega droga krajowa nr 10, docelowo droga ekspresowa S10, łącząca Warszawę, Toruń, Bydgoszcz i Szczecin.

Drogi krajowe przebiegające przez teren województwa

  • E261 S5 5 Nowe Marzy – Świecie – Bydgoszcz – Poznań – Wrocław – Lubawka granica państwa z Czechami
  • E75 A1 Gdańsk – Grudziądz – Toruń – Włocławek – Łódź – Katowice – Gorzyczki granica państwa z Czechami
  • 15 Trzebnica – Jarocin – Gniezno – Inowrocław – Toruń – Brodnica – Ostróda
  • 25 Bobolice – Człuchów – Bydgoszcz – Inowrocław – Konin – Kalisz – Gęsia Górka
  • 91 Gdańsk – Tczew – Nowe – Świecie – Toruń – Włocławek – Łódź – Częstochowa
  • S16 16 Dolna Grupa – Grudziądz – Łasin – Iława – Olsztyn – Ełk – Augustów – Ogrodniki granica państwa z Litwą
  • Międzynarodowy Szlak rowerowy R1
  • 56 Trzeciewiec – Koronowo
  • 67 Lipno – Włocławek
  • 62 Strzelno – Włocławek – Płock – Nowy Dwór Mazowiecki – Siemiatycze
  • S10 10 Lubieszyn granica państwa z Niemcami – Szczecin – Stargard – Piła – Bydgoszcz – Toruń – Lipno – Płońsk
  • 55 Stolno – Grudziądz – Kwidzyn – Malbork – Nowy Dwór Gdański
  • 80 Pawłówek – Bydgoszcz – Zławieś Wielka – Toruń – Lubicz
                                     

9.2. Transport Transport kolejowy

Kolej doprowadzono na teren regionu w 1851 r. Była to Pruska Kolej Wschodnia, której Dyrekcja w latach 1849-1895 znajdowała się w Bydgoszczy. W 1862 r. oddano do użytku Kolej Warszawsko-Bydgoską, która łączyła jako pierwsza ziemie zaboru pruskiego i rosyjskiego. W II połowie XIX wieku wzniesiono trzy okazałe mosty kolejowe przez Wisłę, z których most fordoński dł. 1.33 km był najdłuższą przeprawą w Rzeszy Niemieckiej, a do momentu zniszczenia w 1945 r. – najdłuższym w Polsce. W latach 1926-1933 wybudowano przebiegająca przez teren regionu magistralę węglową, stanowiącą najważniejszą linię towarową Polski międzywojennej, umożliwiającą eksport polskiego węgla przez port w Gdyni. Obecnie przez województwo przebiega w kierunku południkowym linia kolejowa nr 131 magistrala węglowa ulokowana w Korytarzu Transportowym C-E65 Tczew – Bydgoszcz – Inowrocław – Zduńska Wola – Tarnowskie Góry – Pszczyna. Do ważniejszych tras kolejowych należy również linia nr 353 Poznań – Inowrocław – Toruń – Olsztyn – Korsze oraz nr 18 Piła – Bydgoszcz – Toruń – Włocławek – Kutno. Najważniejsze, regionalne węzły kolejowe to Bydgoszcz, Toruń i Inowrocław.

Na terenie województwa działa Przemysłowa-Nizinna Kolej Linowa Janikowo-Piechcin należąca do Janikowskich Zakładów Sodowych "Janikosoda” – Soda Polska Ciech w Janikowie.

                                     

9.3. Transport Transport lotniczy

Na terenie województwa zlokalizowany jest Międzynarodowy Port Lotniczy im. Ignacego Jana Paderewskiego w Bydgoszczy, który w 2011 r. oferował połączenia krajowe z Warszawą, międzynarodowe z lotniskami w Wielkiej Brytanii, Irlandii i Niemczech oraz połączenia sezonowe z kurortami w Turcji, Grecji, Bułgarii, Hiszpanii, Tunezji i Egipcie.

W regionie działają także lotniska cywilne i sportowe oraz lądowiska. Najpopularniejsze z nich to: Lotnisko Bydgoszcz-Biedaszkowo, Lotnisko Toruń-Bielany, Lotnisko Włocławek-Kruszyn, Lotnisko Grudziądz-Lisie Kąty oraz Lotnisko Inowrocław-Latkowo.

                                     

9.4. Transport Żegluga śródlądowa

Region posiada tradycje związane z żeglugą śródlądową. W czasach staropolskich podstawową arterią dla przewozu towarów była Wisła, a w XIX wieku także droga wodna Wisła-Odra poprzez Kanał Bydgoski. Obecnie żegluga ma znaczenie głównie turystyczne.

Przez województwo przebiegają dwie z trzech prowadzących przez Polskę międzynarodowych dróg wodnych MDW:

  • E70 – łącząca Antwerpię w Belgii z Kłajpedą na Litwie, na obszarze regionu jest to droga wodna Wisła-Odra, prowadząca Notecią i Kanałem Bydgoskim, a następnie w dół Wisły.
  • E40 – łącząca Bałtyk z Morzem Czarnym; na obszarze regionu pokrywa się z Wisłą;

Od 2000 r. prowadzona jest rewitalizacja szlaku wodnego E70, która doprowadziła m.in. do budowy szeregu przystani nad Notecią oraz rewitalizacji Bydgoskiego Węzła Wodnego. W Bydgoszczy znajduje się port handlowy żeglugi śródlądowej, zaś na Brdzie kursuje Bydgoski Tramwaj Wodny.

                                     

10. Gospodarka

Ośrodkami gospodarczymi są miasta: Bydgoszcz, Toruń, Włocławek, wraz z Grudziądzem i Inowrocławiem. Trzonem gospodarczym regionu jest Bydgosko-Toruński Okręg Przemysłowy. W sektorze przedsiębiorstw pracowało w 2011 r. 246.4 tys. osób, zaś liczba podmiotów gospodarczych wynosiła 185 tys., co stanowiło 4.6% ogółu podmiotów w kraju. Większość z nich jest zarejestrowana na terenie miast około 75%, w tym ponad 50% w czterech największych miastach regionu 25% w Bydgoszczy. Gminy o najwyższych wskaźnikach przedsiębiorczości to Bydgoszcz wraz z powiatem bydgoskim oraz Toruń. W regionie funkcjonuje 1.7 tys. firm z kapitałem zagranicznym 10. miejsce w kraju.

Do dużych korporacji światowych, posiadających swoje przedsiębiorstwa w regionie należą: Lafarge Piechcin, Sharp Corporation, Orion, Sumika Łysomice, Alcatel-Lucent, Atos Orgin, Coca-Cola, Frosta, JPMorgan Chase, Can-Pack, Unilever Bydgoszcz, Jabil Global Services Bydgoszcz, Teleplan Bydgoszcz, Nestlé Toruń, Mondi Group Świecie, Klose Nowe.

Od 2006 r. terenie województwa funkcjonują obszary włączone w skład Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej do 30 listopada 2020 r.:

  • Podstrefa Bydgoszcz 35.9 ha
  • Podstrefa Toruń 7.2 ha
  • Podstrefa Rypin 3.7 ha
  • Podstrefa Grudziądz 115.9 ha – do inwestorów należy m.in. Polpak Papier Sp. z o.o.
  • Podstrefa Barcin 100 ha – głównymi inwestorami są: Lafarge oraz Mapei
  • Podstrefa Kowalewo Pomorskie 7.8 ha
  • Podstrefa Świecie 166 ha – głównym inwestorem jest Mondi Świecie S.A.
  • "Crystal Park” Łysomice k. Torunia 177.6 ha – mieści kompleks japońskich przedsiębiorstw elektronicznych

Do głównych parków przemysłowych województwa należą:

  • Grudziądzki Park Przemysłowy,
  • Vistula Park Świecie.
  • Park Przemysłowy w Solcu Kujawskim,
  • Toruński Park Technologiczny,
  • Włocławska Strefa Rozwoju Gospodarczego Park Przemysłowo – Technologiczny,
  • Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny,

Przedsiębiorczość w regionie wspierają liczne instytucje i stowarzyszenia gospodarcze, m.in. agencje rozwoju regionalnego Toruń, izby przemysłowo-handlowe i rolnicze Przysiek, fundusze pożyczkowe Bydgoszcz, Toruń, zrzeszenia i związki pracodawców oraz rzemiosła Bydgoszcz, centra i kluby eksportera Bydgoszcz, Toruń, Business Centre Club Bydgoszcz, Toruń. Wśród instytucji łączących gospodarkę z nauką wyróżniają się: Regionalne Centrum Innowacyjności w Bydgoszczy i Interdyscyplinarne Centrum Nowoczesnych Technologii UMK w Toruniu.

                                     

10.1. Gospodarka Statystyki gospodarcze

W 2012 r. produkt krajowy brutto woj. kujawsko-pomorskiego wynosił 71.5 mld zł, co stanowiło 4.4% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 34.1 tys. zł 81.3% średniej krajowej, co plasowało kujawsko-pomorskie na 10. miejscu w kraju. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. kujawsko-pomorskiego w 3. kwartale 2011 r. wynosiło 3141.02 zł, co lokowało je na 13. miejscu względem wszystkich województw. W końcu marca 2012 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 149.5 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 17.8% do aktywnych zawodowo.

Według danych z 2011 r. 7.4% mieszkańców w gospodarstwach domowych woj. kujawsko-pomorskiego miało wydatki poniżej granicy ubóstwa skrajnego tzn. znajdowało się poniżej minimum egzystencji.

W 2011 do przedsiębiorstw o największych przychodach w województwie należały m.in.: Polski Cukier zarząd w Toruniu, Neuca, ThyssenKrupp Energostal, Grupa TZMO S.A. Toruń, Mondi Świecie S.A., Grupa Polomarket siedziba w Giebni k. Pakości, Zakłady Tłuszczowe Kruszwica, Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz, Jutrzenka, GK Lewiatan i Anwil S.A. Włocławek, a także Zakłady Chemiczne Zachem w Bydgoszczy, Cereal Partners Poland Toruń-Pacific, Chemirol Mogilno i inne. W regionie swoje fabryki lub spółki posiadają także krajowe i międzynarodowe koncerny, zaliczane do firm o największych przychodach, m.in. Enea, Telefonika Kable, Unilever, Mlekpol, Can-Pack, Pilkington, Grupa Atlas, Schenker Bydgoszcz, Grupa Boryszew, OSM Łowicz Toruń, Jabil Global Services Bydgoszcz, Teleplan Bydgoszcz, Pesa Bydgoszcz, Ciech, Lafarge Piechcin, Bonduelle Gniewkowo.

                                     

10.2. Gospodarka Rolnictwo

Podstawą gospodarki rolnej w województwie kujawsko-pomorskim są korzystne dla jej rozwoju warunki przyrodnicze, w szczególności wysoki udział gruntów ornych 57%, wobec 45% przeciętnego w kraju oraz wysoka kultura rolna. Region dysponuje znaczącym udziałem gruntów ornych wysokich klas bonitacyjnych – 76% ogólnej powierzchni, w tym 36.7% gleb szczególnie produktywnych i chronionych, klas od I do IIIb włącznie czarne ziemie na Kujawach. W rolnictwie regionu dominuje sektor prywatny 95%, który reprezentuje m.in. około 90 tys. indywidualnych gospodarstw o powierzchni co najmniej 1 ha.

Pod względem wartości produkcji towarowej z 1 ha użytków rolnych gospodarka rolna kujawsko-pomorskiego sytuuje się na drugim miejscu w kraju. Udział rolnictwa regionu w tworzeniu rolniczego produktu globalnego brutto jest wyższy niż przeciętnie w kraju i wynosi około 10%. Wyróżnia się produkcja buraków cukrowych 17% produkcji krajowej, rzepaku 13% i zbóż 9%, natomiast w produkcji zwierzęcej: pogłowie trzody chlewnej i produkcja mięsa 2-3 miejsce w kraju.

                                     

10.3. Gospodarka Przemysł

W 2010 produkcja sprzedana przemysłu w woj. kujawsko-pomorskim wynosiła 44.8 mld zł, co stanowiło 4.5% produkcji przemysłu Polski. Sprzedaż produkcji budowlano-montażowej w kujawsko-pomorskim wynosiła 6.1 mld zł, co stanowiło 3.8% tej sprzedaży Polski.

Przemysł województwa kujawsko-pomorskiego skupia 5.5% krajowego zatrudnienia 6. miejsce w kraju i dostarcza 5.1% ogólnej wartości produkcji sprzedanej przemysłu 7 miejsce w kraju. Około jednej piątej produkcji sprzedanej regionu kierowane jest na eksport. 75% eksportu jest kierowane na rynek Unii Europejskiej, przy czym połowa trafia do Niemiec i krajów Beneluksu. Udział województwa w krajowym eksporcie wynosi 4.4%.

Pod względem wartości produkcji przemysłowej dominujące miejsce zajmuje przemysł spożywczy 26% wkład do krajowego przychodu przemysłu spożywczego. Dużą rolę odgrywa także przemysł chemiczny wkład 13%, celulozowo-papierniczy wkład 8%, oraz elektromaszynowy. Województwo zajmuje pierwsze miejsce w kraju w zakresie produkcji: sody 100%, soli 79%, włókien syntetycznych 58%, tłuszczów roślinnych 22% i cukru 17%. Duży udział posiada także w produkcji papieru 30% i tektury 15%, wyrobów z tworzyw sztucznych 25%, wyrobów chemii gospodarczej 20% oraz nawozów azotowych. Kujawsko-pomorskie charakteryzuje się także ponadprzeciętnym rozwojem inwestycji w zakresie odnawialnych źródeł energii w 2010 r. znajdowało się tu 39% wszystkich polskich elektrowni wiatrowych, które wytwarzały 143 MW energii elektrycznej oraz 54 elektrownie wodne o łącznej mocy 211 MW.

                                     

10.4. Gospodarka Sektor spożywczy

Przemysł spożywczy w województwie jest dobrze powiązany z bazą surowcową. W branży tej ulokowały się liczne spółki z kapitałem zagranicznym. Do ważniejszych przedsiębiorstw tej branży należą m.in.: Polski Cukier Toruń, Kopernik Toruń, Nestlé Toruń, Vinpol Toruń, OSM Łowicz Toruń, Bonduelle Gniewkowo, Cykoria S.A. Wierzchosławice, Zakłady Tłuszczowe Kruszwica, Jutrzenka, Mlekpol, Drobex, Frosta S.A., Vobro Brodnica, Polmass, Abramczyk, Domat, Globalmalt Bydgoszcz, Bydgoskie Zakłady Mięsne, Delecta, Kujawianka Włocławek, OSM Cuiavia Inowrocław, Wody Mineralne Ostromecko, Zakłady Mięsne w Nowem i Osiu, GM Polski Przemysł Mięsny i Drobiarski MAT S.A Grudziądz, Brodnickie Zakłady Żelatyny, ROTR Rypin, Oerlemans Foods Strzelno, Hage Polska Osielsko i inne.

                                     

10.5. Gospodarka Sektor chemiczny

Na terenie województwa znajduje się szereg dużych przedsiębiorstw przemysłu chemicznego, które ulokowano tu m.in. z uwagi na bogactwa naturalne sól, wapień oraz korzystne dla wodochłonnego przemysłu warunki hydrograficzne Wisła. Kujawsko-pomorskie wytwarza 13% przychodu krajowego przemysłu chemicznego. Do najważniejszych przedsiębiorstw tej branży należą m.in.: Anwil S.A. i Kujawska Fabryka Farb i Lakierów Nobiles Włocławek, Nitrochem Bydgoszcz, Linde AG Eurogaz, Stomil Bydgoszcz oraz Unilever Bydgoszcz, Soda Polska Ciech Inowrocław, Janikowo, Inowrocławskie Kopalnie Soli Solino S.A., Elana S.A., Zakłady Laminatów Poliestrowych Trokotex Toruń, Mondi Świecie S.A. i Kemira Świecie oraz szereg przedsiębiorstw z branży przetwórstwa tworzyw sztucznych, produkcji opakowań oraz form do ich wytwarzania, które zrzeszone są w Bydgoskim Klastrze Przemysłowym.

                                     

10.6. Gospodarka Sektor drzewno-papierniczy i meblowy

Branża drzewno-papiernicza i meblarska ma tradycje w regionie z uwagi na obecność dużych kompleksów leśnych, dostarczających surowca Bory Tucholskie, Puszcza Bydgoska, jak i tradycje spławu drewna Wisłą oraz Kanałem Bydgoskim. Niektóre z przedsiębiorstw tej branży to: Mondi Świecie S.A., Bydgoskie Fabryki Mebli, Bydgoskie Zakłady Sklejek, Klose – Pomorska Fabryka Mebli Nowe, Sits Brodnica, Akcesoria Meblowe REJS Rypin, HF Helvetia Furniture Bydgoszcz, Gamet S.A. Toruń, ETAP Meble Bydgoszcz i inne.

                                     

10.7. Gospodarka Sektor elektromaszynowy

W regionie działa holding Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz, będący polskim dostawcą zespołów trakcyjnych i tramwajów. Do innych przedsiębiorstw tej branży należą m.in.: Apator, Towimor Toruń, Makrum, Fabryka Obrabiarek do Drewna, Bydgoskie Zakłady Elektromechaniczne Belma, Wojskowe Zakłady Lotnicze nr 2, Bydgoska Fabryka Narzędzi "Befana”, Zakład Urządzeń Dozymetrycznych POLON-ALFA, Byfauch S.A., Tectro Polska Bydgoszcz, Hydrotor S.A. Tuchola, KFMR Krukowiak Brześć Kuj., Kujawska Fabryka Manometrów Włocławek, Inofama Inowrocław, Hydro-Vacuum S.A. Grudziądz, Kohler + Bovenkamp Polska Żnin, Istrail Golub-Dobrzyń, Budkrusz Aleksandrów Kuj., Fabryka Obrabiarek do Drewna, Famor Bydgoszcz i inne.

                                     

10.8. Gospodarka Sektor elektrotechniczny i telekomunikacyjny

Regionalne przedsiębiorstwa branży elektrotechnicznej i telekomunikacyjnej zlokalizowane są przede wszystkim w Bydgoszczy i "Parku Kryształowym” w Ostaszewie pod Toruniem. Przedstawiciele tego typu przedsiębiorstw w Bydgoszczy to m.in.: Bydgoska Fabryka Kabli, Tyco Electronics, APW Poland, Eltra, Slican, Prettl Molding Polska, Volex Poland, Kolejowe Zakłady Łączności. W latach 2006–2009 w "Parku Kryształowym” wzniesiono zespół kilkunastu japońskich przedsiębiorstw – montowni sprzętu elektronicznego. Należą one do korporacji: Sharp Corporation, Orion Electric, Tenscho Electric Indistries, Sumitomo Chemical Co. Ltd, Tokai Pressing Co. Ltd i in.

                                     

10.9. Gospodarka Sektor budowlany i materiałów budowlanych

Największymi firmami budowlanymi w województwie kujawsko-pomorskim są: Budopol S.A., Projprzem S.A., Eltor Bydgoszcz, Erbud, Marbud i Budlex Toruń, Hydrobudowa Włocławek, Melbud Grudziądz, Alstal Inowrocław. Do ważniejszych przedsiębiorstw produkujących materiały budowlane należą m.in.: Cementownia Kujawy Bielawy, Solbet Solec Kujawski, Grupa Atlas, Polbet i Kamal Bydgoszcz, Prefabet Białe Błota, Baumat i Betor Toruń, G+P Izomont Włocławek, Kolejowe Zakłady Nawierzchniowe Cogifer Polska, Żegluga Bydgoska Bydgoszcz.

                                     

10.10. Gospodarka Business Process Outsourcing

W województwie znajdują się międzynarodowe przedsiębiorstwa typu Business Process Outsourcing BPO oraz Share Service Center SSC. Według opracowania Kujawsko-Pomorskiego Centrum Obsługi Inwestora najważniejszymi reprezentantami tej branży w kujawsko-pomorskim są:

  • JPMorgan Chase LTD Bydgoszcz, zarządzanie finansami w zakresie handlu międzynarodowego i logistyki
  • Atos Origin Bydgoszcz, doradztwo, integracja systemów i zarządzanie infrastrukturą informatyczną
  • Teleplan Polska Sp. z o.o. Bydgoszcz, usługi serwisowe sprzętu elektronicznego, komputerowego i telekomunikacyjnego
  • Jabil Global Services Bydgoszcz, największy w Europie aftermarket serwis, naprawa sprzętu elektronicznego, komputerowego, np.: Apple, Hp, Lenovo. W Bydgoszczy zatrudnia 810 fachowców.
  • Alcatel-Lucent Polska Sp. z o.o. Bydgoszcz, doradztwo i wsparcie operacyjne w zakresie systemów informatycznych
                                     

10.11. Gospodarka Spółki giełdowe z regionu

W 2011 r. na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych notowane były następujące firmy z regionu: Drozapol Profil, Oponeo.pl, Makrum, Projprzem Bydgoszcz, Apator, Neuca, NFI Krezus Toruń, Mondi Świecie S.A., Hydrotor Przedsiębiorstwo Hydrauliki Siłowej Tuchola, Zakłady Tłuszczowe Kruszwica oraz Trion Inowrocław.

                                     

11. Kultura

W 2009 r. w województwie funkcjonowało 450 bibliotek, 14 domów i 43 ośrodków kultury, kilkanaście galerii sztuki, 16 kin, 29 muzeów, 8 teatrów i instytucji muzycznych oraz było 233 zespołów artystycznych z 3.6 tys. członków.

Do największych instytucji kultury w województwie należą instytucje muzyczne: Opera Nova w Bydgoszczy, Filharmonia Pomorska oraz Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Swój wkład w rozwój kultury regionu mają także sceny teatralne: Teatru Polskiego im. Hieronima Konieczki w Bydgoszczy, Teatru im. Wilama Horzycy i Baju Pomorskiego w Toruniu, a także Ośrodek Chopinowski w Szafarni. W największych miastach regionu znajdują się teatry, galerie i muzea. Do największych placówek, posiadających liczne oddziały należą muzea okręgowe: w Toruniu i w Bydgoszczy. W Bydgoszczy funkcjonuje ponadto m.in. Muzeum Wojsk Lądowych oraz Eksploseum na bazie reliktów DAG Fabrik Bromberg, zaś w Toruniu m.in. Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa, Muzeum Artylerii, Planetarium i inne. Od 2008 r. w Toruniu działa Centrum Sztuki Współczesnej Znaki Czasu, a także od 2013 r. Centrum Nowoczesności Młyn Wiedzy.

Samorząd województwa kujawsko-pomorskiego jest organem finansującym następujące placówki kulturalne w województwie:

  • Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury w Toruniu
  • Muzeum Pałac w Lubostroniu
  • Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Bydgoszczy
  • Ośrodek Chopinowski w Szafarni
  • Opera Nova w Bydgoszczy
  • Kujawsko-Pomorski Impresaryjny Teatr Muzyczny w Toruniu
  • Galeria Sztuki Wozownia w Toruniu
  • Galeria i Ośrodek Plastycznej Twórczości Dziecka w Toruniu
  • Książnica Kopernikańska w Toruniu
  • Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu
  • Filharmonia Pomorska im. Ignacego Jana Paderewskiego w Bydgoszczy
  • Muzeum Archeologiczne w Biskupinie
  • Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu
  • Wojewódzki Ośrodek Kultury i Sztuki "Stara Ochronka” w Bydgoszczy
  • Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku
                                     

11.1. Kultura Wydarzenia kulturalne

W każdym większym mieście regionu odbywają się cykliczne wydarzenia kulturalne oraz koncerty, lecz największe i najbardziej prestiżowe z nich odbywają się w Bydgoszczy i Toruniu. Do najstarszych festiwali należą: Festiwal Teatrów Polski Północnej w Toruniu 1959, od 1990 r. Międzynarodowy Festiwal Teatralny "Kontakt”, Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Ignacego Jana Paderewskiego w Bydgoszczy 1961, Bydgoski Festiwal Muzyczny 1962 i kongres Musica Antiqua Europae Orientalis w Bydgoszczy 1966. Do najbardziej prestiżowych należy natomiast Międzynarodowy Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych Plus Camerimage, odbywający się w Toruniu 1993-1999 i od 2019. Inne bardziej znane to: Bydgoski Festiwal Operowy, Festiwal Prapremier, Bydgoskie Impresje Muzyczne, Camera Obscura, Artpop Festival Złote Przeboje Bydgoszcz, Międzynarodowe Toruńskie Spotkania Teatrów Lalek, Festiwal Muzyki i Sztuki Krajów Bałtyckich Probaltica w Toruniu, Tofifest. Wspólnym przedsięwzięciem elit kulturalnych obu miast jest Toruń-Bydgoszcz Harmonica Bridge, AutografExpo. Monopol obu największych miast regionu przełamują takie imprezy jak: Festyn Archeologiczny w Biskupinie, Festiwal Operowo-Operetkowy w Ciechocinku, czy Ogólnopolski Festiwal Młodzieżowych Orkiestr Dętych w Inowrocławiu.

                                     

11.2. Kultura Media

W województwie kujawsko-pomorskim głównymi ośrodkami skupiającym media są: Bydgoszcz, gdzie dominują media publiczne oraz Toruń, gdzie mają siedziby media niepubliczne. W Bydgoszczy znajdują się regionalne ośrodki Telewizji Polskiej TVP Bydgoszcz i Polskiego Radia publicznego Polskie Radio Pomorza i Kujaw. Telewizja Bydgoszcz posiada redakcję zamiejscową i studio telewizyjne w Toruniu oraz korespondenta we Włocławku, Polskie Radio PiK swoje zamiejscowe redakcje wraz ze studiem posiada w Toruniu i Włocławku oraz korespondenta w Grudziądzu.

Zasięg wojewódzki ma jeden tytuł prasowy wychodzący w Bydgoszczy: "Gazeta Pomorska” nakład dzienny w 2014 r. 54 tys. egz. Lokalnym dziennikiem obejmującym teren dawnego województwa bydgoskiego jest "Express Bydgoski” nakład 18 tys. egz. Znajduje się tu również lokalna redakcja "Gazety Wyborczej”, oddział Polskiej Agencji Prasowej, a także rezydują tu korespondenci innych agencji m.in. Katolickiej Agencji Informacyjnej. W 2012 r. w Bydgoszczy wydano 91 tytułów gazet i czasopism w globalnym nakładzie 36.7 mln egzemplarzy, co stanowi 79% nakładu wychodzącego w województwie kujawsko-pomorskim.

W Toruniu najpopularniejszym dziennikiem, obejmującym teren dawnych województw toruńskiego i włocławskiego są "Nowości” nakład dzienny 19 tys. egz., w mieście lokalne redakcje mają "Gazeta Wyborcza” oraz "Gazeta Pomorska”, biura korespondentów posiadają: "Rzeczpospolia”, Polska Agencja Prasowa i Katolicka Agencja Informacyjna. W Toruniu znajduje się siedziba prowadzonych przez redemptorystów ogólnokrajowych mediów: Radia Maryja i Telewizji Trwam. Ponadto istnieje tu regionalny oddział telewizji TVN i TVN24, lokalną stacją jest TV Toruń.

Zarówno w Bydgoszczy, jak i w Toruniu, a w nieco mniejszym wymiarze także we Włocławku, Grudziądzu i Inowrocławiu znajdują się liczne redakcje stacji radiowych i siedziby internetowych portali informacyjnych. W miejscowościach będących siedzibami gmin i powiatów wydawane się periodyki regionalne, np. Tygodnik Lokalny "Pałuki” w Żninie, "Wiadomości Krajeńskie”, "Tygodnik Tucholski”, "Czas Brodnicy” i wiele innych.

                                     

12.1. Turystyka i wypoczynek Walory turystyczno-kulturowe

Województwo charakteryzuje się bogactwem materialnego dziedzictwa kultowego. Wśród obiektów pozostających pod ochroną konserwatorską znajdują się: obiekty budownictwa i architektury 23145 obiektów, cmentarze 1752, zabytkowa zieleń 1200, zabytki archeologiczne 41 425 stanowisk archeologicznych, 188 grodzisk. Według stanu z 2007 r. wpis do rejestru zabytków uzyskało 2742 obiektów nieruchomych w województwie.

W regionie występuje kilka obszarów specyficznych pod względem cech kulturowych:

  • Dolina Wisły – obszar osadnictwa holenderskiego mennonickiego z XVII i XVIII w.; obejmuje elementy krajobrazu kulturowego z systemem kanałów odwadniających, obiektów hydrotechnicznych i "olęderskim” typem zabudowy; najlepiej zachowane relikty tego typu zabudowy zachowały się w nadwiślańskich wsiach: Wielka Nieszawka, Przyłubie, Otorowo, Łęgnowo, Chrystkowo, Wielkie Stwolno, Wielki Lubień, Wielkie Zajączkowo, Bratwin, Wielki Komórsk, Mały Komórsk, Mątawy, Tryl, Krusze i innych.
  • Kujawy i Pałuki – obszar związany z dziedzictwem Piastów i zabytkami architektury romańskiej; występują tu m.in. cmentarzyska neolityczne, w tym megalityczne grobowce kujawskie rezerwaty archeologiczne w Sarnowie i Wietrzychowicach oraz osada obronna ludności kultury łużyckiej w Biskupinie uznana za Pomnik historii; z zabytków romańskich zachowały się klasztory benedyktynów, norbertanek i kanoników regularnych, m.in. w Mogilnie fundacja z 1065 r., Kruszwicy kolegiata 1120-40, Strzelnie rotunda św. Prokopa, klasztor norbertanek 1180-93, które pełniły bardzo ważną rolę cywilizacyjną w czasach kształtowania się państwowości polskiej oraz kościoły parafialne w Inowrocławiu i Kościelcu Kujawskim; rejon Kujaw i Pałuk ze względu na kultywowanie zwyczajów i obrzędów jest postrzegany jako enklawa o zachowanej tradycyjnej tożsamości lokalnej. Przez Kujawy Zachodnie i Pałuki biegnie Szlak Piastowski.
  • ziemia chełmińska – słynie z architektury gotyckiej, którą reprezentują pozostawione przez Krzyżaków liczne zamki obronne wzniesione z czerwonej cegły, obwarowania miejskie, budowle sakralne i ratusze. Najlepiej zachowane zamki krzyżackie można podziwiać w Golubiu przełom XIII/XIV w., Radzyniu Chełmińskim pocz. XIV w., Bierzgłowie XIII w. i Papowie Biskupim koniec XIII w. Wieże zamkowe zachowały się m.in. w Brodnicy i Świeciu. Do najbardziej reprezentatywnych budowli świeckich należy Ratusz Staromiejski w Toruniu koniec XIV w. oraz renesansowy Ratusz w Chełmnie. Do miejsc o najsilniej odciśniętym znamieniu gotyku z czasów krzyżackich należą Starówki w Chełmnie i Toruniu. Osobliwością tego obszaru są także zachowane XIX-wieczne pruskie zespoły fortyfikacji twierdz w Grudziądzu, Chełmnie i Toruniu.

Za pomniki historii zostały uznane następujące obiekty:

  • Biskupin 1994 r. – zrekonstruowana osada obronna ludności kultury łużyckiej z okresu halsztackiego 700 – 400 lat p.n.e.
  • Chełmno 2005 r. – zachowane niemal w niezmienionym kształcie XIII-wieczne miasto lokacyjne, obwiedzione murami obronnymi, z 7 gotyckimi kościołami oraz renesansowym ratuszem.
  • Stare i Nowe Miasto Toruń 1994 r. – miasto średniowieczne, jedno z najbogatszych w zabytki miast polskich, w 1997 roku wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO; wśród zabytków wyróżnia się Ratusz Staromiejski, trzy gotyckie kościoły, mury miejskie, spichlerze i kamienice oraz ruiny zamku krzyżackiego; oprócz Starówki godny zwiedzenia jest również zespół fortów Twierdzy Toruń oraz Bydgoskie Przedmieście z XIX-wieczną neostylową zabudową;

Parkami kulturowymi w województwie są:

  • Park Kulturowy Wietrzychowice utw. 2006 – kujawskie grobowce megalityczne;
  • Park Kulturowy Sarnowo 2010 – cmentarzysko grobowców kujawskich kultury pucharów lejkowatych.
  • Park Kulturowy "Kościół pw. św. Oswalda” w Płonkowie 2009;
  • Park Kulturowy Kalwaria Pakoska 2008;

Oprócz wyżej wymienionych obiektów, godne zwiedzenia są również miasta:

  • Golub-Dobrzyń – kluczowym zabytkiem jest zamek krzyżacki, w XVII wieku siedziba siostry króla Zygmunta III – Anny Wazówny.
  • Inowrocław – miasto uzdrowiskowe, którego wizytówką jest Park Solankowy oraz tężnie;
  • Ciechocinek – jest jednym z najstarszych polskich uzdrowisk; kluczowym zabytkiem są tężnie wzniesione w połowie XIX wieku, zaś eklektyczną kurortową zabudowę otacza Park Zdrojowy.
  • Bydgoszcz – miasto lokowane w XIV w. słynące z symbiozy staromiejskiej zabudowy z rzeką Brdą oraz rozległego Śródmieścia z neostylową zabudową z przełomu wieków XIX i XX; w rejestrze zabytków znajdują się 223 obiekty, w tym w całości Stare Miasto, Wyspa Młyńska i Kanał Bydgoski; symbolem miasta jest zespół spichrzy nad Brdą, Wenecja Bydgoska oraz figura Łuczniczki z 1910 r.
  • Włocławek – miasto nad Wisłą z eklektyczną zabudową; kluczowym zabytkiem jest bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP;
  • Grudziądz – miasto średniowieczne, którego symbolem są spichrze nad Wisłą;

Reprezentantami architektury gotyckiej poza ziemią chełmińską są m.in.: katedra we Włocławku, katedra w Bydgoszczy, kościoły farne w Inowrocławiu, Brześciu Kujawskim, zespół pocysterski w Koronowie i inne. W regionie obecne są również zabytki architektury barokowej: klasztory benedyktynów w Bysławiu, bernardynów w Skępem, Świeciu i Trutowie, karmelitów bosych w Kcyni i Oborach, reformatów w Brodnicy, Grudziądzu, Łabiszynie, Pakości, Podgórzu i Włocławku oraz kolegia jezuickie w Bydgoszczy, Grudziądzu i Toruniu. Architekturę klasycystyczną reprezentują m.in. pałace szlacheckie: Mostowskich w Ostromecku, Zboińskich w Kikole, Skórzewskich w Lubostroniu i grupy pałacowe w Nawrze, Okalewie i Lubrańcu.

Na Kujawach stosunkowo liczne są ośrodki kultu religijnego: sanktuarium MB Królowej Pokoju w Markowicach, sanktuarium MB Pani Kujaw w Ostrowąsie, MB Łaskawej w Pieraniu, MB Łaskawej Niezawodnej Nadziei we Włocławku oraz Kalwaria Pakoska w jej skład wchodzą 23 kaplice i barokowy kościół Ukrzyżowania z 1661 roku. Pozostałe sanktuaria katolickie to m.in.: sanktuarium MB Pięknej Miłości w Bydgoszczy, Krzyża Świętego w Kcyni, NMP Królowej Krajny w Byszewie, MB Uzdrowienia Chorych w Topolnie, MB Częstochowskiej w Świeciu, MB Bolesnej w Chełmnie, MB Łaskawej w Grudziądzu, św. Juty w Bielczynach, Sanktuarium Maryjne w Rywałdzie, MB Brzemiennej w Wąbrzeźnie, karmelitańskie w Oborach, MB Trzykroć Przedziwnej w Bydgoszczy, MB Nieustającej Pomocy w Toruniu, MB Skępskiej Pani Mazowsza i Kujaw, a także sanktuaria Nowych Męczenników w Bydgoszczy, Sanktuarium Królowej Męczenników, Kalwaria bydgoska – Golgota XX wieku oraz Miłosierdzia Bożego w Toruniu. W Gąsawie, Straszewie, Wylatowie, Łowiczku, Włókach, Kozielcu i Żołędowie znajdują się zabytkowe, XVI-XVIII-wieczne kościoły drewniane.

Dostępne do zwiedzania ruiny zamków krzyżackich i polskich znajdują się w następujących miejscowościach: Bobrowniki, Brodnica, Golub, Dybów, Kruszwica, Lipienek, Nowe, Radzyń Chełm., Rogóźno, Papowo Biskupie, Pokrzywno, Raciążek, Radziki Duże, Szubin, Świecie, Toruń, Wąbrzeźno, Wenecja, Zamek Bierzgłowski, zaś ważniejsze zespoły pałacowo- i dworsko-parkowe w: Lubostroniu, Ostromecku, Pluskowęsach, Runowie Krajeńskim, Szafarni, Sokołowie. Wśród zabytków techniki znajdują się: Kanał Bydgoski 1774, Kanał Notecki i Górnonotecki 1882 wraz z systemem śluz, akwedukt Fojutowo 1848, Żnińska Kolej Powiatowa 1893-1911, elektrownie wodne z pocz. XX w. Gródek, Żur oraz mosty dawnych kolei wąskotorowych Koronowo, Buszkowo.

Na terenie województwa znajdują się trzy uzdrowiska: Ciechocinek, Inowrocław i Wieniec Zdrój. Spośród imprez związanych z wydarzeniami historycznymi, corocznie urządzane są rekonstrukcje bitew polsko-krzyżackich: pod Płowcami 1331 i pod Koronowem 1410.

Kreowaniem i upowszechnianiem wizerunku województwa jako regionu atrakcyjnego turystycznie zajmuje się Kujawsko-Pomorska Organizacja Turystyczna. Szczegółowa lista atrakcji turystycznych oraz zabytków znajduje się na oficjalnym portalu turystycznym województwa kujawsko-pomorskiego.

                                     

12.2. Turystyka i wypoczynek Walory przyrodniczo-krajobrazowe

Oprócz zabytków kulturowych, atrakcją regionu jest przyroda. Drugim, po Puszczy Białowieskiej zespołem leśnym w Polsce są Bory Tucholskie, w których znajduje się 900 jezior. Atrakcyjnymi szlakami kajakowymi są: Brda, Wda i Drwęca. Pojezierne tereny województwa obfitują w zbiorniki wodne, naturalne, jak i sztuczne. Na obszarach tych znajdują się liczne ośrodki wypoczynkowe, kempingi, kąpieliska, a także przystanie jachtowe.

W 2003 r. Kujawsko-Pomorskie Biuro Planowania Przestrzennego i Regionalnego we Włocławku wyróżniło 8 najatrakcyjniejszych obszarów na terenie województwa:

  • Rejon Przyjezierza i jeziora Gopło – obejmuje wschodnią część powiatu mogileńskiego i południową inowrocławskiego; turystyczny ruch pobytowy w sezonie letnim sięga 23 tys. osób w 2.2 tys. miejsc noclegowych; 50 tys. osób rocznie zwiedza Mysią Wieżę w Kruszwicy.
  • Rejon podmiejski Bydgoszczy – obejmuje powiat bydgoski, Puszczę Bydgoską, okolice Jeziora Jezuickiego i Borówno, Zalewu Koronowskiego i jezior byszewskich; baza letniskowa i turystyczna umożliwia wypoczynek ok. 100 tys. osób; stanowi obszar rekreacji oraz wypoczynku świątecznego dla Bydgoszczy.
  • Rejon Zalewu Włocławskiego – obejmuje otoczenie Wisły i kompleks Lasów Gostynińsko-Włocławskich; posiada słabo rozwiniętą bazę noclegową, stanowi podmiejski obszar wypoczynkowy dla Włocławka.
  • Rejon Borów Tucholskich z rzeką Brdą i jej dopływami oraz Zalewem Koronowskim, rzeką Wdą z Zalewem Żurskim oraz licznymi jeziorami – obszar ten obejmuje powiat tucholski oraz część świeckiego i bydgoskiego; łączna liczba miejsc noclegowych sięga 7 tys., a korzysta z nich ok. 60 tys. turystów rocznie; jest to najważniejszy rejon w województwie pod względem stanu i zainwestowania bazy turystycznej.
  • Rejon Doliny Dolnej Wisły – obszar o urozmaiconym krajobrazie z rzeźbą zboczową i bogatą roślinnością oraz licznymi grodziskami i ośrodkami krajoznawczymi; dysponuje skromną bazą noclegową, lecz bogatą siecią szlaków turystycznych, rowerowych oraz rezerwatów przyrody.
  • Rejon Pojezierza Krajeńskiego – obszar o bogato ukształtowanej rzeźbie terenu z licznymi jeziorami; ze skromnej bazy noclegowej korzysta rocznie ok. 5 tys. turystów.
  • Rejon Jezior Żnińskich – obejmuje gminy Żnin i Gąsawa na Pałukach; ruch turystyczny koncentruje się w muzeum archeologicznym w Biskupinie oraz kolei wąskotorowej w Wenecji, które łączy Żnińska Kolej Powiatowa; niezależnie od tego rejon ten posiada 1.5 tys. miejsc noclegowych, z których korzysta 21 tys. turystów rocznie.
  • Rejon Pojezierza Brodnickiego i przylegającej do niego doliny Drwęcy – obejmuje część powiatu brodnickiego z licznymi jeziorami i kompleksami leśnymi; liczba miejsc noclegowych sięga 2.5 tys., a korzysta z nich ok. 18 tys. turystów rocznie.

Ponadto do atrakcyjnych obszarów turystycznych województwa KPBPPiR we Włocławku zaliczyło kolejnych 8 obszarów:

  • Jezioro Głuszyńskie z otaczającym kompleksem leśnym.
  • dolina rzeki Drwęcy
  • dolina rzeki Wisły
  • Zespół jezior okolic Rogowa, połączonych rzeką Wełną.
  • Okolice Zbójna z polem drumlinów.
  • Okolice Górzna z licznymi wzgórzami i pagórkami, urozmaicone rynnami jeziornymi oraz lasami.
  • Równina Urszulewska – obszar licznych jezior otoczonych lasami.
  • Południowe krańce województwa – obszar pagórkowaty z jeziorami rynnowymi: Kromszewskim, Chodeckim, Ługowskim, Borzymowskim
                                     

12.3. Turystyka i wypoczynek Certyfikowane produkty turystyczne

Certyfikaty przyznawane przez Polską Organizację Turystyczną od 2003 roku po 10 obiektów rocznie są gwarancją produktu turystycznego najwyższej jakości, kompleksowego i innowacyjnego. W kraju tytuł ten posiada ok. 100 atrakcji związanych z zabytkami, kulturą, wypoczynkiem, rekreacją, zabawą i nauką. Do 2017 roku Certyfikaty POT tzw. Turystyczne Oscary uzyskały następujące produkty turystyczne z województwa kujawsko-pomorskiego:

  • Żywe Muzeum Piernika w Toruniu 2008, a w 2017 Złoty Certyfikat – wyróżniające się w skali Europy interaktywne muzeum, w którym goście w aktywny sposób uczestniczą w pokazach wypieku średniowiecznych toruńskich pierników.
  • Fort IV Twierdzy Toruń 2009 – pruski fort Twierdzy Toruń zwany "Yorck Żółkiewski”, wyposażony w trasę turystyczną, miejsce organizacji imprez i wydarzeń kulturalnych.
  • Wenecka Noc z Parowozami 2009 – zwiedzanie Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji największego skansenu tego typu w Europie po zapadnięciu zmroku, w scenerii dymiących i podświetlonych lokomotyw; z Wenecji do Żnina i Biskupina kursuje zabytkowa Żnińska Kolej Powiatowa.
  • Festyn Archeologiczny w Biskupinie 2004 i 2015 – odbywający się corocznie w trzecim tygodniu września festyn w Muzeum Archeologicznym w Biskupinie z udziałem grup historycznych, połączony z warsztatami, pokazami i konkursami.
  • Camerimage 2009 – Międzynarodowy Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych, poświęcony sztuce operatorów filmowych; w latach 1993-1999 odbywał się w Toruniu, w 2000–2009 w Łodzi, a od 2010 w Bydgoszczy.
  • Wyspa Młyńska w Bydgoszczy 2012 – przestrzenne i turystyczne serce Bydgoszczy, zielona enklawa pełna muzeów, otoczona bulwarami, jazami i kaskadami wodnymi, połączona kładkami ze Starym Miastem i Operą Nova.
  • Chełmno 2008 – niezwykle cenne architektonicznie średniowieczne miasto, zwane miastem zakochanych za sprawą przechowywanych w kościele farnym pw. Wniebowzięcia NMP relikwii św. Walentego oraz szczególnie obchodzonego od 2002 roku – Dnia Świętego Walentego.
  • Bella Skyway Festival 2014 – cykliczny festiwal światła odbywający się w sierpniu w Toruniu, eksponujący jego zabytki, związki z astronomią oraz osiągnięcia sztuki audiowizualnej; frekwencja widzów przekracza 300 tys. rocznie
  • Exploseum w Bydgoszczy 2016 – innowacyjne muzeum fabryki materiałów wybuchowych III Rzeszy wraz z podziemną trasą turystyczną prowadzoną w bunkrach zamaskowanych w Puszczy Bydgoskiej
  • Szlak Piastowski 2012 – trasa turystyczna prowadząca przez miejscowości związane z początkami państwa polskiego: Ostrów Lednicki, Gniezno, Poznań, a w kujawsko-pomorskim m.in.: Biskupin, Strzelno, Mogilno, Kruszwicę, Płowce, Włocławek.
  • Muzeum Mydła i Historii Brudu w Bydgoszczy 2017 – interaktywne muzeum przedstawiające jak ludzkość radziła sobie z higieną i utrzymaniem czystości; goście mogą samemu tworzyć kompozycje mydeł.
  • Wielka Pętla Wielkopolski 2015 – wodny szlak turystyczny o długości 688 km, prowadzący Wartą, Notecią, jeziorem Gopło oraz kanałami: Ślesińskim, Górnonoteckim i Bydgoskim, oferujący przyrodnicze i kulturowe atrakcje Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej oraz regionu Inowrocławia, Bydgoszczy i Nakła; wzdłuż trasy znajdują się dwa parki narodowe i osiem krajobrazowych oraz 35 marin i przystani.
  • Planetarium im. Władysława Dziewulskiego w Toruniu 2010 – atrakcyjne pod względem popularnonaukowym i kulturalnym centrum popularyzacji kosmosu, położone na terenie Zespołu Staromiejskiego Torunia; chętnie odwiedzane przez miłośników astronomii z całego kraju i zagranicy.

Wyróżnienie konkursie POT otrzymał:

  • Park Solankowy w Inowrocławiu 2013 – słynący z tężni solankowych oraz dywanów kwiatowych, rozległy park zdrojowy położony w centrum Uzdrowiska Inowrocław
                                     

12.4. Turystyka i wypoczynek Baza noclegowa

Bazę noclegową na terenie województwa stanowi około 500 obiektów, w tym ok. 150 ośrodków wczasowych położonych głównie w okolicach Zalewu Koronowskiego oraz na Pojezierzu Brodnickim. Najlepiej wyposażone w hotele i inne obiekty noclegowe są miasta: Bydgoszcz, Toruń i powiaty: aleksandrowski Ciechocinek, bydgoski okolice Zalewu Koronowskiego, brodnicki Pojezierze Brodnickie, tucholski i świecki Bory Tucholskie. Obsługa wypoczynku pobytowego w sezonie letnim skoncentrowana jest w trzech rejonach: Borach Tucholskich i dolinie Brdy 40%, Pałukach 15% oraz Pojezierzu Brodnickim 13%, zaś najwięcej noclegów w hotelach udziela się w Toruniu i Bydgoszczy.

                                     

13. Bezpieczeństwo publiczne

W województwie kujawsko-pomorskim działa centrum powiadamiania ratunkowego z siedzibą w Bydgoszczy oraz oddziałem CPR w Toruniu, które obsługują zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999.

                                     

13.1. Bezpieczeństwo publiczne Ochrona zdrowia

W 2009 r. na obszarze województwa znajdowały się 663 zakłady opieki zdrowotnej 72% w miastach, w tym 39 szpitali ogólnych 19 publicznych i 20 niepublicznych, 20 zakładów opiekuńczo-leczniczych, 8 zakładów pielęgnacyjno-opiekuńczych, 3 hospicja, 8 szpitali uzdrowiskowych i 21 sanatoriów. Miastem najbardziej wyposażonym w placówki służby zdrowia jest Bydgoszcz, gdzie funkcjonowało 134 zakładów opieki zdrowotnej, w tym 18 publicznych i 116 niepublicznych, zaś większość sanatoriów skupiona jest w Ciechocinku i Inowrocławiu.

Do największych szpitali w województwie należą:

  • w Toruniu: Wojewódzki Szpital Zespolony im. L. Rydygiera, Szpital Specjalistyczny dla Dzieci i Dorosłych, Szpital Obserwacyjno-Zakaźny, Szpital Psychiatryczny, Regionalne Centrum Stomatologii, Specjalistyczny Szpital Miejski im. M. Kopernika
  • w Inowrocławiu: Szpital Powiatowy im. L. Błażka
  • we Włocławku: Szpital Wojewódzki
  • w Świeciu: Wojewódzki Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. J. Bednarza
  • w Bydgoszczy: Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza, Szpital Uniwersytecki nr 2 im. dr J. Biziela, 10 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką, Centrum Onkologii im. prof. F. Łukaszczyka, Wojewódzki Szpital Dziecięcy im. J. Brudzińskiego, Kujawsko-Pomorskie Centrum Pulmonologii, Wojewódzki Szpital Obserwacyjno-Zakaźny im. T. Borowicza, Wielospecjalistyczny Szpital Miejski im dr. Emila Warmińskiego, Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji
  • w Grudziądzu: Regionalny Szpital Specjalistyczny im. W. Biegańskiego
                                     

14. Wojsko

W regionie kujawsko-pomorskim najwięcej jednostek i instytucji wojskowych znajduje się w garnizonie Bydgoszcz, który w 2014 roku był drugim co do wielkości garnizonem w Polsce. Znajduje się tu także większość instytucji NATO obecnych w Polsce.

W Bydgoszczy znajdują się następujące instytucje wojskowe: Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych – jednostka bezpośrednio podporządkowana Dowódcy Generalnemu Rodzajów Sił Zbrojnych, 1 Pomorska Brygada Logistyczna im. Kazimierza Wielkiego, Batalion Dowodzenia Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych, Centrum Doktryn i Szkolenia Sił Zbrojnych, 1 Wojskowy Szpital Polowy jeden z dwóch w kraju, Wojewódzki Sztab Wojskowy, Wojskowa Komenda Uzupełnień, Komenda garnizonu, 11. Wojskowy Oddział Gospodarczy, 22 Ośrodek Dowodzenia i Naprowadzania, 2 Rejon Wsparcia Teleinformatycznego Sił Powietrznych, Centralna Grupa Działań Psychologicznych, 2. Wojskowy Ośrodek Metrologii, Region Wsparcia Teleinformatycznego obejmuje 3 województwa, Oddział Żandarmerii Wojskowej, Rejonowy Zarząd Infrastruktury obejmuje 2 województwa, Rejonowe Warsztaty Techniczne, Wojskowa Agencja Mieszkaniowa oddział obejmujący 2 województwa, 10 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką w Bydgoszczy, Wojskowy Ośrodek Medycyny Prewencyjnej jeden z 5 w kraju, Wojskowa Ochrona Pożarowa obejmuje 2 województwa, Wojskowe Zakłady Lotnicze nr 2, Orkiestra Wojskowa w Bydgoszczy, Muzeum Wojsk Lądowych.

Ponadto w Bydgoszczy zlokalizowane są instytucje NATO: Centrum Szkolenia Sił Połączonych Joint Force Training Center, gdzie prowadzi się szkolenia oficerów z wszystkich państw NATO oraz Partnerstwa Wschodniego, 3. Batalion Łączności NATO, Centrum Eksperckie Policji Wojskowej NATO, dowództwo jednostki Szpicy NATO.

W Toruniu znajdują się następujące instytucje wojskowe: Centrum Szkolenia Artylerii i Uzbrojenia im. gen. Józefa Bema, Ośrodek Strzelców Wyborowych, Centrum Szkolenia Wojsk Obrony Terytorialnej, 1. Baza Materiałowo-Techniczna, w tym 12. Wojskowy Oddział Gospodarczy im. gen. dyw. Karola Otto Kniaziewicza, Warsztaty Techniczne, 6. Samodzielny Oddział Geograficzny im. gen. dyw. Karola Otto Kniaziewicza, Wojskowa Komenda Transportu, Komenda Garnizonu, Placówka Żandarmerii Wojskowej, Wojskowa Komenda Uzupełnień, Archiwum Wojskowe, orkiestra wojskowa. Ponadto w Toruniu znajduje się poligon artyleryjski 12400 ha oraz zbiory muzealne wojsk artyleryjskich i rakietowych Muzeum Wojsk Lądowych.

W Grudziądzu znajdują się: Centralny Ośrodek Szkolenia Młodszych Specjalistów Logistyki, 1 Okręgowe Warsztaty Techniczne, 8 Batalion Walki Radioelektronicznej, placówka Żandarmerii Wojskowej, Wojskowa Komenda Uzupełnień.

W Inowrocławiu znajdują się: 1 Brygada Lotnictwa Wojsk Lądowych, 56 Baza Lotnicza, 2. Pułk Inżynieryjny, placówka Żandarmerii Wojskowej, Wojskowa Komenda Uzupełnień.

Poza tym na terenie województwa zlokalizowany jest 3. Batalion Drogowo-Mostowy w Chełmnie, Wojskowa Komenda Uzupełnień we Włocławku i 4 Pułk Chemiczny oraz Wojskowa Komenda Uzupełnień w Brodnicy.

Rzymskokatolickie parafie garnizonowe na terenie województwa należą do Dekanatu Wojsk Lądowych lub do Dekanatu Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych:

  • parafia św. Barbary i św. Maurycego w Inowrocławiu
  • parafia wojskowa Matki Bożej Częstochowskiej w Chełmnie
  • parafia wojskowa św. Katarzyny w Toruniu
  • parafia wojskowa św. Stanisława Kostki w Grudziądzu
  • parafia wojskowa Miłosierdzia Bożego w Grupie-Osiedlu
  • parafia wojskowa Matki Bożej Królowej Pokoju w Bydgoszczy

Ponadto parafia św. Michała Archanioła w Ciechocinku wchodzi w skład Prawosławnego Ordynariatu Wojska Polskiego.

                                     

15. Sport

Z regionem wiążą się tradycje sportowe, związane zwłaszcza ze sportami wodnymi, motorowymi oraz lekką atletyką. Sportowymi twarzami regionu są multimedaliści olimpijscy: Teodor Kocerka, Teresa Ciepły, Robert Sycz, Beata Mikołajczyk, Dariusz Białkowski, Magdalena Fularczyk-Kozłowska i inni znani sportowcy m.in.: Zbigniew Boniek – członek reprezentacji narodowej na Mundialach 1978, 1982, 1986, Tomasz Gollob – żużlowiec, mistrz świata i wielu innych. Infrastrukturę sportową w województwie tworzą m.in.: Hala sportowo-widowiskowa w Toruniu ok. 9.1 tys. widzów, Hala Łuczniczka w Bydgoszczy 6.1 tys. widzów, Hala Mistrzów Sportu we Włocławku 4.2 tys., Hala w Inowrocławiu 2.7 tys., Artego Arena w Bydgoszczy 1.5 tys. widzów, stadiony żużlowe w Bydgoszczy i Toruniu, stadion piłkarsko-lekkoatletyczny "Zawiszy Bydgoszcz” im. Zdzisława Krzyszkowiaka, a także lodowiska: Tor-Tor w Toruniu i Torbyd w Bydgoszczy, tory regatowe w Bydgoszczy i Kruszwicy i inne.

W 2018 roku w najwyższych klasach rozgrywek popularnych dyscyplin sportowych znajdowały się następujące zespoły z regionu:

  • Hokej na trawie – Pomorzanin Toruń, LKS Rogowo, LKS Gąsawa
  • Sport żużlowy – Unibax Toruń, GKM Grudziądz
  • Siatkówka kobiet – Pałac Bydgoszcz, Budowlani Toruń
  • Ekstraliga baseballowa – Dęby Osielsko
  • Koszykówka mężczyzn – Anwil Włocławek, Pierniki Toruń
  • Koszykówka kobiet – Energa Toruń, Artego Bydgoszcz
  • Ekstraklasa w futsalu – FC Toruń
  • Siatkówka mężczyzn – Łuczniczka Bydgoszcz
  • Krajowa Liga Zapaśnicza – Lotto Zapasy Bydgoszcz
  • Polska Superliga Tenisa Stołowego – Zooleszcz Gwiazda Bydgoszcz

Do liczących się klubów sportowych należy Bydgostia Bydgoszcz, która od 25 lat 1993-2017 jest nieprzerwanie drużynowym mistrzem Polski w wioślarstwie, a także zespoły grające na zapleczu najwyższych klas rozgrywkowych: Olimpia Grudziądz piłka nożna, KKP Bydgoszcz piłka nożna kobiet, Astoria Bydgoszcz i KSK Noteć Inowrocław koszykówka mężczyzn, Nesta Mires Toruń hokej na lodzie, KST Energa-Manekin Toruń, ASTS OLIMPIA-UNIA Grudziądz, LUKS AGRO-SIED Chełmno i IKTS NOTED Inowrocław tenis stołowy, Joker Świecie siatkówka, Polonia Bydgoszcz żużel.

                                     

16.1. Administracja i polityka Samorząd wojewódzki

Organem uchwałodawczym jest Sejmik Województwa Kujawsko-Pomorskiego, składający się z 33 radnych. W związku ze spadkiem ludności województwa poniżej 2 milionów osób, od roku 2018 sejmik liczy 30 radnych.

Sejmik wybiera organ wykonawczy województwa, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem. Siedzibą sejmiku województwa jest Toruń.

W 2020 wydatki samorządu wojewódzkiego wyniosą 1 mld 133 mln zł, a dochody 1 mld 111 mln zł.

Marszałkowie województwa:

                                     

16.2. Administracja i polityka Administracja rządowa

Organem administracji rządowej jest Wojewoda Kujawsko-Pomorski, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Bydgoszcz, gdzie znajduje się Kujawsko-Pomorski Urząd Wojewódzki w Bydgoszczy. W ramach urzędu działają także 2 delegatury: w Toruniu i we Włocławku.

Do obszarów działania danych delegatur należą:

  • delegatura w Toruniu należą powiaty: brodnicki, chełmiński, golubsko-dobrzyński, grudziądzki, toruński, wąbrzeski oraz miasta na prawach powiatu: Grudziądz i Toruń.
  • delegatura we Włocławku należą powiaty: aleksandrowski, lipnowski, radziejowski, rypiński, włocławski oraz Włocławek.

Wojewodowie Kujawsko-Pomorscy: