Poprzednia

ⓘ Bendery




Bendery
                                     

ⓘ Bendery

Bendery lub Bender ; ros. Бендеры, Biendiery ; ukr. Бендери, Bendery, dawniej pol. Tiahiń albo Tehinia – miasto we wschodniej Mołdawii, pod kontrolą separatystycznego Naddniestrza, siedziba administracyjna rejonu miejskiego, port nad Dniestrem. Przemysł głównie obuwniczy, włókienniczy, odzieżowy; stocznia, węzeł kolejowy. W 2017 r. Jako drugie pod względem liczby ludności miasto w Naddniestrzu liczyło 83.8 tys. mieszkańców, z czego 1/4 stanowi ludność rumuńskojęzyczna.

                                     

1.1. Historia W Turcji

W 1538 roku Turcja wydzieliła z Mołdawii jej południową część Budziak i przyłączyła do ejaletu Silistry. W mieście, któremu Osmanowie nadali nazwę Bendery z perskiego - przystań, miasto portowe, postanowiono wznieść nową, murowaną fortecę, z uwagi na strategiczne położenie ośrodka na wysokim brzegu Dniestru. Zaprojektowany przez Sinana i zbudowany według wzorców zachodnich zamek powstał w trzy lata, do 1541 r.

W końcu XVI w. twierdza była kilkakrotnie oblegana przez oddziały mołdawskie, m.in. w 1574 r. przez armię Jana Srogiego, za każdym razem bez powodzenia. Następnie fortecę atakowali również Kozacy zaporoscy. Przy atakach na fortecę niszczona była, przy ataku Kozaków doszczętnie, funkcjonująca przy niej osada. W związku z powtarzającymi się atakami na twierdzę w 1619 r. Turcy dokonali jej całkowitej przebudowy. Kamienne baszty i mury, niezdolne już do stawienia oporu nowoczesnej artylerii, zastąpiono umocnieniami typu bastionowego. Ponowną modernizację twierdzy Turcy przeprowadzili w latach 1705-1707. W 1709 r. pod murami twierdzy przebywali pokonani pod Połtawą Karol XII i Iwan Mazepa, następnie obaj przenieśli się do pobliskiej Varnițy.

                                     

1.2. Historia Okres wojen rosyjsko-tureckich

W 1738 r., podczas wojny rosyjsko-austriacko-tureckiej, pod mury fortecy w Benderach podeszły wojska rosyjskie pod dowództwem Burkharda Christopha Münnicha, jednak nie zdołały jej zdobyć. Twierdza była przedmiotem krwawych walk w 1770 r., podczas wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1768-1774, jednak kończący konflikt traktat w Küczük Kajnardży pozostawił Bendery z całym regionem w rękach Turcji. W 1789 r. twierdzę w Benderach zajął Grigorij Potiomkin, natomiast Michaił Kutuzow stoczył w okolicach miasta zwycięską bitwę z konnicą tatarską. Na mocy traktatu w Jassach w 1791 r. ponownie jednak Bendery pozostały w rękach tureckich do Rosji przyłączono jedynie ziemie na lewym brzegu Dniestru. Twierdza i miasto razem z całą Besarabią zostały włączone do Imperium Rosyjskiego na mocy traktatu bukareszteńskiego.

                                     

1.3. Historia W Imperium Rosyjskim

W Rosji Bendery były miastem powiatowym ujezdnym. Została przeprowadzona jego generalna przebudowa, wytyczono regularną siatkę ulic opartą o siedem ulic skierowanych ku rzece. Oprócz żołnierzy miejscowego garnizonu w mieście mieszkali ludzie pracujący na jego potrzeby, następnie osiedlano w nim także staroobrzędowców i zbiegłych chłopów. W 1818 r. Bendery liczyły 5.1 tys. mieszkańców. Trzy lata wcześniej w mieście rozpoczęto budowę soboru Przemienienia Pańskiego, który miał być cerkwią-pomnikiem zwycięstwa nad Turkami.

W 1871 r. przez miasto poprowadzona została linia kolejowa z Tyraspola do Kiszyniowa, biegnąca przez most na Dniestrze. Warunki pracy przy budowie benderskiego odcinka linii były skrajnie trudne, toteż 400 robotników zatrudnionych w tym miejscu wszczęło strajk, co miejscowy generał-gubernator opisywał jako "niespotykane zjawisko". Powstanie linii kolejowej pozwoliło na szybki rozwój miasta, które stało się jednym z głównych ośrodków przemysłowych i kulturalnych Besarabii. W 1874 r. zakończono również budowę linii z Bender do Gałaczu. Wzniesiono stację, zajezdnię i zakłady kolejowe.

W 1902 r. w Benderach żyło 35 400 mieszkańców. Na początku XX w. w mieście działała fabryka kaszy, dwie fabryki drewna, browar, szwalnie, młyny parowe i wodne.



                                     

1.4. Historia Rewolucja rosyjska, Mołdawska Republika Demokratyczna i interwencja rumuńska

8 marca 1917 r. w Benderach powstała pierwsza w Besarabii rada delegatów robotniczych i żołnierskich. Miasto w kolejnych miesiącach znalazło się pod faktyczną kontrolą bolszewików, którzy z powodzeniem prowadzili agitację wśród przebywających w nim rosyjskich żołnierzy.

W dniach 20-25 stycznia 1918 r. bitwę o miasto stoczyły oddziały bolszewików i wojska rumuńskie, one też odniosły zwycięstwo i zajęły miasto, wypierając zwolenników rewolucji październikowej za Dniestr. W rezultacie rumuńskiej interwencji Mołdawska Republika Demokratyczna utrzymała niezależność od Rosji Radzieckiej i ostatecznie 27 czerwca 1918 r. zjednoczyła się z Królestwem Rumunii. Jako że Rosja Radziecka nie pogodziła się z takim przebiegiem wydarzeń, do Bender przez Dniestr docierali agitatorzy bolszewiccy, zachęcając do zbrojnego wystąpienia przeciwko władzy rumuńskiej. 27 maja 1919 w mieście doszło do powstania Czerwonej Gwardii, złożonej głównie z miejscowych robotników kolejowych, wzywającego do ustanowienia władzy radzieckiej. Zostało ono szybko i krwawo stłumione przez wojsko rumuńskie.

                                     

1.5. Historia W Królestwie Rumunii

W tym okresie połowa ludności była rosyjskojęzyczna, a miasto zamieszkiwała liczna społeczność żydowska, która znacznie ucierpiała w czasie II wojny światowej.

28 czerwca 1940 r. Związek Radziecki wymusił na Rumunii zrzeczenie się Besarabii. Armia Czerwona weszła do Bender tego samego dnia. Po ataku Niemiec na ZSRR Rumunia ponownie zajęła region w toku operacji München. 22 czerwca 1941 r. zbombardowany został most na Dniestrze w Benderach. W mieście działał radziecki ruch oporu. W 1944 r. region został ponownie zajęty przez ZSRR i po wojnie wszedł w jego skład jako część Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Wojsko radzieckie weszło do Bender 23 sierpnia 1944 r., a w walkach o miasto zginęło trzy tysiące żołnierzy.

                                     

1.6. Historia W ZSRR

W ZSRR w Benderach otwarto kolejne zakłady przemysłowe. Miasto w okresie radzieckim zamieszkiwane było głównie przez ludność rosyjskojęzyczną.

                                     

1.7. Historia Wojna o Naddniestrze

W schyłkowym okresie istnienia ZSRR mieszkańcy Bender poparli najpierw ruch na rzecz pozostania w Związku Radzieckim i przeciwko niepodległości Mołdawii, a następnie na rzecz utworzenia niepodległej republiki Naddniestrza. W sierpniu 1989 r. robotnicy z zakładów przemysłowych w Benderach przystąpili do strajku na wezwanie Zjednoczonej Rady Kolektywów Robotniczych, protestując przeciwko uznaniu języka mołdawskiego rumuńskiego za jedyny język urzędowy w Mołdawii. W 1990 r. większość mieszkańców Bender poparła ideę proklamowania Naddniestrzańskiej Republiki Radzieckiej.

W dniach 19-22 czerwca 1992 r., w Benderach rozegrała się największa i najkrwawsza bitwa w mołdawskiej wojnie domowej wojnie o Naddniestrze. 19 czerwca władze Mołdawii podjęły próbę zajęcia miasta poprzez skoordynowane działania dywersantów i wojska. Na ulicach miasta stoczono kilkanaście zażartych starć o różne obiekty, 20 czerwca 1992 r. nad ranem siły mołdawskie panowały nad miastem niemal w całości, jednak w nocy z 20 na 21 czerwca bezpośrednie natarcie na nie przypuściła rosyjska 14 Armia pod rozkazami gen. Aleksandra Lebiedia. Pozwoliło ono formacjom naddniestrzańskim odzyskać kontrolę nad miastem.

Po wojnie r. 1992 Bendery, razem z kilkoma pobliskimi wsiami, stanowią jedyną enklawę nieuznawanego państwa na prawym brzegu Dniestru.



                                     

2. Demografia

Liczba mieszkańców Bender na przestrzeni lat

  • 2014 - 91 882
  • 1970 - 72 321
  • 1989 - 129 969
  • 2011 - 93 751
  • 2004 - 97 027
  • 2015 - 91 044
  • 2012 - 93 327
  • 1991 - 133
  • 1959 - 43 109
  • 2013 - 92 290
  • 1939 - 30 700 osób
  • 2010 - 94 056
  • 2017 - 83.8 tys.
  • 2009 - 94 404

Według danych z 2017 roku z 83.8 tys. mieszkańców; według spisu powszechnego w 2004 r. 43% stanowili Rosjanie, a 25% Mołdawianie Rumuni. Większość pozostałych mniejszości używa na co dzień języka rosyjskiego.

                                     

3. Transport

Bendery są ważnym węzłem kolejowym i drogowym Mołdawii. W mieście działają trzy linie autobusowe, pięć trolejbusowych i 25 linii marszrutkowych. Linia trolejbusowa nr 19 jest międzymiastowa i dojeżdża do Tyraspola przez Parkany.

                                     

4.1. Kultura Instytucje kulturalne, muzea

  • Muzeum chwały wojennej
  • Plenerowa ekspozycja dot. historii miasta
  • Muzeum historyczno-krajoznawcze z fillialnym muzeum benderskiej tragedii bitwy o Bendery w 1992 r.
  • Muzeum chwały rewolucyjnej i wojennej oraz pracy kolejarzy
  • Galeria sztuki
  • Wystawa na terenie twierdzy w Benderach
                                     

4.2. Kultura Pomniki

  • Znak pamiątkowy na cześć rozkazu wyrażającego wdzięczność żołnierzom zdobywającym Bendery w 1944 r. 1967, odnowiony w 2004
  • Pomnik Tamary Kruczok
  • Pomnik Pawła Tkaczenki 1961, przeniesiony w 1972
  • Pomnik bojowników o władzę radziecką 1969
  • Pomnik ofiar Holokaustu
  • Pomnik ku czci poległych w wojnie o Naddniestrze 1993, rozbudowywany w 1995 i 1996
  • Pomnik Chwały Wojennej 1964
  • Pomnik poległych pracowników milicji
  • Pomnik Włodzimierza Lenina 1951
  • Pomnik "Chwała Bohaterom-Wyzwolicielom" 1984
  • Pomniki na terenie twierdzy benderskiej: konstytucji Pyłypa Orłyka, barona Munchausena, Iwana Mazepy, rosyjskich dowódców walczących w bitwach o twierdzę
  • Pomnik Aleksandra Puszkina 1980
  • Pomnik Czarny Tulipan
  • Kompleks pomnikowy kolejarzy 1969
  • Pomnik 55 Podolskiego pułku piechoty 1912, przeniesiony w 1967


                                     

5. Religia

Bendery są siedzibą dekanatu prawosławnej eparchii tyraspolskiej i dubosarskiej Mołdawskiego Kościoła Prawosławnego. W mieście czynne są następujące cerkwie: sobór Przemienienia Pańskiego, cerkiew Ikony Matki Bożej "Znak", cerkiew Świętych Joachima i Anny, cerkiew św. Aleksandra Newskiego, cerkiew św. Sergiusza z Radoneża, ponadto zarejestrowana jest parafia św. Jerzego bez własnej świątyni, a kaplica Obrazu Zbawiciela Nie Ludzką Ręką Uczynionego znajduje się w obrębie cmentarza wojennego. W mieście działa także monaster Świętych Piotra i Pawła.

                                     

6. Znane osoby pochodzące z miasta

  • Wincenty Brylejew – rosyjski biskup prawosławny
  • Jerzy Spława-Neyman – polski matematyk i statystyk, profesor
  • Emil Constantinescu – rumuński polityk konserwatywny, naukowiec profesor geologii, były prezydent Rumunii,

Użytkownicy również szukali:

bendery do blachy, tiraspol,

...
...
...