Poprzednia

ⓘ Powiat toruński




Powiat toruński
                                     

ⓘ Powiat toruński

Powiat toruński – powiat w Polsce, utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Siedzibą powiatu jest miasto Toruń, który jako miasto na prawach powiatu nie wchodzi w jego skład. Największe rzeki to Wisła oraz jej prawy dopływ Drwęca. Przez powiat przebiega trasa autostrady A1, a także droga krajowa nr 91 Gdańsk-Katowice.

W skład powiatu wchodzą:

  • gminy wiejskie: Chełmża, Czernikowo, Lubicz, Łubianka, Łysomice, Obrowo, Wielka Nieszawka, Zławieś Wielka
  • miasto: Chełmża
  • gmina miejska: Chełmża
                                     

1. Historia

Pierwszy powiat toruński powstał w 1807 roku, jako jednostka administracyjna Księstwa Warszawskiego i wchodził w skład departamentu bydgoskiego aż do 1815 roku. Drugi powiat toruński powstał 1 kwietnia 1818 roku jako jednostka podziału administracyjnego Państwa Pruskiego. Do 1900 roku obejmował także miasto Toruń, które 1 kwietnia stało się osobnym powiatem miejskim. Niemiecki urząd działał do dnia 17.01.1920 r., kiedy to landrat toruński pol. Starosta przekazał swoje kompetencje na ręce delegata urzędu polskiego, Adma Czarlińskiego. W 1900 roku powiat składał się z 1 oficjalnego miasta – Chełmży, Podgórza, który pomimo nie przywrócenia praw miejskich utraconych w 1833 roku, od 1845 roku posiadał władze samorządowe zorganizowane na wzór miasta oraz 150 gmin. W 1910 roku liczba gmin zmalała do 134 64 gminy wiejskie i 69 obszarów dworskich niem. Gutsbezirke. Powierzchnia powiatu wraz z miastem Toruń wynosiła 916 km² do 1900 r. W 1906 roku dokonano zmiany administracyjnej kiedy to gminę Mokre włączono w granice miasta Torunia. Od tej daty powierzchnia powiatu wynosiła 884 km² i nie zmieniała się, aż do czasu zmian administracyjnych w podziale administracyjnym II Rzeczypospolitej w 1938 roku.

Po przyłączeniu Pomorza do Polski powiat toruński wchodził w skład województwa pomorskiego, będąc jego najbardziej wysuniętym na południe i graniczył z powiatami chełmińskim i wąbrzeskim w tymże województwie oraz nieszawskim i lipnowskim w województwie warszawskim, inowrocławskim i bydgoskim w województwie poznańskim.

W roku 1930 powiat toruński składał się z 2 miast: Chełmża, Podgórz, 69 gmin wiejskich oraz 57 obszarów dworskich. Na jego terenie istniało 443.864 km dróg, przebiegało przez niego 10 linii kolejowych. Na system edukacji składało się 76 szkół powszechnych 1-klasowych – 30; 2-klasowych – 31; 3-klasowych – 9; 4-klasowych – 3; 7-klasowych -3. Istniały również 2 przedszkola powiatowe w Lubiczu i Brąchnowie. Sprawy religijne reprezentowało 44 kościołów i kaplic w tym 19 kościołów i 7 kaplic katolickich oraz 15 kościołów i 3 kaplice ewangelickie.

1 sierpnia 1934 roku z dotychczasowych jednostkowych gmin wiejskich utworzono gminy wiejskie zbiorowe, dzieląc tym samym powiat toruński na następujące gminy wiejskie: Smolno, Rzęczkowo, Łubianka, Chełmża, Zelgno, Turzno, Bielawy, Lulkowo, Podgórz i Popioły oraz miasta Chełmża i Podgórz. Kolejne zmiany administracyjne przyniósł rok 1938, kiedy to 1 kwietnia w granice Torunia włączone zostały tereny gromad Rudak, Stawki i wschodniej części Małej Nieszawki z gminy Podgórz, samo miasto Podgórz oraz część terenów z gminy Lulkowo gromada Różankowo.

* dane obejmują również miasto Toruń, które wyłączono z powiatu dopiero w 1900 roku

Warto zaznaczyć, że wchodzące dzisiaj w skład powiatu toruńskiego tereny z gmin Obrowo, Czernikowo i częściowo Lubicz leżące za Drwęcą, na dawnym terenie zaboru rosyjskiego należały do powiatu lipnowskiego w województwie warszawskim. Tereny te wchodziły w skład następujących gmin: Osówka, Mazowsze, Dobrzejewice Obrowo i Czernikowo. Dopiero w dniu 1 kwietnia 1938 roku powiat lipnowski wraz z innymi został przyłączony do województwa pomorskiego ze stolicą w Toruniu.

Wybuch II wojny światowej spowodował likwidację polskiej władzy w powiecie toruńskim. Na mocy dekretu inkorporacyjnego z 8.10.1939 r., zachodnie i północne ziemie polskie zostały wcielone do III Rzeszy. Tereny wcielone do Rzeszy zostały podzielone pod względem administracyjnym na okręgi. Powiat toruński wszedł w skład Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, a w jego ramach znajdował się na terenie rejencji bydgoskiej. 29 grudnia 1939 roku przywrócono wszystkim miejscowościom niemieckie nazwy obowiązujące przed 1920 rokiem. Jednocześnie do końca 1939 roku organizowano nowe władze. Na czele powiatu stał landrat – kierownik administracji państwowej i samorządu oraz równocześnie kierownik partii NSDAP. W czasie okupacji funkcję landrata sprawowały 3 osoby. Od 1939 do 1941 Kippke, w latach 1941–1943 Franz Böse, a ostatnim sprawującym funkcję w latach 1943-1945 był Dr Ernst Hild. Na dzień 1 stycznia 1945 roku Landkreis Thorn obowiązująca nazwa powiatu dzielił się na 1 miasto Kulmsee oraz 12 gmin w ramach których istniało 83 mniejszych jednostek – wspólnot niem. Übrige Gemeinden.

Po wojnie ponownie odtworzono polski powiat toruński. Starostwo powiatowe zaczęto organizować w Toruniu od marca 1945 roku, jednak powołane zostało znacznie wcześniej, gdyż już dnia 23 listopada 1944 r kiedy to PKWN wydał dekret o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego, który znosił strukturę administracyjną wprowadzoną przez Niemcy i przywracał przedwojenny podział administracyjny Polski. Na jego czele stał starosta powiatowy do którego zadań należały wszystkie sprawy administracji państwowej na terenie powiatu, jeżeli nie były zastrzeżone właściwości władz naczelnych, wojewody i innych władz państwowych czy samorządowych. Równocześnie po wyzwoleniu terenów poszczególnych gmin odtwarzano samorząd lokalny, który reprezentowała Gminna Rada Narodowa wraz z Zarządem Gminnym na który składał wójt, podwójci i 3 członków. Organy te powstały na mocy ustawy Krajowej Rady Narodowej z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych. Na podstawie tej samej ustawy powoływano Powiatowe Rady Narodowe, które stanowiły naczelny organ uchwałodawczy samorządu terytorialnego oraz planowania działalności publicznej i kontroli nad rządowymi i samorządowymi organami wykonawczymi. Organem wykonawczym PRN był Wydział Powiatowy, który decyzją Ministra Administracji Publicznej w lutym 1947 roku włączono do Starostw Powiatowych. Dualizm władzy w polskich powiatach zlikwidowano dopiero w 1950 roku na mocy ustawy o terenowych organach jednolitej władzy państwowej z dnia 20.03.1950 r. na mocy której powoływano Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy podobnie działo się w gminach gdzie zlikwidowano Zarząd Gminny z wójtem.

W latach 1945-1954 powiat toruński składał się z 1 miasta Chełmża, 11 gmin i 94 gromad. Obszar powiatu wynosił 797 km². Według stanu na rok 1949 na terenie powiatu znajdowało się 866.5 km dróg kołowych, ludność zatrudniona była w 94 zakładach pracy. Jednak powiat od początku swojego istnienia miał przede wszystkim charakter rolniczy. Zaludnienie poszczególnych gmin wynosiło październik 1949:

Kolejne poważne zmiany administracyjne przyniósł rok 1954, kiedy to na miejsce dotychczasowych gmin wprowadzono nową jednostkę podziału administracyjnego – gromady. Zostały one wprowadzone ustawą z dnia 25 września 1954 r, o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych. Organem wykonawczym gromady była Gromadzka Rada Narodowa. Z dotychczasowych gmin powiatu utworzono gromady Biskupice, Brzezinko, Dzwierzno, Głuchowo, Grębocin, Grzegorz, Grzywna, Lubicz, Lulkowo, Łubianka, Ostaszewo, Otłoczyn, Pędzewo, Pluskowęsy, Rozgarty, Rzęczkowo, Siemoń, Toporzysko, Turzno, Wielka Nieszawka, Wypcz i Złotoria. 1 stycznia 1955 roku w granice powiatu toruńskiego włączono Gromadę Mierzynek oraz Gromadę Głogowo, które dotychczas znajdowały się w powiecie lipnowskim. Rok później 1 stycznia 1956 r., do powiatu toruńskiego również kosztem powiatu lipnowskiego włączono kolejne 3 gromady: Obrowo, Osiek i Łążyn. Po tych zmianach po raz pierwszy granice powiatu toruńskiego objęły tereny leżące w latach 1815-1920 w innym zaborze – rosyjskim, były to obszary znajdujące się na historycznej ziemi dobrzyńskiej. W tym samym czasie wieś Grabie przyłączono do powiatu aleksandrowskiego. W kolejnych latach dochodziło do zmian liczby gromad i ich terytorium, nie dochodziło jednak do przyłączeń całych obszarów gromad z innych powiatów. W 1958 roku zniesiono gromady Głuchowo i Pluskowęsy, na ich miejsce stworzono Gromadę Chełmża. 31 grudnia 1959 roku zniesiono gromady Mierzynek włączono do gromady Lubicz, Pędzewo i Rozgarty z których stworzono gromadę Górsk, Siemoń włączono do gromady Rzęczkowo, Brzezniko włączenie do gromady Turzno oraz Grzegorz i Dzwierzno, z których utworzono nową gromadę Zelgno. Kolejne zmiany przyniósł rok 1961, kiedy to 31 grudnia zniesiono gromady: Biskupice włącznie do gromady Łubianka, Grzywna włącznie do gromady Chełmża, Łążyn włącznie do nowej gromady Dobrzejewice, Ostaszewo teren oprócz wsi Sławkowo włączono do nowej gromady Łysomice, Wypcz teren podzielono pomiędzy gromady Chełmża i Łubianka oraz Otłoczyn, której teren podzielono pomiędzy gromadę Wielka Nieszawka oraz gromadę Wołuszewo w powiecie aleksandrowskim. Zmieniono również siedziby 2 Gromadzkich Rad Narodowych z Głogowa na Dobrzejewice oraz Lulkowa na Łysomice, co skutkowało również zmianą ich nazwy.

Następne zmiany wprowadzono 31 grudnia 1971 roku kiedy zlikwidowano kolejne gromady: Dobrzejewice część terenu włączono do gromady Lubicz z części utworzono nową gromadę Kawęczyn, Obrowo włączenie do gromady Kawęczyn, Złotoria włączono do gromady Lubicz i Osiek nad Wisłą, połączono również gromady Toporzysko i Górsk tworząc, istniejącą już wcześniej gromadę Pędzewo.

Zmiany te nie przetrwały długo, gdyż już dokładnie rok później 1 stycznia 1973 roku w miejsce gromad przywrócono większe gminy. W chwili reformy na terenie powiatu toruńskiego istniało 12 gromad. Zgodnie z uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej z dniem 1 stycznia 1973 roku utworzono następujące gminy: Chełmża – wieś, Gmina Dobrzejewice w październiku 1973 r. siedzibę gminy przeniesiono do Obrowa, tym samym zmieniono jej nazwę, Lubicz, Łubianka, Łysomice, Wielka Nieszawka, Zławieś Wielka. Z istniejących 12 gromad wiejskich utworzono 7 dużych gmin. Porównując to do stanu sprzed 1954 roku, czyli likwidacji gmin i wprowadzenia gromad, liczba gmin wiejskich uległa zmniejszeniu o 4. Jedynymi przywróconymi gminami wiejskimi były Łubianka oraz Chełmża-wieś.

Trzeba również zaznaczyć, że oprócz gmin wiejskich, których zmiany terytorialne opisano powyżej, przez cały ten okres istniała gmina miejska Chełmża, w której siedzibę miały również władze zarówno gminy wiejskiej, jak i gromady Chełmża-wieś.

Powiat toruński w związku z kolejną reformą administracyjną kraju został zlikwidowany w 1975 roku, w jego miejsce utworzono województwo toruńskie składające się z 13 miast w tym 5 miast jako gminy miejsko-wiejskie oraz 36 gmin wiejskich. Przywrócono go w 1999 roku, włączając w jego granice gminę Czernikowo, dotychczas znajdującą się w województwie włocławskim, a wcześniej przed 1975 w powiecie lipnowskim. Z chwilą likwidacji powiatu charakterystyka poszczególnych gmin pod względem powierzchni i liczby mieszkańców przedstawiała się następująco:

                                     

2. Demografia

Liczba ludności dane z 30 czerwca 2014:

Jedynym i największym miastem w powiecie jest Chełmża licząca 14 965 mieszkańców. Najludniejszą zaś jest gmina Lubicz, która liczy 19 123 mieszkańców. Pozostałymi gminami które liczą ponad 10 tys. mieszkańców są: Obrowo 14 536 i Zławieś Wielka 13 227. Najmniejszą zaś jest gmina Wielka Nieszawka licząca tylko 4920 mieszkańców.

  • Piramida wieku mieszkańców powiatu toruńskiego w 2014 roku.
                                     

3.1. Kultura i turystyka Zabytki

  • gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z przełomu XIII i XIV w., obok drewniana dzwonnica z 1769 r.
  • wiatrak-koźlak z 1867 r.
  • Bierzgłowo
  • Chełmża
  • kościół św. Mikołaja z XIV w.
  • Biskupice – kościół z lat 1760-1764, nawiązujący do kościołów gotyckic
  • dawny kościół katedralny św. Trójcy z XIII-XV w.
  • Gostkowo – gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z przełomu XIII i XIV w. z wieżą z 1928 r.
  • gotycki kościół z pierwszej połowy XIV w., z wieżą dobudowaną w pierwszej połowie XVII w.
  • Dźwierzno – gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z przełomu XIII i XIV w.
  • Gronowo
  • Czernikowo – gotycki kościół z około 1370, przebudowany około 1641 i w 1904 r.
  • Grębocin – dawny kościół gotycki z przełomu XIII i XIV w., z wieżą dobudowaną w XIV w., obecnie Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa
  • Górsk – barokowy kościół św. Jana Chrzciciela z 1613, odbudowany po zniszczeniach w latach 1661-1687, wewnątrz m.in. polichromowany strop z końca XVII w.
  • Czarnowo – gotycki kościół św. Marcina z początku XIV w.
  • pałac Wolffów z początku XX w.
  • drewniany kościół pomenonicki z XIX w.
  • Łążyn – klasycystyczny dwór z początku XIX w.
  • Grzywna – gotycki kościół zbudowany po 1293 r.
  • Mała Nieszawka
  • ruiny zamku krzyżackiego z połowy XIII w., zburzony na mocy pokoju melneńskiego w XV w.
  • Kiełbasin – gotycki kościół Narodzenia NMP z pierwszej połowy XIV w.
  • Nawra
  • kościół św. Katarzyny z XIV w., przebudowany w XVII i XVIII w.
  • zespół pałacowo-parkowy: pałac Szpilowskich, później Sczanieckich, zbudowany w latach 1798-1805 według projektu H. Szpilowskiego, przebudowany ok. 1870-80
  • Młyniec – drewniany kościół św. Ignacego Loyoli z 1750 r.
  • Turzno
  • Rogowo – gotycki kościół Podwyższenia Krzyża Św. z połowy XIV w.
  • Steklin – dwór Zielińskich z połowy XIX w.
  • klasycystyczna kaplica z 1800 r.
  • krzyż karawaka z XIX w.
  • Papowo Toruńskie – kościół gotycki sprzed 1300 r., rozbudowany w latach 1906-1907
  • Świerczynki – gotycki kościół św. Jana Chrzciciela z przełomu XIII i XIV w.
  • Pluskowęsy – dwór z trzeciej ćwierci XIX w.
  • zespół pałacowo-parkowy: pałac z połowy XIX w. według projektu H. Marconiego, przebudowany w końcu XIX w., boczne skrzydło z 1928; domek dozorcy, w parku krajobrazowym z XIX w. ruiny pawilonu neogotyckiego
  • Przeczno – gotycki kościół Św. Krzyża z początku XIV w.
  • Przysiek – zespół dworski: dwór z 1739 r., przebudowany i rozbudowany pod koniec XIX w., browar z 1608 r., młyn z 1725 r., park krajobrazowy
  • Obrowo – klasycystyczny dwór z przełomu XVIII i XIX w.
  • Warszewice – Pałac dawniej gdzie mieszkała rodzina Zawiszy Czarnego Obecnie szkoła której patronem jest Zawisza Czarny
  • Zamek Bierzgłowski – zamek krzyżacki z końca XIII-XIV w.


                                     

3.2. Kultura i turystyka Media lokalne

  • TV Toruń
  • Gazeta Chełmżyńska
  • TVK Marton
  • Kurenda- gazeta wydawana w Chełmży
  • Gazeta Pomorska
  • 7 Dni Toruń
  • Metro
  • Polskie Radio Pomorza i Kujaw
  • Gazeta Wyborcza Toruń
  • TVP Bydgoszcz- Redakcja Toruń
  • City Toruń
  • Nowości – Gazeta Pomorza i Kujaw
  • Teraz Toruń
  • Radio Eska
  • Radio GRA
  • Powiat Toruński – miesięcznik samorządowy
                                     

4.1. Transport Drogi krajowe

  • 15 Trzebnica – Września – Gniezno – Inowrocław – Toruń – Ostróda
  • 80 Pawłówek – Bydgoszcz – Toruń – Lubicz
  • 91 Gdańsk – Toruń – Łódź – Górny Śląsk – Cieszyn
  • A1 E75 Gdańsk – Toruń – Łódź – Górny Śląsk – Gorzyczki
  • S10 / 10 Lubieszyn – Szczecin – Piła – Bydgoszcz – Toruń – Płońsk
                                     

4.2. Transport Drogi wojewódzkie

  • 552 Lubicz A1/ S10 – Różankowo
  • 649 Pluskowęsy 551 – Sierakowo 554
  • 273 Cierpice 10 – Mała Nieszawka – 91
  • 589 Chełmża – 91
  • 646 Turzno – 15
  • 546 Zławieś Wielka 80 – Łubianka 553
  • 572 Lubicz Dolny – 10
  • 551 Strzyżawa – Unisław – Chełmża – Wąbrzeźno
  • 499 Ostaszewo 91 – Mirakowo 599
  • 250 Suchatówka 15 – Służewo 266
  • 553 Toruń – Różankowo 552 – Wybcz 551
  • 569 Golub-Dobrzyń – Dobrzejewice 10
  • 258 Obrowo 10 – 91
  • 597 Rzęczkowo 546 – Unisław 551
                                     

4.3. Transport Transport kolejowy

  • 207 Toruń Wschodni – Chełmża – Grudziądz – Malbork
  • 27 Toruń Wschodni – Lubicz – Sierpc – Nasielsk
  • 209 Bydgoszcz Wschód – Unisław Pomorski – Chełmża – Kowalewo Pomorskie
  • 18 Kutno – Toruń Główny – Bydgoszcz Główna – Piła Główna
  • 353 Poznań Wschód – Inowrocław – Toruń Główny – Olsztyn Główny – Żeleznodorożnyj
                                     

5. Transport Lokalny w powiecie

Transportem osobowym na terenie powiatu toruńskiego zajmuje się kilku przewoźników. Największym z nich jest prywatna spółka VEOLIA Transport Kujawy Sp. z o.o., która powstała 1 lipca 2004 roku po sprywatyzowaniu dawnego państwowego PKS Toruń powstałego 1 stycznia 1950 roku. Veolia dysponuje ponad 100 autokarami i busami. W powiecie są też inne prywatne firmy transportowe zajmujące się komunikacją w obrębie powiatu. Są to: Trans-Tur, Trans-Tom i Hanvan, zajmujący się transportem między Toruniem a Chełmżą.

W powiecie toruńskim funkcjonuje transport kolejowy. Obecnie na trasach w powiecie przewożeniem pasażerów zajmuje się dwóch operatorów: Przewozy Regionalne oraz Arriva RP. Spółka Przewozy Regionalne obsługuje 18 odcinek Toruń Główny – Bydgoszcz Główna. Natomiast przewoźnik Arriva RP wozi pasażerów na liniach 18 odcinek Toruń Główny – Kutno oraz 27, 207, 209, 353.

                                     

6. Sąsiednie powiaty

  • powiat inowrocławski
  • powiat lipnowski
  • powiat golubsko-dobrzyński
  • powiat bydgoski
  • miasto Bydgoszcz
  • powiat chełmiński
  • powiat wąbrzeski
  • powiat aleksandrowski
  • miasto Toruń