Poprzednia

ⓘ Kazimierz Przerwa-Tetmajer




Kazimierz Przerwa-Tetmajer
                                     

ⓘ Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Kazimierz Przerwa-Tetmajer – polski poeta, nowelista, powieściopisarz, przedstawiciel Młodej Polski, brat przyrodni malarza Włodzimierza Tetmajera.

                                     

1. Życiorys

Urodził się jako syn Adolfa Tetmajera i jego drugiej żony, Julii z Grabowskich. Uczęszczał do Gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie przeniósł się w 1883 roku z rodziną. W latach 1884–1886 studiował na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zadebiutował w 1886 roku poematem prozą Illa, jednak jego faktycznym debiutem była nowela pt. Rekrut". W 1888 roku Tetmajer zdobył nagrodę literacką za wiersz ku czci Mickiewicza, a rok później za wiersz ku czci Kraszewskiego. W latach 1888–1893 podjął współpracę z pismami "Tygodnik Ilustrowany”, "Kurier Warszawski” i krakowskim "Czasem”. Wydał osiem serii Poezji, z których najbardziej wartościowe to druga 1894 rok, trzecia 1898 rok i czwarta 1900 rok. Nastrojowa poezja Tetmajera odpowiadała dekadentom i bohemie młodopolskiej.

Mieszkając w młodości w Ludźmierzu, poznał dobrze Podhale, Spisz, Liptów i Tatry. W latach 1881–1891 odbył wiele wycieczek w Tatry z bratem, Franciszkiem Henrykiem Nowickim, Karolem Potkańskim, Michałem Kirkorem, Klimkiem Bachledą, Tadeuszem Boyem-Żeleńskim, Januszem Chmielowskim, Jerzym Żuławskim. W 1892 roku wziął udział w pierwszym wejściu na Staroleśny Szczyt oraz Baniastą Turnię. Ponadto dokonał wraz z Tadeuszem Boyem-Żeleńskim i przewodnikami pierwszego odnotowanego wejścia na Furkot około 1889-1893 roku. Po 1896 roku, z powodu problemów ze zdrowiem, nie zdobywał już szczytów Tatr, ale za to wędrował po dolinach tatrzańskich, a także po Podhalu. W 1902 roku taternicy nadali nazwę Przełęcz Tetmajera przełęczy między Gerlachem a Zadnim Gerlachem, a Towarzystwo Tatrzańskie nadało mu honorowe członkostwo.

Zafascynowany góralskim folklorem napisał cykl opowieści Na skalnym Podhalu, a ponadto epopeję tatrzańską Legenda Tatr, składającą się z dwóch części: Maryna z Hrubego i Janosik Nędza Litmanowski.

W 1896 roku przebywał w Heidelbergu, pełniąc funkcję osobistego sekretarza Adama Krasińskiego. Podróżował po Włoszech, Szwajcarii, Francji i Niemczech. Po I wojnie światowej mieszkał w Krakowie, Zakopanem, wreszcie osiadł na stałe w stolicy. W latach 1918–1919 interesował się sporem polsko-czechosłowackim o granicę w Tatrach i na Podtatrzu, brał udział w przygotowaniach do plebiscytu na Spiszu i Orawie; napisał na ten temat broszurę pt. O Spisz, Orawę i Podhale 1919 rok. Pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich 1921 rok, w 1928 roku przyznano mu nagrodę literacką miasta Warszawy, a w 1934 roku został członkiem honorowym Polskiej Akademii Literatury. W roku 1931 obchodzono uroczyście czterdziestopięciolecie, a w 1937 roku pięćdziesięciolecie jego twórczości.

Ze względu na pogarszający się stan zdrowia utrata wzroku i nasilająca się choroba umysłowa, będąca efektem kiły musiał wycofać się z życia społecznego i twórczości literackiej. Miał zapewniony byt dzięki ofiarności społecznej oraz emerytury, finansowanej od 1925 przez miasto Bydgoszcz. W styczniu 1940 został przetransportowany z Hotelu Europejskiego na oddział chirurgiczny Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, gdzie zmarł 18 stycznia. Przyczyną zgonu jak wykazała sekcja był nowotwór przysadki mózgowej, niedokrwistość i niewydolność krążenia. Pochowano go wtedy zgodnie z jego życzeniem w grobie syna na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Obecnie spoczywa na zakopiańskim Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku.

Był przyrodnim, młodszym bratem Włodzimierza Tetmajera, a przez matkę, Julię z Grabowskich, kuzynem Tadeusza Boya-Żeleńskiego.

Mimo że kilkakrotnie był zaręczony m.in. z Laurą Rakowską, z myślą o której napisał wiersz A kiedy będziesz moją żoną, nigdy się nie ożenił. Ze związku z nieznaną z nazwiska aktorką miał nieślubnego syna Kazimierza Stanisława, do którego przez kilka lat, do roku 1906, nie przyznawał się. Później zaczął starać się o rozwój talentów syna, ten jednak, popadłszy w alkoholizm i zaraziwszy się chorobą weneryczną, w wieku 33 lat popełnił samobójstwo. Tetmajer miał kilkuletni romans z góralką Marią Palider, która była pierwowzorem Maryny z Hrubego z Legendy Tatr.

Kazimierz Przerwa-Tetmajer walnie przyczynił się do debiutu literackiego Władysława Orkana. Nie tylko załatwił druk "Nowel”, ale napisał entuzjastyczną przedmowę i pochwałę młodszego od siebie o dziesięć lat autora.

                                     

2. Kazimierz Przerwa-Tetmajer w kulturze

Wiersze Kazimierza Przerwy-Tetmajera były wielokrotnie opracowywane muzycznie, m.in. przez Mieczysława Karłowicza, Władysława Żeleńskiego i Karola Szymanowskiego.

W 1901 r. Teatr Miejski w Krakowie wystawił Zawiszę Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera w reżyserii Józefa Kotarbińskiego. Kolejna inscenizacja tego dramatu miała miejsce w 1912 r. w Teatrze Wielkim w Warszawie w związku z hucznie obchodzonym jubileuszem 25-lecia twórczości Tetmajera. W 1922 r. zespół i instytucja teatralna Reduta wystawiła Judasza K. Przerwy-Tetmajera ze Stefanem Jaraczem w roli tytułowej. W 1928 r. Władysław Lenczewski nakręcił film Romans panny Opolskiej na podstawie powieści Kazimierza Przerwy-Tetmajera. W 1958 r. Jan Wilkowski przy współpracy scenografa Adama Kiliana przygotował na deskach Teatru Lalka w Warszawie słynne przedstawienie O Zwyrtale Muzykancie według opowiadania K. Przerwy-Tetmajera. W 1964 r. czechosłowacki reżyser Martin Ťapák nakręcił film telewizyjny Balada o Vojtovej Marine na podstawie opowiadania Tetmajera. W latach sześćdziesiątych XX w. Tadeusz Różewicz napisał wiersz Kazimierz Przerwa-Tetmajer. W 1973 r. został wyprodukowany przez Zespół Filmowy X na podstawie opowiadania Tetmajera film telewizyjny Myśliwy w reżyserii Krzysztofa Wierzbiańskiego. W 1978 Martin Ťapák ponownie sięgnął po twórczość Tetmajera, tym razem realizując film pt. Krutá lúbosť. W 1981 roku w Teatrze Telewizji zrealizowano spektakl oparty na życiu i twórczości Tetmajera Kocham Cię za to, że Cię kochać muszę w reż. Andrzeja Maja. W 1983 Jacek Koprowicz nakręcił kontrowersyjny film biograficzny o Tetmajerze pt. Przeznaczenie. W 1984 roku Wanda Kwietniewska z zespołu Wanda i Banda nagrała piosenkę Ulica Tetmajera. W 1994 roku na ekrany kin weszła Legenda Tatr w reżyserii Wojciecha Solarza, oparta głównie na opowiadaniach z cyklu Na Skalnym Podhalu. W 2003 roku na deskach Teatru Scena STU w Krakowie została wystawiona Śleboda, czyli powaby życia według Kazimierza Przerwy-Tetmajera w adaptacji i reżyserii Waldemara Śmigasiewicza.

Ksiądz Józef Tischner w kazaniach spod Turbacza – w trakcie odprawianych Mszy Ludzi Gór – wielokrotnie nawiązywał do twórczości Kazimierza Przerwy-Tetmajera.

                                     

3. Twórczość

Szkice
  • Notatki literackie,
  • Bajeczny świat Tatr,
  • Aforyzmy,
  • Na śmierć Henryka Sienkiewicza.
  • O żołnierzu polskim lata 1795–1915,
Opowiadania i nowele
  • Rzeźbiarz Merten,
  • Pan,
  • U krawca Baczakiewicza w kuchni z cyklu W czas wojny,
  • Ksiądz Piotr,
  • Tryumf,
  • cykl opowieści Na skalnym Podhalu
  • Pan Kopciuszyński z cyklu W czas wojny.
Powieści
  • Zatracenie,
  • Gra fal,
  • Koniec epopei cykl.
  • Król Andrzej również znane jako Księżniczka Metella,
  • Panna Mery,
  • Anioł śmierci,
  • Romans panny Opolskiej z panem Główniakiem,
  • Legenda Tatr,
  • Otchłań,
Dramaty
  • Mąż-poeta,
  • Judasz.
  • Sfinks,
  • Rewolucja,
  • Zawisza Czarny,
Wiersze wybór
  • Na sprowadzenie zwłok Słowackiego ogłoszony w roku 1927 w "Wiadomościach literackich” jest ostatnim znanym badaczom literatury wierszem K. Tetmajera.
  • Zacisza z Poezje. Seria druga,
  • Melodia mgieł nocnych z Poezje. Seria druga,
  • W warszawskim salonie,
  • Lubię, kiedy kobieta z Poezje. Seria druga,
  • Mów do mnie jeszcze dwie wersje: jedna z cyklu Preludia – Poezje. Seria druga, druga z cyklu Gra słów – Poezje. Seria trzecia,
  • Patryota pod pseudonimem Szylkret,
  • Prometeusz z Poezje. Seria druga,
  • Koniec wieku XIX,
  • Wyspa umarłych ilustracja do "Die Todteninsel” Bocklina,
  • Zdanie sobie sprawy z tomu Z wielkiego domu,
  • Fragment wiersza dla mego synka z Poezje. Seria szósta,
  • Anioł Pański z Poezje. Seria trzecia,
  • Hej Krywaniu wysoki! z tomu Na Skalnym Podhalu,
  • Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej z Poezje. Seria druga,
Inne utwory
  • Z wielkiego domu,
  • Eleonora. Trójhymn duchów smętnych przez Fosforycznego Skalderona współautor; Wydawnictwo Dekadentów Polskich nr 1, Kraków 1895,
  • Wrażenia Warszawa, 1902,
  • Jęk Ziemi. Pantologia Dekadentów Polskich zebrana przez dra Juliana Pogorzelskiego współautor; Wydawnictwo Dekadentów Polskich nr 2, Kraków 1895,
  • poematy: Illa 1886 i Alegoria 1887,
  • Melancholia Warszawa, 1899,
  • tomiki poezji: Hasła 1901, Poezje współczesne 1906, Cienie 1916.

Źródła.



                                     

4. Odznaczenia

  • Krzyż Kawalerski Orderu Franciszka Józefa – Austro-Węgry 1908
  • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
  • Złoty Krzyż Zasługi 1931, z okazji jubileuszu 45-lecia pracy literackiej