Poprzednia

ⓘ Gwara sądecka




                                     

ⓘ Gwara sądecka

Gwara sądecka – część dialektu małopolskiego, gwara mieszkańców Beskidu Sądeckiego i Wyspowego, w uogólnieniu – mieszkańców powiatów: nowosądeckiego, gorlickiego i limanowskiego, południowych krańców bocheńskiego oraz południowej części woj. podkarpackiego. Jest to, po dialekcie śląskim, gwarze podhalańskiej jedna z bardziej żywych odmian języka polskiego, używana na co dzień przez dużą część mieszkańców regionu. Jakkolwiek coraz częstsze jest tu zjawisko tzw. dyglosji, tak w ostatnich latach pojawiło się tu wiele nowych słów, nieużywanych, bądź nawet nieznanych w innych częściach Polski. Gwara sądecka rozwinęła się jako specyficzny język Lachów i Górali Sądeckich. Fonetycznie i gramatycznie przypomina inne gwary Małopolski, np. gwarę podhalańską. Warstwę leksykalną, odróżniającą ją od literackiego języka polskiego stanowią słowa, związane z życiem codziennym w górach, miejscowymi zwyczajami i tradycją. W materii gramatycznej, fonetycznej i leksykalnej zauważalne są też pewne wpływy języka słowackiego, ukraińskiego i niemieckiego. Jest do pewnego stopnia zróżnicowana wewnętrznie, w całym regionie występują nieznaczne różnice. Dlatego np. pewne wyrazy, używane w południowej części rejonu, bywają nieznane mieszkańcom jego północnej części itp.

                                     

1.1. Cechy gwary Fonetyka

Gwara sądecka posiada kilka istotnych cech fonetycznych, odróżniających ją od oficjalnej polszczyzny. Niektóre z nich są charakterystyczne wyłącznie dla tej gwary, inne z kolei odnaleźć można również w innych gwarach, występujących na terenie Polski.

1. Mazurzenie, tzn. wymawianie sz, cz, dż jako s, c, dz

  • sc elina zamiast szczelina
  • dz em zamiast dżem

2. Silna, przedniojęzyczna artykulacja nosowych samogłosek "ą”, "ę”. W gwarze tej wymawia się je jako połączenie o z "głuchym” n

  • mi ę dzy – mj oŋ dzy
  • m ą dry – m oŋ dry

3.1. Udźwięcznianie głosek na styku dwóch wyrazów, np.:

  • z dziećmi – ź dziećmi
  • tak jakby – ta g ja g by
  • Wiesz, że. – Wie ż, że.

3.2. Udźwięcznianie głosek wewnątrz wyrazów, np.:

  • Ź dzisław – Zdzisław
  • śli zg o – ślisko
  • jezeźmy – jesteśmy

3.3. Wymawianie "trz” jako "czsz”, "strz” jako "szcz”, a "drz” jako "dż”

  • strzec – szcz ec
  • mistrz – mi szcz
  • trzeba – czsz eba
  • drzwi – dż wi

4. Charakterystyczna, "labialna” artykulacja o i u po bezdźwięcznych głoskach i na początku wyrazu:

  • ona – ona
  • u nas – u nos
  • kot – kot

5. staropolskie "a pochylone”, wymawiane jako o np.:

  • pt o k
  • kwi o tek

6. staropolskie "e ścieśnione” jest wymawiane jako y np.:

  • pj y nknie
  • j y choł

7. Zacieranie głosek l oraz ł w ostatnich sylabach, np.:

  • widziaem
  • tyko

8.1. Charakterystyczna, krtaniowa artykulacja ch wewnątrz wyrazu. Dźwięk w takiej pozycji jest wymawiany bardzo słabo, jest on wręcz pomijany w artykulacji

8.2. Ch na początku wyrazu przed spółgłoską wymawiane jest jako k, np.:

  • k rzan zamiast chrzan
  • K rystianizacja zamiast chrystianizacja
  • K ryste Ponie zamiast Chryste Panie
  • K rząszcz zamiast chrząszcz

8.3. Przejście f w chw

  • Ch walejówka zamiast Falejówka

9. Długie i wym. ji po samogłosce

  • kraina – kra ji na

10. Zmiana końcówki -ie czasownika w 3 os. l.poj., np.:

  • on umie – on um i

11. Niekiedy zbitka je może być wymawiana jako jy, np.:

  • nie zje – nie zj y

12. Końcówka -ej jest skracana do i lub y, a -aj do -ej, np.

  • gdzieś indziej – dzie ińdz ij
  • więcej – wjenc yj
  • rzadziej – rzadz ij
  • tutaj – tut yj
                                     

1.2. Cechy gwary Morfologia i słownictwo

1.1. Ludzie, posługujący się gwarą sądecką, używają końcówki o w pierwszej osobie l. poj. i l. mn., np.:

  • Bedoma
  • Jo jado
  • Widzo
  • Pojadoma

1.2. W czasie przeszłym niektóre czasowniki mają skróconą formę, np.:

  • my byli zamiast my byliśmy
  • poszłem zamiast poszedłem
  • zamkłem zamiast zamknąłem

1.3. Pewne czasowniki, w czasie teraźniejszym, mogą posiadać wydłużoną postać, np.:

  • śnije się zamiast śni się
  • kipjeje zamiast kipi

1.4. Niektóre czasowniki mają inną formę trybu rozkazującego

  • brać np. Bier mi to
  • być np. Cicho że być

2. Wyjątkowo częste, wręcz nagminne używanie partykuły że w prośbach i poleceniach

3.1. W dopełniaczu rzeczowniki rodz. żeńskiego posiadają często końcówkę e

  • Ido do kuchnie zamiast Idę do kuchni

3.2 Specyficzna forma celownika, występująca też w innych rejonach Polski m.in. na Górnym Śląsku, np.:

  • tatowi
  • kotowi
  • bratowi

3.3. W bierniku rzeczownik rodzaju żeńskiego i narzędniku rodzaju męskiego i nijakiego ogólnopolskie e przechodzi w o, np.:

  • Jado rowerom zamiast jadę rowerem
  • podejże mi śklanko zamiast podaj mi szklankę

4. Ruchomy akcent w wołaczu, zarówno l.poj., jak i mn. Akcent przypada, niezależnie od jego pozycji w innych przypadkach zawsze na ostatnią sylabę. Sylaba ta jest wymawiana o wiele silniej w stosunku do pozostałych.

5. Przyimek do jest często zastępowany przyimkiem na:

  • do Sącza – na Sonc
  • Idę do domu – ido na chato

6. Tworzenie za pomocą końcówki ka form żeńskich, z ogólnopolskich form męskich

  • parasol – parasolka
  • krawat – krawatka

7. Dokładanie do zdań twierdzących sformułowania no nie i co nie gwara krakowska:

  • To jest fajne, co nie? Odpowiedź twierdząca "No”
  • To jest fajne, no nie?
                                     
  • Gwara kielecka gwara sandomierska, gwara świętokrzyska zbiór gwar języka polskiego, dialektu małopolskiego charakterystycznych dla mieszkańców ziemi
  • Gwara łódzka łodzianizmy, słownictwo charakterystyczne dla mieszkańców aglomeracji łódzkiej. W gwarze łódzkiej występują liczne germanizmy, jidyszyzmy
  • Gwara lasowska regionalna gwara używana w centralnej części Kotliny Sandomierskiej, należąca do dialektu małopolskiego, ale charakteryzująca się również
  • Gwara kurpiowska gwara języka polskiego obejmująca swoim zasięgiem Mazowsze północno - wschodnie. Historycznie łączy się z ciągiem gwar mazowieckich
  • Gwara chwalimska gwara używana przez Chwalimiaków, należąca do dialektu śląskiego, z wpływami wielkopolskimi. mazurzenie obecność głosek pochylonych
  • Gwara ochweśnicka, zwana też kminą ochweśnicką język tajny wspólnoty handlarzy i oszustów, powstały w połowie XIX wieku w Skulsku i Ślesinie. Żargon
  • Gwary niemodlińskie jedna z gwar środkowośląskich języka polskiego. Gwary niemodlińskie zachowały się w dwóch rejonach: oś pierwszego stanowią miejscowości

Użytkownicy również szukali:

bratnik gwara, gwarą podegrodzka, gwara sądecka słownik,

...
...
...