Poprzednia

ⓘ Uprawa (organizacja konspiracyjna)




                                     

ⓘ Uprawa (organizacja konspiracyjna)

"Uprawa", "Tarcza", "Opieka", "S1" – polska konspiracyjna organizacja o charakterze paramilitarnym i społecznym, składająca się w większości z ziemian i przemysłowców, działająca od jesieni 1941 roku do końca II wojny światowej na obszarze całego Generalnego Gubernatorstwa, jak również na terenach wcielonych do Rzeszy.

                                     

1. Geneza

Jesienią 1939 roku w Krakowie powstał komitet pomocy dla wysiedlonych z ziem zachodnich Polski, wcielonych do Rzeszy. Jego założycielami byli ziemianin z Chorzelowa Karol Hilary Tarnowski ojciec filozofa Karola Benito Tarnowskiego ps. "Leliwa", przedwojenny wiceprezes Związku Ziemian Zachodniej Małopolski i płk Włodzimierz Olszewski. Po rozwinięciu szerszej działalności Tarnowski postanowił na bazie komitetu powołać ogólnokrajową organizację o zróżnicowanych celach, wspierającą akcję zbrojną, opartą głównie na ziemianach i przemysłowcach, którzy dysponowali jeszcze własnym majątkiem i cieszyli się w miarę dużą niezależnością. W 1940 roku nawiązał kontakt z rtm. Leonem Krzeczunowiczem ps. "Roland", "Ekspress", "S1", który blisko współpracował z komendantem Okręgu Krakowskiego Związku Walki Zbrojnej, płk. Tadeuszem Komorowskim ps. "Korczak", "Prawdzic", "Bór". Pułkownik Komorowski zaakceptował pomysł. Przedstawiony plan został uzupełniony wskazówkami dotyczącymi przyszłych obowiązków, struktury organizacyjnej i zakresu współpracy z ZWZ; ustalono też tekst przysięgi. Początek działalności organizacji datowany jest na przełom 1940 i 1941 r., choć często podaje się, że organizacja zaczęła funkcjonować dopiero jesienią 1941 r. z uwagi na fakt, że prace organizacji nabrały wówczas większego tempa i zwiększyły swój zasięg.

                                     

2. Zarys historyczny

Organizacja nie miała początkowo kryptonimu, dopóki Rząd RP na uchodźstwie nie nadał jej nazwy "Uprawa". Z obawy przed dekonspiracją przemianowano ją w późniejszym okresie na "Tarczę", potem na "Opiekę", na koniec na "S1". Jej zadania były bardzo szerokie i obejmowały: zbieranie funduszy na potrzeby podziemia, utrzymywanie stałej łączności z władzami wojskowymi ZWZ, a potem AK – wypełnianie ich zaleceń i dostarczanie informacji z terenu, ukrywanie i organizowanie przerzutów "spalonych" członków organizacji podziemnych, dostarczanie im środków do życia, zakup i przewożenie broni, chronienie uciekinierów z terenów wschodnich oraz prześladowanych przez Niemców, w tym rodzin żydowskich, wysyłanie żywności do obozów, wykupywanie z rąk gestapo więźniów politycznych, organizowanie kursów sanitarnych i zaopatrzenie w sprzęt sanitarny oraz tworzenie punktów sanitarnych, szpitalnych i aptecznych w dworach, prowadzenie tajnego szkolnictwa. Prowadzono również działania wywiadowcze i kontrwywiadowcze na rzecz ZWZ–AK. Były też zadania podyktowane potrzebami chwili, jak tworzenie tajnych podchorążówek. Jedną z dziedzin, którą "Uprawa" najlepiej rozwinęła, była akcja sanitarna, która rozwinęła się szczególnie w ciągu 1944 roku. Polegała ona na szkoleniu sanitariuszek oraz gromadzeniu leków i narzędzi chirurgicznych, wyposażeniu w nie wyznaczonych obiektów, w pierwszym rzędzie dworów. Zdołano nawet zorganizować sześć szpitali podziemnych w terenie.

Po wojnie Tadeusz Bór-Komorowski jednoznacznie ocenił zasługi "Uprawy": Gdyby nie "Uprawa" – "Tarcza" Armia Krajowa nie mogłaby była spełnić wielu swoich zasadniczych zadań opieka "Tarczy" uchroniła od głodu, demoralizacji i rabunku wiele oddziałów partyzanckich powstających jak grzyby po deszczu po 1943 roku.

W Krakowie na budynku przy ul. św. Jana 3 znajduje się tablica pamiątkowa upamiętniająca członków organizacji "Uprawa" z następującym tekstem: W HOŁDZIE ZIEMIANOM POLSKIM BOHATEROM WALK O NIEPODLEGŁOŚĆ CZŁONKOM ZWZ-AK I "UPRAWY-TARCZY" WIERNYM NAJJAŚNIEJSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ PRZEŚLADOWANYM I POMORDOWANYM PRZEZ NIEMCÓW, SOWIETÓW I WŁADZE KOMUNISTYCZNE W POLSCE – RODACY.

                                     

3. Struktura organizacyjna

Organizacja miała zdecentralizowaną strukturę zarówno centralną, jak też terenową. Na jej czele stali luźno powiązani ze sobą:

  • Andrzej Józef Sapieha ps. "Kodeński" do wiosny 1944 roku,
  • Roman Lasocki ps. "Prezes" przedwojenny sekretarz generalny Rady Naczelnej Organizacji Ziemiańskich,
  • Franciszek Unrug ps. "Dąb” z Okręgu Poznań.
  • Karol Hilary Tarnowski ps. "Leliwa" z Okręgu Kraków,
  • Paweł Żółtowski ps. "Ogończyk" z Obszaru Warszawa,
  • Leon Popławski z Obszaru Warszawa,
  • Leon Krzeczunowicz ps. "Roland", "Ekspress", "S1",
  • Jan Zamoyski ps. "Florian" z Okręgu Lublin.

Centralne kierownictwo spełniało raczej rolę nominalną. Czasami otrzymywało od KG ZWZ–AK zlecenia dotyczące bardziej ogólnych zagadnień, jak np. sporządzenia statystyk produkcji i zapasów produktów rolnych, inwentarza żywego, stanu lasów itp.

Stały kontakt z KG ZWZ–AK utrzymywał Lasocki za pośrednictwem szefa Oddziału IV Zaopatrzenia KG ZWZ–AK, któremu były przesyłane ramowe sprawozdania z działalności "Uprawy" w poszczególnych Okręgach.

Przy każdym dowództwie Okręgu AK działał przedstawiciel "Uprawy", który współpracował bezpośrednio z komendantem Okręgu lub jego kwatermistrzem. Podwładni okręgowych przedstawicieli "Uprawy" posiadali odpowiednie kontakty z dowódcami Inspektoratów i Obwodów AK. Zasadniczo unikało się bezpośrednich powiązań z placówkami czy też oddziałami partyzanckimi, choć zdarzały się od tego wyjątki, dyktowane potrzebami akcji.