Poprzednia

ⓘ Jerzy Andrzejewski




Jerzy Andrzejewski
                                     

ⓘ Jerzy Andrzejewski

Jerzy Andrzejewski – polski prozaik, publicysta, felietonista, scenarzysta, działacz opozycji demokratycznej w PRL, poseł na Sejm PRL I kadencji, współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej "KOR”.

                                     

1. Życiorys

Studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Debiutował w 1932 na łamach dziennika "ABC” opowiadaniem Wobec czyjegoś życia później Kłamstwa. W 1936 ogłosił tom opowiadań Drogi nieuniknione w Bibliotece "Prosto z mostu”, a rozgłos przyniosła mu powieść Ład serca z 1938. Był wówczas uważany za przedstawiciela literatury nurtu chrześcijańskiego. Był związany ze środowiskiem nacjonalistycznego pisma "Prosto z Mostu”, z którym zerwał w proteście przeciwko artykułom antyżydowskim.

W latach 1940–1944 działacz podziemia kulturalnego. Z Janiną Cękalską przygotował w 1940 roku podziemną edycję Wierszy Czesława Miłosza, wydaną pod pseudonimem "Jan Syruć”. Zaangażowany m.in. w pomoc Żydom. Ich losom podczas wojny poświęcił pisane w konspiracji opowiadanie Wielki tydzień, opublikowane po raz pierwszy w zbiorze Noc 1945, gdzie znalazły się wątki autobiograficzne, a postać głównej bohaterki była inspirowana przeżyciami Wandy Wertenstein – przyjaciółki pisarza.

Po 1945 razem z Czesławem Miłoszem napisał scenariusz filmu Robinson warszawski, inspirowanego doświadczeniami Władysława Szpilmana. Gdy scenariusz zmieniono z powodów ideologicznych, Czesław Miłosz wycofał swoje nazwisko. W latach 1949–1952 mieszkał w Szczecinie w willi przy ulicy Pogodnej 34. Był pierwszym prezesem szczecińskiego oddziału Związku Literatów Polskich. Wspólnie z Heleną Kurcyusz i Konstantym Ildefonsem Gałczyńskim założył Klub 13 Muz.

W latach 1952–1954 redaktor naczelny "Przeglądu Kulturalnego”. W latach 1955–1956 członek zespołu redakcyjnego "Twórczości”. W latach 1972–1979 stały współpracownik "Literatury”. W latach 1952–1956 poseł na Sejm. W okresie stalinowskim pisał propagandowe teksty, popierające socrealizm i zaangażowanie ludzi sztuki po stronie władzy komunistycznej, m.in. Partia i twórczość pisarza. Z Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej wystąpił w 1957.

Czesław Miłosz sportretował go w paraboli literackiej Zniewolony umysł jako Alfę.

Od lat 60. aktywny uczestnik opozycji demokratycznej. Współautor Listu 34. W styczniu 1976 roku podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W latach 70. współzałożyciel KOR. Szykanowany przez władze PRL. Uchodził za kandydata do literackiej Nagrody Nobla.

Życie prywatne Andrzejewskiego było rozdarte pomiędzy dwa światy. Z jednej strony był dwukrotnie żonaty, z drugiej miał intymne związki z mężczyznami. Pierwsze małżeństwo zawarł w 1934 z Noną Barbarą Siekierzyńską, drugie – w 1946 z Marią Abgarowicz, z którą miał dwójkę dzieci.

Temat homoseksualizmu od początku był w kręgu jego zainteresowań literackich. Związki homoseksualne były także jednym z tematów jego korespondencji, a także prowadzonego przez niemal całe życie intymnego dziennika, który nie ukazał się drukiem, a jego fragmenty uległy rozproszeniu. Jego ostatnia, nieukończona powieść Heliogabal opowiadać miała o związku tytułowego cesarza rzymskiego ze swoim sługą.

Poważne problemy Andrzejewski miał ze swoją chorobą alkoholową, która dodatkowo komplikowała jego życie rodzinne. Bezskutecznie podejmował kilkakrotnie kuracje odwykowe.

Jerzy Andrzejewski zmarł w nocy z 19 na 20 kwietnia 1983. Pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie kwatera 170-3-7

W 1949 został odznaczony Orderem Sztandaru Pracy I klasy. 23 września 2006 został pośmiertnie odznaczony przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

                                     

2. Cenzura komunistyczna

Nazwisko Jerzego Andrzejewskiego znalazło się na specjalnej liście, na której umieszczono autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL publikuje poufną instrukcję cenzorską z 21 lutego 1976 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, na której umieszczono jego nazwisko oraz następujące wytyczne: "Wszystkie własne publikacje autorów z poniższej listy zgłaszane przez prasę i wydawnictwa książkowe oraz wszystkie przypadki wymieniania ich nazwisk należy sygnalizować kierownictwu Urzędu, w porozumieniu z którym może jedynie nastąpić zwolnienie tych materiałów. Zapis nie dotyczy radia i TV, których kierownictwo we własnym zakresie zapewnia przestrzeganie tych zasad. Treść niniejszego zapisu przeznaczona jest wyłącznie do wiadomości cenzorów”.

                                     

3. Twórczość

  • Noc 1945
  • Drogi nieuniknione 1936
  • Święto Winkelrida współautor Jerzy Zagórski 1946
  • Nikt 1983
  • Apel 1945
  • Idzie skacząc po górach 1963
  • Apelacja 1968
  • O człowieku radzieckim 1951
  • Gra z cieniem 1987
  • Niby gaj 1959
  • Wojna skuteczna, czyli opis bitew i potyczek z Zadufkami 1953
  • Złoty lis 1955
  • Partia i twórczość pisarza 1952
  • Zeszyt Marcina 1994
  • Aby pokój zwyciężył 1950
  • Ludzie i zdarzenia 1952 1953
  • Nowe opowiadania 1980
  • Już prawie nic 1979
  • Popiół i diament 1948, wersja zmieniona 1954
  • Ład serca 1938
  • Miazga 1979
  • Cesarz Heliogabal nieukończona i niepublikowana
  • Bramy raju 1960
  • Ludzie i zdarzenia 1951 1952
  • Ciemności kryją ziemię 1957
  • Prometeusz 1973
  • Z dnia na dzień. Dziennik literacki 1972–1979 1988
  • Książka dla Marcina 1954
  • Teraz na ciebie zagłada 1976


                                     

4. Nagrody

  • 1939 – Nagroda czytelników "Wiadomości Literackich” za Ład serca
  • 1970 – nagroda kwartalnika Book Abroad Oklahoma
  • 1946 – nagroda miasta Krakowa za Noc
  • 1939 – Nagroda Młodych Polskiej Akademii Literatury za Ład serca
  • 1968 – nagroda im. Jurzykowskiego
  • 1948 – nagroda tygodnika "Odrodzenie” za Popiół i diament
                                     

5. Bibliografia

  • Nota biograficzna w Encyklopedii Solidarności
  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 95. ISBN 978-83-61344-70-4.