Poprzednia

ⓘ Bursztyn bałtycki




Bursztyn bałtycki
                                     

ⓘ Bursztyn bałtycki

Bursztyn bałtycki – odmiana bursztynu, substancja organiczna, żywica kopalna, która powstała w warunkach naturalnych w eocenie.

Żywica wydostawała się ze zranień, pęknięć pni i gałęzi drzew, tworząc nacieki, określane mianem sopli lub kropli. Żywica gromadziła się również bezpośrednio pod korą lub wewnątrz pnia, tworząc formy podkorowe. Mówi się o dwóch przyczynach intensywnego żywicowania: po pierwsze, drzewa broniły się, osłaniając zranienia, blokując dostęp wirusom i grzybom pasożytniczym. Po drugie, mogła być to reakcja drzew na zachodzące zmiany klimatu, znaczne wahania temperatury i wyjątkową aktywność wulkaniczną. Żywica przetrwała do naszych czasów w formach dokumentujących sposób jej powstawania i przemieszczania.

                                     

1. Drzewo macierzyste bursztynu bałtyckiego

Gatunek drzewa, którego żywica zrodziła bursztyn bałtycki, nie jest jednoznacznie ustalony. Najczęściej w literaturze wskazywany jest Pinus succinifera tj. "drzewo bursztynodajne”. rodzina sosnowatych. Nowsze badania wskazują jednak na Pseudolarix wehri z rodzaju modrzewników lub na drzewa z rodziny sośnicowatych Sciadopityaceae.

                                     

2. Właściwości

  • przy potarciu ładuje się ujemnie;
  • łatwo poddaje się obróbce mechanicznej;
  • barwa – żółtawa o różnych odcieniach, bywa mlecznobiały, brunatny, czerwonawy, także niebieskawy lub zielonawy bardzo rzadko; jest przezroczysty, przeświecający lub mętny – zależy od ilości zawartych w nim pęcherzyków powietrza;
  • pali się jasnym płomieniem, wydzielając zapach podobny do kadzidła;
  • współczynnik załamania światła: 1.539-1.542;
  • temperatura topnienia ok. 350°C;
  • Chemizm: jako surowiec jest bardzo niejednorodny pod względem składu elementarnego. Składa się on z węgla 61-81%, wodoru 8.5-11%, tlenu ok. 15%. Siarka, jako składnik wtórny, może występować w ilości do kilku procent. Bursztyn zawiera także inne pierwiastki i minerały;
  • twardość w skali Mohsa: 2-3; mikrotwardość kształtuje się od 19.9 do 29 kg/mm²;
  • bursztyn bałtycki jako jedyny wśród żywic kopalnych zawiera dużo 3-8% kwasu bursztynowego, najwięcej w korze - warstwie zewnętrznej; wyjątek stanowi bardzo rzadko znajdowany w okolicach Gdańska gedanit;
  • poddaje się barwieniu przy pomocy substancji organicznych, a także syntetycznych;
  • w dotyku jest ciepły;
  • gwałtownie podgrzany pęka;
  • ogrzany w dłoni przyjemnie pachnie;
  • temperatura mięknienia ok. 150°C;
  • można go poddawać termicznemu procesowi klarowania, barwienia, kształtowania i prasowania.
  • połysk – woskowy;
  • gęstość – 0.96-1.096 g/cm³; jest lekki, jego gęstość jest porównywalna z gęstością wody morskiej;

Właściwością bursztynu jest trudność jego identyfikacji. Najlepszym sprawdzianem jest spektroskopia absorpcyjna w podczerwieni IRS. Wyznacznikiem diagnostycznym jest charakterystyczny i wyraźny odcinek krzywej, zwany ramieniem bałtyckim, który tworzy się w przedziale pasm 1200-1260 cm -1.

                                     

3. Występowanie

Występuje głównie wzdłuż południowych wybrzeży Morza Bałtyckiego: w Danii, Niemczech, Polsce, na półwyspie Sambia w Rosji największa na świecie kopalnia bursztynu, na Litwie – okolice Kłajpedy i Łotwie oraz rzadziej w Szwecji, a także na Ukrainie na Polesiu Wołyńskim kopalnia w okolicach Klesowa, w okolicach Bitterfeld-Wolfen w Niemczech. Na terenie Polski bursztyn występuje także w nagromadzeniach plejstoceńskich i holoceńskich na obszarach polodowcowych w strefie nadmorskiej.

Miejsca występowania:

W Polsce bursztyn bałtycki występuje w złożach:

  • w okolicach Lubartowa;
  • na Kurpiach.
  • w osadach polodowcowych, w tym w tzw. porwakach np. dawna kopalnia bursztynu w Możdżanowie koło Słupska;
  • w okolicach Zatoki Gdańskiej, Mierzei Wiślanej, u nasady Mierzei Helskiej;
                                     

4. Znaczenie

  • Największa znana bryła ważąca 9.75 kg została znaleziona w 1860 r. w okolicach Kamienia Pomorskiego. Obecnie okaz ten znajduje się w Muzeum Przyrodniczym Uniwersytetu im. Humboldta w Berlinie.
  • Bursztyn bałtycki od najdawniejszych czasów był używany jako kamień ozdobny i leczniczy. Ozdoby i amulety wyrabiano z niego już w paleolicie, na ten okres datowane jest stanowisko archeologiczne we wsi Niedźwiedziówka w powiecie nowodworskim.
  • Niezwykłym powodzeniem cieszył się w Cesarstwie Rzymskim, a także w całym basenie Morza Śródziemnego. Wyprawy po niego były organizowane od V w. p.n.e. i wiodły tzw. szlakiem bursztynowym od Adriatyku do wybrzeży Morza Bałtyckiego.
  • Ciągle należy do wysoko cenionych kamieni ozdobnych. Wykonuje się z niego przedmioty użytkowe i ozdobne oraz biżuterię, często o dużej wartości artystycznej.
  • bursztyn bałtycki sukcynit naturalny – kamień poddany jedynie obróbce mechanicznej bez jakichkolwiek zmian naturalnych właściwości;
  • Niekiedy zawiera bardzo cenne z punktu widzenia naukowego i wyjątkowo atrakcyjne dla kolekcjonerów inkluzje, często doskonale zachowanych organizmów zwierzęcych i roślinnych.
  • bursztyn bałtycki sukcynit rekonstruowany prasowany – kamień otrzymany z kawałków bursztynu bałtyckiego sprasowanego pod wpływem podwyższonej temperatury i wysokiego ciśnienia bez dodatkowych składników;
  • Jest wykorzystywany w przemyśle kosmetycznym, farmaceutycznym, medycynie i przemyśle jubilerskim.
  • Nazewnictwo i określenia kamieni jubilerskich z bursztynu bałtyckiego sukcynitu według Międzynarodowego Stowarzyszenia Bursztynników
  • Najbardziej znanym dziełem jest Bursztynowa Komnata, która zaginęła podczas II wojny światowej.
  • bursztyn bałtycki sukcynit łączony – kamień składający się z dwu lub więcej części naturalnego, modyfikowanego lub rekonstruowanego bursztynu bałtyckiego, sklejonych z użyciem jak najmniejszej ilości bezbarwnego spoiwa.
  • bursztyn bałtycki sukcynit modyfikowany – kamień poddany obróbce termicznej lub ciśnieniowej, powodującej zmianę właściwości fizycznych, między innymi stopnia przezroczystości i barwy, lub w podobnych warunkach kształtowany z jednej bryłki, wcześniej przyciętej do zamierzonych rozmiarów;
  • Handlowano nim w całej starożytnej Europie.
  • Najciekawsze polskie kolekcje można oglądać w Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, Muzeum Zamkowym w Malborku, Muzeum Bursztynu w Gdańsku, Muzeum Bursztynowa Komnata w Stegnie, Muzeum Inkluzji w Bursztynie w Gdyni.