Poprzednia

ⓘ Dąb




Dąb
                                     

ⓘ Dąb

Dąb – rodzaj drzew, rzadziej wysokich krzewów, zaliczony do rodziny bukowatych. Należy do niego ok. 200 gatunków występujących prawie wyłącznie w strefie umiarkowanej półkuli północnej oraz w wyższych partiach gór strefy tropikalnej. Najdalej na południe występują na Wyspach Sundajskich. Gatunkiem typowym jest Quercus robur L. Dąb w Polsce osiąga zwykle wysokość do 50 m i pierśnicę do 2 m. Kończy cykl wzrostowy w wieku 120–200 lat, dojrzałość rębną osiąga w wieku 120 lat, żyje przeciętnie 600–1000 lat.

                                     

1. Morfologia

Pąki Wielołuskowe, skupione po kilka na końcu gałęzi. Liście Ułożone skrętolegle, u niektórych gatunków nieopadające na zimę utrzymują się na roślinie zaschnięte, podczas gdy niektóre są wręcz zimozielone dąb korkowy, dąb ostrolistny. Całobrzegie Quercus imbricaria, piłkowane lub ząbkowane, poprzez wrębne i klapowane dąb szypułkowy, dąb czerwony, po pierzastosieczne dąb szypułkowy Pectinata. Kwiaty Rozdzielnopłciowe, lecz same rośliny są jednopienne, wiatropylne. Kwiaty męskie zebrane w kotki, podczas gdy żeńskie są pojedyncze. U gatunków klimatu umiarkowanego kwiaty męskie zwisają luźno spomiędzy rozchylonych łusek pąków ubiegłorocznych, żeńskie zaś są wyprostowane i znajdują się w kątach górnych liści rozwijających się pędów. Owoce Orzechy zwane żołędziami osadzone pojedynczo w miseczkach, gęsto pokryte drobnymi łuskami. Osiągają dojrzałość w pierwszym lub drugim roku.
                                     

2. Systematyka

Synonimy taksonomiczne

Quercoxylon E. Hofmann

Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website 2001.

Rodzaj z rodziny bukowate z rzędu bukowców, należącego do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych. W obrębie rodziny zaliczany do podrodziny Quercoideae Õrsted, w której najbliżej spokrewniony jest z rodzajami Castanea i Castanopsis.

Pozycja rodzaju w systemie Reveala 1993–1999

Gromada okrytonasienne Magnoliophyta Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa oczarowe Hamamelididae Takht., nadrząd Juglandanae Takht. ex Reveal, rząd bukowce Fagales Engl., rodzina bukowate Fagaceae Dumort., podrodzina Quercoideae Orsted., plemię Querceae Dumort., rodzaj dąb Quercus L.

Gatunki dziko rosnące w Polsce
  • dąb szypułkowy Quercus robur L.
  • dąb czerwony Quercus rubra L. – antropofit zadomowiony
  • dąb burgundzki Quercus cerris L. – antropofit zadomowiony
  • dąb bezszypułkowy Quercus petraea Matt. Liebl., syn. Q. sessilis Ehrh)
  • dąb omszony Quercus pubescens Willd., syn. Q. lanuginosa Lam.
Pełna lista gatunków
                                     

3. Zastosowanie

  • Niektóre gatunki dębów mogą mieć znaczenie jako rośliny miododajne. Wytwarzają one spadź tzw. rosę miodową.
  • Drewno dębu stosunkowo ciężkie i twarde znajduje powszechne zastosowanie w stolarce wewnętrznej budowlanej, meblarstwie. Ze względu na swoją odporność na ścieranie doskonale nadaje się do wyrobu klepki podłogowej. Wyroby z dębiny z biegiem czasu ciemnieją w naturalny sposób od wody, a ze względu na zawartość garbników reagują łatwo ze środkami chemicznymi zwłaszcza farbami. Bardzo dobrze nadaje się do wyrobu beczek służących do leżakowania wina, piwa lub koniaku. Drewno dębowe ma tendencje do pękania przy dużych mrozach ze względu na duże naprężenia wewnętrzne, jest to drewno doskonałe na stolarkę wewnętrzną, lecz bardzo ryzykowne do stosowania zewnętrznego zwłaszcza okien i drzwi. Także ma zastosowanie do wyrobu podkładów kolejowych.
  • Kora dębu zawiera dużą ilość taniny i od stuleci jest stosowana z powodzeniem w garbarstwie do wyprawiania skór.
  • Żołędzie dębu stanowiły niegdyś karmę dla trzody chlewnej.
  • Roślina lecznicza. Kora niektórych gatunków jest składnikiem wielu mieszanek ziołowych, a odwar z kory był stosowany wewnętrznie przy biegunkach, a zewnętrznie przy odmrożeniach i oparzeniach.
  • Roślina magiczna: W Zagórzycach chorzy na gardło lub cierpiący na ból zębów szli przed wschodem słońca, nie odwracając się, do lasu, na miejsce, gdzie rósł stary dąb zwany "Doktorem”. Po przybyciu na miejsce chory odmawiał trzy razy Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo, następnie trzykrotnie obchodził drzewo wymawiając następujące słowa: Powiedz że mi, powiedz, mój kochany dębie, jakim sposobem leczyć zęby w mojej gębie. Dzieci słabowite, ułomne, cierpiące na wielką chorobę padaczkę lub ciotuchę malarię przenoszono przez rozwidlone gałęzie dębu niekiedy celowo w tym celu rozszczepione tam i z powrotem. Po "kuracji” gałęzie składano okręcając je sznurkiem. Praktyki te stosowano w Polsce pod koniec XIXw. i na początku XX w.
  • Roślina ozdobna: dęby stosowane są przede wszystkim ze względu na swoją długowieczność, przez długie lata mogą stanowić trzon drzewostanu.


                                     

4. Znaczenie kulturowe

Długowieczność i okazały wygląd dębów od wieków sprawiały na ludziach duże wrażenie. Stare okazy czczone były jako przybytek bóstwa przez większość pierwotnych ludów Europy. Starożytni Rzymianie i Grecy wierzyli, że dąb jest siedzibą ich najwyższych bóstw – Jowisza i Zeusa. Dlatego też Rzym wieńczył swoich wybitnych obywateli za zasługi wieńcem z liści dębowych corona civica. Wzmianki o tych drzewach znajdują się także w Starym Testamencie, gdzie czytamy o Abrahamie siadającym pod dębami Mamre.

Niektóre ludy uważały dęby za drzewa – wyrocznie, na podstawie ich stanu przepowiadano pogodę i urodzaj. W greckiej Dodonie znajdowała się wyrocznia wróżąca z szumu liści dębu.

Wśród ludów germańskich dąb poświęcano bogu burz Thorowi. Z obserwacji wynikało bowiem, że pioruny uderzały w nie najczęściej, nie czyniąc przy tym poważniejszych szkód. Ludy celtyckie i słowiańskie także musiały być pod wrażeniem okazałości dębów, gdyż lokalizowały swoje miejsca kultu przeważnie w starych dąbrowach zob. Perun, Taranis. Celtowie wierzyli również, że moc dębu jest pomocna w zaświatach, dlatego do grobów zmarłych wkładali gałęzie tego drzewa. Na Żmudzi, w świętych gajach, dąb był głównym drzewem poświęconym Perkunowi.

Okazy jemioły rosnące na dębach uchodziły za szczególny talizman, prawdopodobnie ze względu na rzadkie występowanie.

Wiele nazw miejscowości, dzielnic miast, pochodzi od dębu, np. w Polsce: Dąbie, Dębno, Dąbrowa, Dęba, w krajach niemieckojęzycznych ze słowem Eich itp.

W Niemczech sadzono po wojnach "dęby pokoju”, szczególnie po wojnie francusko-pruskiej 1870–1871.

                                     

5. Dąb w herbach i odznaczeniach, na monetach

Motyw żołędzi i gałązek dębu występuje w herbach królewskich i rycerskich od średniowiecza. Stosowano go także w emblematach mundurowych. Był symbolem siły, szlachetności i sławy. Wykorzystywany był zwłaszcza w germańskiej symbolice wojskowej, do której chętnie nawiązywały armie niemieckie. Liście dębu były motywem na Krzyżu Żelaznym, wyższych formach odznaczeń niemieckich np. Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego z Liśćmi Dębu, wieniec z liści dębowych jest zawieszką fińskiego Orderu Krzyża Wolności. Wieniec też był częścią herbu NSDAP i jest obecny na oznakach na beretach Bundeswehr. Ulistniona gałąź dębu widniała na awersie feniga, niemieckiej zdawkowej monety sprzed wymiany waluty na euro, podczas której identycznym symbolem opatrzono wprowadzany na rynek wspólnotowy bilon o nominale 1, 2 i 5 eurocentów. Liście dębu są też na aktualnych polskich monetach edycji złotego od 1995 r. ale ich wygląd wskazuje, że za wzór posłużyły tu liście amerykańskiego dębu czerwonego oraz były na monetach 10, 20, 50 gr z emisji z 1923 wieńce liści dębowych. Poniżej kilkanaście przykładowych herbów, a także niemieckie odznaczenia wojskowe z czasów pierwszej i drugiej wojny światowej, przykład polskiej monety- 20 groszy z 1923 roku.

                                     

6. Znane dęby

Dęby – pomniki przyrody:

  • Dąb Uparty Mazur w Młocku województwo mazowieckie
  • Dąb Car w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Poganin w Węglówce województwo podkarpackie
  • Dąb Strażnik Zwierzyńca w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Król Nieznanowa w Puszczy Białowieskiej
  • Dęby Rogalińskie w Rogalińskim Parku Krajobrazowym
  • Dąb Rudziszki w Rudziszkach województwo warmińsko-mazurskie
  • Dąb prof. Karpińskiego w Białowieskim Parku Narodowym
  • Dąb Dominator w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Bolesław koło Kołobrzegu
  • Dąb Dzierżonia we Wrocławiu
  • Dąb Chrześcijanin w Januszkowicach województwo podkarpackie
  • Dąb Chrobry opodal wsi Piotrowice
  • Dąb Wielki Mamamuszi w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb im. Władysława Szafera w Potulicach województwo kujawsko-pomorskie
  • Dąb Bażyńskiego w Kadynach
  • Dąb Krzyż Południa w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Cesarz w Obornikach Śląskich
  • Dąb Władek z Zagrzęby w Karczmiskach
  • Dąb Napoleon w powiecie zielonogórskim
  • Dąb Maciek w Białowieskim Parku Narodowym
  • Dąb Imperator Południa w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Mieszko w Kończycach Wielkich
  • Dąb Bartek koło Zagnańska
  • Dąb "Grot” w Dęblinie
  • Dąb Broniewskiego w Płocku
  • Dąb Beczka w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Mieszko I na Ursynowie
  • Dąb Bogusława X w Puszczy Wkrzańskiej
  • Dąb Bolko w Hniszowie
  • Dąb Jacka Kuronia w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Kongresowy w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Dzik w Nowym Sączu Falkowa w Lasku Falkowskim
  • Dąb Jagiełły w Białowieskim Parku Narodowym
  • Dąb Małgosi w Puszczy Białowieskiej
  • Dąb Opacki w Opaciu województwo podkarpackie

Użytkownicy również szukali:

dąb liście, liście dębu jesienią, opis dębu dla dzieci,

...
...
...