Poprzednia

ⓘ Anna Jabłonowska




Anna Jabłonowska
                                     

ⓘ Anna Jabłonowska

Anna Paulina z Sapiehów Jabłonowska – księżna, wojewodzina bracławska, ekonomistka, kolekcjonerka, mecenas nauki i sztuki, sprawna administratorka swoich dóbr.

                                     

1. Życiorys

Była córką Karoliny Teresy z Radziwiłłów z pierwszego jej małżeństwa z Kazimierzem Leonem Sapiehą generał artylerii litewskiej, gdy Aleksandra–Teofila była córką tejże Karoliny z drugiego jej małżeństwa z Józefem Aleksandrem Jabłonowskim 1711–1777. Po śmierci ojca 1738 wychowywała się pod opieką ojczyma. W roku 1750 została żoną Jana Kajetana Jabłonowskiego 1699–1764, wojewody bracławskiego od roku 1754.

Należała do najznakomitszych postaci kobiecych polskich w XVIII w. Zdolna i wykształcona, po śmierci męża Jana Kajetana Jabłonowskiego rzuciła się w wir walk politycznych, a po elekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego wystąpiła przeciw niemu, popierając swymi wpływami konfederację barską, szczególnie na dworach w Wiedniu i Paryżu. Po upadku konfederacji pogodziła się z królem i wycofała się z życia politycznego i odtąd całą duszą oddała się pracy społecznej, starając się usilnie o podniesienie kultury duchowej i materialnej wśród poddanych w swych wsiach i miasteczkach. Za przykładem innych magnatów polskich zniosła w swych dobrach pańszczyznę, zaprowadzając w jej miejsce czynsze. Budowała szpitale i fabryki, chcąc w ten sposób podnieść stan zdrowotny i materialny poddanej jej ludności. Interesowała się żywo rozwojem swych olbrzymich posiadłości państwo siemiatyckie, kockie i wysockie, a dla unormowania obowiązków poddanych i urzędników opracowała Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców.

Odziedziczyła dobra na Podlasiu, Lubelszczyźnie i Wołyniu, zwana była panią na Siemiatyczach i Kocku.

Zapisała się trwale w rozbudowie tych miast. Działała za granicą od 1769, ale już w 1771 powróciła przez Gdańsk do kraju. Zamieniła podupadłe Siemiatycze w tętniący życiem ośrodek gospodarczy i kulturalny państwa siemiatyckiego. Wybudowała tu ratusz, drukarnię, szkołę akuszerek, szpital i manufaktury, stwarzając ważny ośrodek handlowy regionu. Zorganizowała kasę zapomogowo–pożyczkową włościan. W Kocku przebudowała stary pałac Firlejów, zamieniając go w okazałą rezydencję. Zapraszała do siebie zagranicznych uczonych, a w pałacu w Siemiatyczach zgromadziła wielką bibliotekę i bogatą kolekcję historii naturalnej, jedną z najlepszych w ówczesnej Europie. Jej reformy zakończyły się finansową ruiną.

Według najbardziej rozpowszechnionej wersji księżna zmarła 7 lutego 1800 w Ostrogu, gdzie też została pochowana.

                                     

2.1. Twórczość Ważniejsze utwory

  • Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców, t. 1–7, Siemiatycze 1783–1785; wyd. następne: t. 1–8, Warszawa 1786 2 wydania
  • Porządek robót miesięcznych ogrodnika na cały rok wypisany i na miesiące podzielony, Siemiatycze 1786; wyd. następne: wyd. 2 Warszawa 1787; wyd. 3, 1792
  • Księga ekonomiczna na trzy części podzielona, rękopis: Ossolineum, sygn. 3705/III
                                     

2.2. Twórczość Przekłady

  • Physiologia albo krótko zebrane lekcje elementarne o naturze i własnościach duszy, Siemiatycze 1786; wyd. 2 ze zmienioną w części egzemplarzy kartą tytułową: Psychologia., Warszawa 1786, autorstwo przekładu przypisuje jej Estreicher
                                     

2.3. Twórczość Listy i materiały

  • Korespondencja z J. A. Jabłonowskim z lat 1763–1764, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 1153
  • Do Stanisława Augusta 3 listy z lat: 1787–1792; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 732
  • Do Stanisława Augusta z roku 1792, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 922
  • Do Stanisława Augusta z lat 1764–1780, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 665
  • Do J. A. Jabłonowskiego z roku 1771, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 1156
  • Ustawy dla mego rządcy, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 1508
  • Do Stanisława Augusta 2 listy z lat: 1770, 1792; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 727
  • Do J. A. Jabłonowskiego przed rokiem 1777, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 845
  • Do J. A. Jabłonowskiego z roku 1762, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 1136
  • Do Stanisława Augusta 3 listy z lat: 1780–1786 oraz dokumenty urzędowe; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 697
  • Do Stanisława Augusta 2 listy z lat: 1786–1787; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 699
  • Listy w zbiorze A. z Potockich Branickiej, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych Archiwum Wilanowskie
  • Akta i różne materiały, rękopisy: Ossolineum, sygn.: 5429/III, 5772/II
  • Listy z okresu konfederacji barskiej w zbiorze A. Krasińskiego, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 948
  • Korespondencja w zbiorach byłego Ossolineum Lwowskiego Archiwum Sapiehów, teka 32
  • Do Stanisława Augusta 9 listów z lat: 1780–1784; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 666