Poprzednia

ⓘ Aryman




Aryman
                                     

ⓘ Aryman

Aryman – Drudż, Aryman lub Ahriman, także aw. Drudż – kłamca, sanskr. druh druhjati "czernić” – jedno z podstawowych pojęć dualizmu zaratusztriańskiego, obecne już w mazdaizmie. Byt odwieczny i niestworzony, przeciwnik Ahura Mazdy i jego stworzenia w kosmicznej walce.

                                     

1.1. Znaczenie Aryman, Zły Duch

Pojęcie Arymana nie było stałe przez wieki. W Gathach Angra Mainju jest bezpośrednim przeciwieństwem Spenta Mainju emanacji Ahura Mazdy; oba duchy są zasadniczo aktorami w pierwotnym wyborze, wielkim dramacie dominującym życie człowieka i przeznaczenie świata. Pojęcie Arymana w księgach z okresu Pahlawi zostaje uproszczone i służy jako negatywny odpowiednik boga, Ahura Mazdy. Inne różnice w koncepcji Arymana wynikały z sądu, że Aryman nie istnieje, czyli nie ma materialnej egzystencji. Patrz zło jako brak dobra u św. Augustyna.

                                     

1.2. Znaczenie Drudż, Kłamca

Aryman jest także utożsamiany z pojęciem Drudż – kłamca, błąd, oszustwo, fałsz, iluzoryczny, zwodniczy porządek w odróżnieniu do przeciwnych pojęć będących dziełem Ahura Mazdy Jasna 37. Pierwotnie w mazdaizmie symbolizował przeciwieństwa tá porządek, prawda i ánrta chaos, kłamstwo. W Starej Aweście systematycznie przeciwstawiany Aszy. Metaforycznie ukazany jako ten, który wprowadza zamieszanie, narusza ład. Jego domeną jest miejsce gdzie pełno jest złych słów, zwodniczych idei i złych bóstw. W Młodszej Aweście często dodatkowo kojarzony z negatywnym pierwiastkiem żeńskim: słowo demon Widewdaddrudż, co bywało czasem zastępowane przez pairika lub żeńskie daewa, dewa. W staroperskim w słowie drauga reprezentuje swoje dzieła poza kłamstwem, jako draugawant "pierwsze wielkie skalanie” powstanie świata zmieszanego.

                                     

2.1. Historia Arymana Aryman wyłania się z otchłani

Zaratusztra w Gathach opisuje ujawnienie się Arymana w kluczowej dla zaratusztrianizmu strofie:

"Na początku dwa były Duchy Bliźniacze żywiołowo działające: Dobry i Zły; w myśli, w słowie i w czynie” Jasna 30.3, i dalej Jasna 30.4: "I kiedy owe dwa Duchy Bliźniacze po raz pierwszy się spotkały, Życie i Niebyt ustanowiły. I tak będzie aż po kres istnienia świata.”

Życie ustanowił Ahura Mazda a Niebyt – Angra Mainju - zły duch.

… "Aż wydarzyło się, że promień blasku przeniknął mrok i Aryman poznał, że nie jest sam; że jest jeszcze coś innego. Przyciągnięty blaskiem podążył w górę i chciał ową jasność pochwycić”.

W Jasnie 44.5 powiedziano, że Ahura Mazda w odpowiedzi na pojawienie się Arymana stworzył zarówno światło, jak i ciemność, w Jasnie. 37.1 i ustanowi z powrotem doskonały porządek – Aszę. Umarli zostaną wskrzeszeni w cielesnej i duchowej postaci. Według jednej z wersji na końcu Aryman i jego otchłań zostaną, wraz z nieprawymi, oczyszczone ze zła w akcie powszechnego "zbawienia” Bundahiszn 34.19-20; Pahlawi Riwajat 48.70-72. Nastanie wtedy epoka Idealnego Świata Bożego, który jest w pełni zrealizowanym kosmosem.



                                     

3. Aryman jako władca złych mocy

Aryman prawie dorównuje siłą Ahura Mazdzie jednak brak mu wszechwiedzy i mocy kreacji. Jest władcą wszystkich złych bóstw, duchów i demonów. Jest nazywany: Vd. 19.1, 43–44 daēvan daēvō "Dewem nad dewami”. On to skalał Złem, Śmiercią i Destrukcją stworzony przez Ahura Mazdę świat, kiedy ten z wymiaru duchowego przybrał postać materialną Jasna 32:5. Angra Mainju nie posiadał takich emanacji i atrybutów jak Ahura Mazda, zatem w inny sposób sformował korpus złych duchów, tzw. dajwów – dewów porównaj z wedyjskimi dewa, które od niego pochodzą. Dewy są wytworem Złego Umysłu awest. Aka Manah, Jasna 32:3 i pomagają mu w dziele zniszczenia. Zgodnie z Gathami Jasna, 30:6 dewy na początku czasu nie potrafiły właściwie rozeznać pomiędzy życiodajną Inspiracją Ahury Spenta Mainju a tą złą i destrukcyjną – Aka Mainju patrz Aka Manah. Przybyło bowiem do nich Oszustwo Drudż, kiedy podejmowały decyzję. Wybrały zatem Myśl Najgorszą i Wściekłość Aeszma, przez które ich zwolennicy spośród ludzi przyczyniają cierpień światu.

                                     

3.1. Aryman jako władca złych mocy Demon Śmierci

Jednym z największych aktów wielkiego skalania Gumeziszn było sprowadzenie na świat śmierci.

Astwihad Aw. Astō.vīδōtu, dosłownie "ten, który rozpuszcza kości, łamacz kości, dzielący ciała”, demon śmierci w tekstach Awesty. Niszczy życie i nikt nie może mu uciec. Jest powiedziane: kiedy dotknie człowieka ręką, jest to zły sen; kiedy rzuca na niego swój cień, to jest gorączka; a kiedy patrzy na niego swoimi oczami, pozbawia go tchnienia duszy. Astwihād został wysłany przez Arymana, by rzucić swoją śmiertelną pętlę na Gajōmarda pierwszego człowieka. Astwihād tłumaczy się jako "rozpad materialnych istot”.

                                     

3.2. Aryman jako władca złych mocy Atrybuty Arymana

Towarzyszy mu sześć głównych atrybutów arcy-demonów, z którymi tworzy heptadę mistyczną siódemkę, przeciwną do heptady Ahura Mazdy z jego Amszaspandami.

                                     

3.3. Aryman jako władca złych mocy Ważniejsze demony pomocnicze

  • Az – chciwość, żądza, pożądliwość
  • Nasu – zanieczyszczenie, brud, skalanie
  • Apoś – susza, pragnienie
  • Pairika – czarownictwo, czarnoksięstwo
                                     

3.4. Aryman jako władca złych mocy Lista demonów zaratusztriańskich

Uczeni spekulują na ile dewy są odzwierciedleniem dawnych indoirańskich bogów chtonicznych związanych z ziemią. Lista demonów zaratusztrianizmie obejmuje poza heptadą ponad trzydzieści istot demonicznych odpowiadających stworzonym dobrym świętym bytom Ahura Mazdy Jazatom.

                                     

3.5. Aryman jako władca złych mocy Królestwo Arymana

Młodsza Avesta. Wend. 19.47, Jaszt. 15.43 i Aogemadaeca 28 umieszczają królestwo Angra Mainju w podziemnym świecie, świecie ciemności. Według Vd. 19.1 i 44, mieszka na północy, w kraju dewów gdzie panuje wieczna noc i zabijający wszelkie życie mróz w innej wersji panuje na pustyniach południa, jako przerażająca susza.

Aogemadaeca 28

Oh, moje ciało jest nietrwałe, nie wrzucajcie mnie do Waru Angra Mainju, okropnego, strasznego, przerażającego, ciemnego, nierozpoznawalnego bo ciemność jest tam tak gęsta, że można ją uchwycić ręką, który Angra Mainju skonstruował na samym dole mrocznego świata, niekończącego się piekła.

Aryman króluje również w zaświatach, jest panem otchłani do której trafiają dusze i duchy złych ludzi. Miejsce to określają Gathy jako Najgorsze Bytowanie Jasna 30.4. W okresie sasanidzkim doczekało się barwnych opisów, porównywalnych z piekłem Dantego, znanych z księgi Arda Viraz Namag



                                     

4. Kult Arymana

Niektórzy uczeni zastanawiali się czy istniał kult Arymana. W utworze Temistokles Plutarch każe królowi perskiemu wzywać Areimaniosa z imienia i prosi tego boga, aby spowodował, klęskę jego wrogów. Porównuje go grecki historyk z Hadesem i twierdzi, że Persowie składali mu ofiary. Według niejasnych informacji przekazanych przez Plutarcha, czcić go mieli także wyznawcy mitraizmu. Wspomina o tym także Sasanidzki Dēnkard 182.6 zarzucający heretykom jego kult: Zepsuty, diabelski, niesprawiedliwy rytuał w tajemnicy czarownicy wychwalają Arymana, niszczyciela. Trudno jednak wykazać poza samą osobą boga Mitry, nawet to, że ta religia w znanej w Rzymie formie powstała w Persji. Brak jest też dowodów, że ewentualny kult Arymana mógłby praktykowany przez zaratusztrian. Postać Arymana pojawia się natomiast w okultyzmie, a także w kultach satanistycznych. Współcześni Jezydzi są często nazywani czcicielami Arymana, ale wynika to z mylenia ich nazwy boga Szajtan z Arymanem, podczas gdy ta nazwa odpowiada Ahura Maździe w zaratusztrianizmie.



                                     

5. Inne religie i nurty

W Zurwanizmie, Mitraizmie, Manicheizmie i w ideach Mazdaka, koncepcja Arymana odbiegała albo w kierunku pierwotnego mazdaizmu, albo synkretycznej gnozy, co było przez zaratusztrian traktowane jako wypaczanie religii lub herezja.

Antropozofia uznaje Arymana za niebezpiecznego demona, który wiąże człowieka jednostronnie z materią. Aryman jest uosobieniem krystalizujących, petryfikujących i materializujących sił i jako taki stanowi biegunowe przeciwieństwo Lucyfera.

W literaturze popularnonaukowej często występuje kalka pojęciowa porównująca Arymana z Szatanem lub z Diabłem w demonologii judaistycznej, chrześcijańskiej, czy islamskiej, porównanie to jednak jest zbyt daleko idącym uproszczeniem powodującym wiele nieporozumień. Przedmiotem poważnych sporów historyków i teologów jest wpływ religii zaratusztriańskiej na obraz diabła w tych wyznaniach.

                                     

6. Aryman w kulturze i popkulturze

  • walka Arymana występuje w wierszu Adama Mickiewicza Aryman i Oromaz z 1830 r.
  • postać Arymana została wykorzystana w grach Prince of Persia, Blade of Darkness oraz Crusader Kings 2
  • w kaszubskiej epopei Aleksandra Majkowskiego Życie i przygody Remusa Aryman/Smętek jest symbolem złych sił działających w dziejach Kaszub
  • w książce Anety Jadowskiej Zwycięzca bierze wszystko Aryman został przedstawiony jako przywódca powstania przeciw Lucyferowi z zamiarem objęcia władzy nad piekłem
  • w powieści Mistrz i Małgorzata nazwisko Aryman nosi krytyk literacki, szkalujący Mistrza na łamach oficjalnej prasy za treści religijne zawarte w jego powieści; przyczynił się do załamania psychicznego głównego bohatera
  • główny bohater opowiadania Wsiewołoda Garszyna Czerwony kwiat dostrzega w tytułowej roślinie manifestację Arymana i poprzysięga ją zniszczyć
  • postać Arymana wystąpiła w książce Kosmiczne marionetki autorstwa Philipa K. Dicka
  • Ahriman jest czarnoksiężnikiem chaosu z Legionu Tysiąca Synów w uniwersum Warhammer 40.000
  • postać Arymana została wykorzystana w opowiadaniu Stefana Żeromskiego Aryman mści się z 1901 roku
  • Angra Mainyu jest przeciwnikiem w grze Final Fantasy X-2
  • Angra Mainyu jest wspomniany w grze Fate/stay night, gdzie jego dusza uwięziona jest w Świętym Graalu. Występuje również w kontynuacji, Fate/hollow ataraxia, gdzie jest głównym sprawcą powtórzenia się Piątej Wojny o Graal
  • jego imię zostało wykorzystane w opowiadaniach o słynnym barbarzyńcy Conanie z Cimmerii i posłużyło do nazwania wyjątkowo potężnego kryształu magicznego o nazwie Serce Arymana, który ze względu na samą wartość jubilerską miał tak ogromną wartość, że już był bezcenny, a gdyby do tego doliczyć jego wartość magiczną, to byłby wart o wielekroć więcej; nekromanta Xaltotun w powieści Godzina Smoka twierdził, że był na tyle potężnym nekromantą, że nie potrzebował mocy tego kryształu, ale wolał sam go posiadać i ukryć, by nikt inny nie użył jego mocy przeciwko niemu samemu.
  • postać Arymana pojawia się w kryminale Tess Gerritsen Klub Mefista z 2006 roku
  • w grze Smocze ziemie imię Arymana nosił pół demon, pół człowiek który według przepowiedni miał zawładnąć światem
  • Aryman jest przeciwnikiem w grze Lionheart: Legacy of the Crusader
  • postać Ahrimana została wykorzystana w dwóch tomach Fatalny dzień oraz Książę Czarnych Sal serii Sagi o Ludziach Lodu