Poprzednia

ⓘ Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią




Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
                                     

ⓘ Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią – średniowieczny wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny, powstały najprawdopodobniej na początku XV wieku. Znany współcześnie z dwóch przekazów. Pierwszy, rękopiśmienny zapisany został w należącym do Mikołaja z Mirzyńca kodeksie powstałym w latach 1463-1465. Rękopis ten zaginął podczas II wojny światowej. Przekaz płocki zawierał większą część utworu, pozbawiony był jednak zakończenia. W 1925 roku Jan Łoś zrekonstruował je na podstawie staroruskiego przekładu z XVI wieku. Drugi przekaz to kompletna wersja drukowana dzieła, wydana nakładem Macieja Szarffenberga w Krakowie w 1542 roku, odkryta przez prof. Wiesława Wydrę w 2017 roku. Dialog ten to najdłuższy znany średniowieczny wiersz polski.

                                     

1. Historia

Utwór nieznanego autora powstał w oparciu o anonimowe łacińskie dzieło Dialogus magistri Policarpi cum Morte, pochodzące z XIV wieku.

Niepełny tekst dzieła był znany z rękopisu, który znajdował się w zbiorach Biblioteki Seminaryjnej w Płocku sygn. 91. Manuskrypt ten powstał w latach 1463-1465 i należał do Mikołaja z Mirzyńca, doktora prawa kanonicznego oraz kanonika płockiego, który zmarł w 1475. Zapisu utworu dokonał prawdopodobnie około 1463 bratanek Mikołaja, Dawid z Mirzyńca. Rękopiśmienny utwór był częścią kodeksu liczącego 463 karty i zawierającego głównie kazania. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią znajdowała się na karcie 272. Manuskrypt zaginął podczas II wojny światowej.

1 lipca 2018 roku Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu poinformował, że prof. Wiesław Wydra odnalazł w Bibliotece Uniwersyteckiej w Erlangen nieznane drukowane wydanie utworu pochodzące z 1542 roku, które w odróżnieniu od znanej dotąd wersji zachowało się w całości. Pełna treść utworu zawiera 916 wersów. Jest to druk Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania, książki wyborne ku polepszeniu żywota ludzkiego użyteczne, w których ukazuje srogości i gorzkość jej. Teraz nowo nieco przydano wydany przez Macieja Scharffenberga w 1542 roku. Oprócz tekstu Rozmowy… edycja zawiera dialog Śmierci z Kmotrem.

7 listopada 2018 roku ukazała się książka "Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania…”. Nieznany drukowany przekaz "Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią” z 1542 r., która jest przygotowaną przez prof. Wydrę edycją krytyczną odnalezionego druku. Publikacja składa się z trzech części – krytycznego wstępu, transkrypcji odnalezionego druku na stronach nieparzystych transkrypcja, na stronach parzystych aparat krytyczny oraz zestawienia przekazu drukowanego z rękopiśmiennym przekazem płockim. Po wewnętrznej stronie tylnej okładziny książki umieszczone zostało – w formie osobnej, 40-stronicowej broszury – faksymile Scharffenbergowego druku w skali 1:1 105 × 155 mm.

Dzięki przekazowi drukowanemu czytelnik poznaje więcej postaci biorących udział w "tańcu Śmierci”. Dodany dialog Śmierci z Kmotrem jest opowieścią Śmierci o tym, jak pewnego razu wóz, którym jechała, utknął w błocie. Przechodzący obok Kmotr pomógł jej się z niego wydostać i zaprosił ją na chrzciny swego dziecka. Podczas zabawy Śmierć rozpoczęła taniec z kosą, pozbawiając życia wielu współbiesiadników. Po biesiadzie Kmotr poprosił ją o to, by pozwoliła mu żyć na świecie wiecznie i nigdy po niego nie przyszła. Śmierć, wyjaśniwszy, że tego uczynić nie może, obiecała mu, że przyjdzie po niego dopiero w późnej starości. Dialog kończy humorystyczna sytuacja, w której Kmotr już jako starzec przebiera się za cielę, każe się przywiązać do kołka i ukrywa przed Śmiercią wśród zwierząt hodowlanych. Śmierć nie daje się oszukać i rozpoznaje swego rozmówcę.

                                     

2. Kwestia autorstwa

Utwór jest dziełem anonimowym jednak badacze języka oraz historycy starają się ustalić jego autorstwo. Dzieło przypisywane jest bratankowi Mikołaja z Mirzyńca - magistrowi sztuk wyzwolonych, kanonikowi płockiemu Dawidowi z Mirzyńca choć niektórzy badacze uznają go jedynie za kopistę, który przepisał wiersz innego autora. Według Wiesława Wydry autorem odnalezionej w bibliotece w Erlangen późniejszej wersji drukowanej może być także Mikołaj Rej.

                                     

3. Znaczenie

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią jest uznawana za najcenniejszy zabytek średniowiecznej poezji świeckiej w języku polskim. Wpływ na to ma:

  • motyw danse macabre ukazany w utworze,
  • moralistyczno-dydaktyczny cel dzieła: przygotowanie człowieka do śmierci,
  • sceny obyczajowe z życia przedstawicieli różnych stanów.
  • obszerność dzieła 498 wersów w wersji rękopiśmiennej, 916 wersów w wersji drukowanej,
  • forma dialogu,
                                     

4. Wzory

Nieznany polski autor, pisząc Rozmowę., wzorował się na XII-wiecznym wierszu Dialogus mortis cum homine i innych łacińskich redakcjach utworu krążących w odpisach. Mimo tego polska wersja jest dość oryginalna.

                                     

5. Uczestnicy dialogu

  • Polikarp – osoba uczona, której mądrość jest często podkreślana w tekście.
  • Kmotr – tylko w przekazie drukowanym młody człowiek, który spotyka uwięzioną w błocie Śmierć, pomaga jej i zaprasza na chrzciny.
  • Śmierć – chudy, blady, łysy, pożółkły, bez nosa i warg, odsłaniający żebra, nagi, przepasany chustą gnijący trup kobiety. W ręku trzyma kosę. Jej wygląd przypomina o tym, jak znikome i krótkie jest życie, a także ukazuje bardzo realistyczny wygląd ludzkiego ciała po śmierci.
                                     

6. Portret Śmierci średniowiecznej

  • wie, że dosięgnie ostatecznie każdego człowieka,
  • ma niewyobrażalną władzę, pod którą uginają się najwięksi,
  • wykonuje zadanie otrzymane od Boga i niczym nie można jej przekupić,
  • jest postacią odrażającą, a mimo to niektórzy chcą, a wręcz pragną się z nią spotkać,
  • jedyną osobą, która oparła się jej kosie, był Chrystus, posiadający boską moc.
  • podczas Sądu Ostatecznego będzie prowadziła grzeszników do piekła, po czym zniknie,
  • została poczęta wraz z zerwaniem przez Ewę owocu z drzewa poznania dobra i zła, a narodziła się w momencie skosztowania wcześniej wspomnianego owocu przez pierwszego mężczyznę – Adama,
  • jest tylko siłą roboczą, bo decyzje o śmierci podejmuje Bóg,
                                     

7. Humor w utworze

Cechą, która wyróżnia tekst polski spośród innych, jest humor. Utwór satyrycznie ukazuje: mnichów i plebanów, karczmarzy oszukujących ludzi przy nalewaniu piwa, tłuste kobiety, nieuczciwych lekarzy, przekupnych i niesprawiedliwych sędziów. W części utworu zawierającej rozmowę Śmierci z Kmotrem, poznaną dzięki odkryciu drukowanego przekazu, komiczny charakter ma m.in. scena, w której Kmotr – próbując uciec przed Śmiercią – goli się na łyso, każe się przywiązać do kołka i udaje zwierzę.