Poprzednia

ⓘ Czortków




Czortków
                                     

ⓘ Czortków

Czortków – miasto wydzielone z rejonu na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, siedziba rejonu czortkowskiego.

Czortków leży nad Seretem.

Mały przemysł spożywczy i odzieżowy.

                                     

1. Historia

  • 1937 - przedstawienie "Antygona" Sofoklesa w Państwowym Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego, wystawione przez uczniów tej szkoły, pod kierunkiem prof. Stanisława Krwawicza, nauczyciela łaciny, prowadzącego w tej szkole Koło Miłośników Dramatu Klasycznego.
  • 1907 – założono Prywatne Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Czortkowie
  • 1928 – upaństwowiono miejscowe gimnazjum, przemianowany na Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Czortkowie
  • 20 lipca-15 września 1920 roku w czasie wojny polsko-bolszewickiej miasto okupowała Armia Czerwona
  • od 1772 w wyniku I rozbioru Polski został zagarnięty przez Monarchię Habsburgów, do listopada 1918 kolejno w Cesarstwie Austriackim 1801-1809, Imperium Rosyjskim 1809-1815, ponownie w Cesarstwie Austrii 1815-1867, następnie od 1867 do 1 listopada 1918 w Austro-Węgrzech, w autonomicznym kraju koronnym Przedlitawii – Galicji
  • 1699-1772 – ponownie w Rzeczypospolitej, w 1772 roku Czorstkow położony był w województwie podolskim
  • 1908-1912 – budowa siedziby Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół” ze składek miejscowych Polaków i przy wsparciu ówczesnego burmistrza Czortkowa – Ludwika Nossa
  • 1672-1699 w granicach Imperium Osmańskiego w konsekwencji traktatu buczackiego między Imperium a Rzeczpospolitą Polską,
  • 1925 – z inicjatywy Jana Chodziki powstała płyta nieznanego żołnierza,
  • 1578 r. miasto kupił Jan Sieniawski herbu Leliwa,
  • od 17 września 1939 do 5 lipca 1941 pod okupacją ZSRR w konsekwencji agresji ZSRR na Polskę i paktu Ribbentrop-Mołotow. 1 listopada 1939 jednostronnie anektowany przez ZSRR. Od 6 lipca 1941 do 23 marca 1944 pod okupacją III Rzeszy w konsekwencji ataku Niemiec na ZSRR, od 23 marca 1944 do 16 sierpnia 1945 ponownie pod okupacją sowiecką.
  • w 1494, 1534, 1594 i 1640 najazdy tatarskie
  • 1 listopada 1918 – 15 lipca 1919 pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej
  • Od 15 lipca 1919 do 16 sierpnia 1945 w granicach II Rzeczypospolitej 14 marca 1923 przynależność miasta do Polski została uznana przez Radę Ambasadorów, siedziba powiatu czortkowskiego województwa tarnopolskiego. W Czortkowie znajdowało się również dowództwo Brygady KOP "Podole”, batalion KOP "Czortków” i placówka wywiadowcza KOP nr 9
  • w 1522 lokował miasto Jerzy Czartkowski herbu Korab jako miasto prywatne, a prawa magdeburskie nadał Zygmunt I Stary. Kolejnymi właścicielami były rodziny Golskich, Potockich, Wróblewskich, Sadowskich,
  • 1930 – powstaje nowy gmach magistratu,
  • 6 czerwca 1919 r. Wojsko Polskie pod dowództwem płk. Władysława Sikorskiego zajęło miasto. 8 czerwca zostało zajęte przez Ukraińską Armię Halicką w trakcie ofensywy czortkowskiej w wojnie polsko-ukraińskiej. Oddziały polskie pod dowództwem gen. Lucjana Żeligowskiego wkroczyły ponownie do miasta 15 lipca 1919
  • 1906 – ustanowienie wodociągów miejskich za burmistrza Ludwika Nossa, projektant inż. Marceli Maślanka
  • 1931 - według drugiego spisu powszechnego w 1931 Czortków zamieszkiwało 19 038 osób, z czego 10 504 stanowili Polacy, 4860 Żydzi, a 3633 Ukraińcy.
  • 1637 r. pożar niszczy miasto,
  • 1941, czerwiec – po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej NKWD przystąpiło do likwidacji miejscowego więzienia. Od 100 do 200 więźniów zamordowano na miejscu, a ponad tysiąc wywieziono z miasta. Z tej liczby ok. 300–350 osób w nieludzkich warunkach przewieziono koleją do Gorkiego, a około 700–800 pognano pieszo do Humania, gdzie zostali wymordowani 20 lipca 1941 roku.
  • 1940 21/22 stycznia – powstanie czortkowskie; pierwszy na okupowanym terytorium Polski powstańczy zryw podczas II wojny światowej, krwawo stłumione przez NKWD
  • 1940-1941 aresztowania przez NKWD i deportacje Polaków na Syberię i do Kazachstanu
1941, 1/2 lipca w nocy NKWD morduje 8 dominikanów, w ich siedzibach w mieście i poza miastem, nad przepływającym w pobliżu Seretem, 1941, 6 lipca – pogrom Żydów 1941, getto w Czortkowie i 1941-1942 zagłada Żydów przez nowego okupanta - Niemców, 1944, 23 marca – wkroczenie Armii Czerwonej. Tymczasowe ulokowanie do 1947 roku w mieście władz obwodu tarnopolskiego,
  • 1945-1991 w granicach ZSRR Ukraińska SRR
  • 1946 – przymusowe wysiedlenie Polaków,
  • 1945, 16 sierpnia – wcielenie do ZSRR. Po konferencji jałtańskiej 4–11 lutego 1945, wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Czortków wraz z województwem tarnopolskim włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej
  • od 1991 w granicach Ukrainy
                                     

2. Zabytki

  • cerkiew Św. Pokrowy z początku XX w., podobnie jak zamek, w dawnej wsi Wygnanka;
  • cerkiew Zaśnięcia uspieńska
  • stary katolicki polski cmentarz z licznymi nagrobkami zachowany, lecz w znacznym stopniu zdewastowany, mauzoleum i katakumby polskich ofiar egzekucji ukraińskich z lat 1918-1919. Spoczywają tam prochy polskich obrońców Czortkowa z okresu walk polsko-ukraińskich, m.in. młodzi Polacy 16-, 17-letni gimnazjaliści.
  • stary ratusz miejski z czworokątną oryginalną wieżą wybudowaną w latach 1905-1908, prace nad budową ratusza ostatecznie zakończono w 1924 roku. Na wieży znajduje się zegar wykonany na polecenie polskich władz samorządowych w Szwajcarii w Bernie w firmie "Aoasta”;
  • nowy ratusz miejski
  • cerkiew greckokatolicka pw. Wniebowstąpienia z XVI w., podobnie jak zamek, w dawnej wsi Wygnanka z dzwonnicą z XVII wieku;
  • dominikański kościół pw. św. Stanisława. Pierwszy kościół wybudowano wraz z klasztorem oo. dominikanów w 1619 r. Jego fundatorem był Stanisław Golski, który po śmierci został pochowany w krypcie kościoła. Świątynię odwiedzali polscy królowie, m.in. Jan II Kazimierz czy Jan III Sobieski. Obecny kościół został wybudowany w 1918 r., w stylu gotyku nadwiślańskiego, według projektu polskiego architekta Jana Sas-Zubrzyckiego, autorami figur świętych byli Czesław Stowp i Damian Stankiewicz. W 1941 roku Sowieci uciekając na wschód podpalili kościół i klasztor, rujnując budowlę. Po zakończeniu II wojny światowej i wyjeździe Polaków z tutejszych ziem władza sowiecka zamknęła kościół i urządziła w nim magazyn nawozów sztucznych, a znajdujące się w nim cenne organy drezdeńskie zostały zniszczone. Ojcom dominikanom kościół został oddany w stanie ruiny w 1989. Pierwszym proboszczem został pochodzący z Czortkowa o. Reginald Wiśniewski. W kościele do końca II wojny światowej znajdował się uważany za cudowny obraz Matki Boskiej Czortkowskiej. Od zniszczenia uchronili go byli polscy parafianie, którzy po przymusowym wysiedleniu przewieźli obraz w nowe granice Polski, a w latach 80. XX wieku złożyli w warszawskim kościele pw. św. Jacka, gdzie znajduje się po dziś dzień. Obecnie w czortkowskim kościele znajduje się koronowana kopia obrazu;
  • nowa synagoga z XX w. w stylu mauretańskiego neogotyku.
  • Ruiny zamku w Czortkowie, dokładnie w Wygnance z początku XVII wieku.
pomniki, muzea
  • współczesny pomnik Petra Chamczuka
  • rejonowe muzeum krajoznawcze.
  • współczesny pomnik Tarasa Szewczenki i muzeum
                                     

3. Demografia

  • 2001 – 29 075 mieszkańców, 90% Ukraińców
  • 1921 – 5191 mieszkańców
  • 1991 – 28 000 mieszkańców
  • 1901 – 4551 mieszkańców, w tym 427 rzymskich katolików, 889 grekokatolików, 2209 izraelitów, 1 ormianin, 2 ewangel.
  • 1959 – 60% Ukraińców, 25% Rosjan, 3% Polaków, 2% Żydów
  • 2012 – 29 500 mieszkańców
  • 1931 – 19 000 mieszkańców, w tym 46.4% Polaków, 22.8% Ukraińców, 30% Żydów

W przeszłości miasto było głównie zamieszkane przez Polaków, Rusinów – następnie Ukraińców oraz Żydów w 1941 na skutek wydarzeń wojennych ludność żydowska wzrosła do ok. 8 tys., tworząc liczący się w ich środowisku ośrodek chasydzki skupiony wokół potomków cadyka Dawida Mojżesza zm. 1900. Obecnie miasto jest zamieszkane głównie przez Ukraińców oraz przez – niegdyś całkowicie nieobecną – mniejszość rosyjską, osiedloną w czasach radzieckich.

                                     

4. Ludzie związani z miastem

  • Stanisław Golski – fundator kościoła i klasztoru oo. Dominikanów
  • Jerzy Czortkowski – założyciel Czortkowa
  • Pinchas Horowitz 1731-1805 – rabin Frankfurtu, dynastia cadyków czortkowskich
  • Cwi Hirsch Horowitz – rabin Czortkowa, oraz jego synowie
  • Roman Banach – polski operator, realizator, montażysta, reżyser i scenarzysta filmów dokumentalnych
  • Karl Emil Franzos 1848-1904 – austriacki nowelista pochodzenia żydowskiego
  • Samuel Szmelke Horowic 1726-1778 – rabin Nikolsburga
  • Stanisław Basiński – polski nauczyciel, dyrektor miejscowego gimnazjum
  • Sasza Blonder – polski malarz
  • Wacław Czerwiński – polski konstruktor lotniczy, pilot, jeden z prekursorów polskiego szybownictwa
  • Ewa Cieszyńska – polska architekt
  • Artur Cielecki-Zaremba – polityk, poseł, działacz społeczny
  • Stanisław Bodnar – starosta powiatu czortkowskiego, honorowy obywatel Czortkowa
  • Jerzy Przystawa ur. 1939 – polski naukowiec, fizyk, prof. dr hab., specjalista kwantowej teorii ciała stałego, urodzony w Czortkowie
  • Ireneusz Opacki 1933-2005 – polski literaturoznawca, prof. dr hab., związany z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach, twórca i kierownik Zakładu Teorii Literatury, urodzony w Czortkowie
  • Jerzy Janicki 1928-2007 – polski pisarz, dziennikarz i scenarzysta, urodzony w Czortkowie
  • Alfred Trawiński – polski lekarz weterynarii, major Wojska Polskiego II RP, bakteriolog, profesor Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, urodzony w Czortkowie
  • Stanisław Matuszewski – polski nauczyciel, dyrektor miejscowego Państwowego gimnazjum im. Juliusza Słowackiego
  • Stanisław Michałowski – notariusz, burmistrz Czortkowa w II RP
  • Ludwik Noss zm. w 1913 – burmistrz Czortkowa, honorowy obywatel miasta z 1896
  • Tadeusz Ważewski 1896-1972 – polski naukowiec, matematyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalista równań różniczkowych, urodzony w Wygnance.
  • Edward Kmiecik ur. 1928 – polski malarz, artysta plastyk, urodzony w Czortkowie
  • Jan Kot 1906-1992 – nauczyciel gimnazjalny, oficer WP, działacz konspiracyjny i niepodległościowy czł. II Zarządu WiN, więzień polityczny PRL, sportowiec, ur. w Czortkowie
  • Antoni Ostaszewski 1816–1883 – lekarz, doktor medycyny praktykujący w Czortkowie


                                     

5. Ciekawostki

Cudowny obraz Matki Boskiej Różańcowej, ofiarowany przez króla Polski Jana Kazimierza dominikanom z Czortkowa, znajduje się obecnie w kościele Św. Jacka przy ul. Freta w Warszawie, gdzie został przywieziony przez polskich parafian wypędzonych ze swojego miasta po 1945 roku.