Poprzednia

ⓘ Zaleszczyki




Zaleszczyki
                                     

ⓘ Zaleszczyki

Zaleszczyki – miasto, siedziba władz rejonu na Podolu, położone w głębokim jarze w zakolu Dniestru, administracyjnie znajduje się w obwodzie tarnopolskim Ukrainy.

                                     

1. Historia

Od 1376 do 1766 wieś w granicach Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej w województwie podolskim, prawa miejskie 1766. Po I rozbiorze Polski 1772 – w granicach Cesarstwa Austrii, a od 1866 Austro-Węgier w składzie kraju koronnego Galicji z przerwą w latach 1809–1815, kiedy obwód tarnopolski należał do Imperium Rosyjskiego. Do roku 1918 miasto na granicy między Galicją i Bukowiną.

                                     

1.1. Historia W Koronie Królestwa Polskiego

W 1672 Zaleszczyki należały do Stanisława Jana Koniecpolskiego, w XVIII wieku – do Stanisława Poniatowskiego, ojca króla. Miastem stały się w 1766 jako własność króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, otrzymując plan regulacyjny zgodny z polską tradycją – prostokątny rynek z ratuszem pośrodku, kościołem parafialnym usytuowanym przy ulicy wychodzącej z narożnika rynku i szachownicą ulic.

Początki miasta związane są z wybudowaną tu w 1750 przez Rudolfa Oettykiera, właściciela pobliskiej wsi Latacz, fabryki sukna. Wokół fabryki wybudowano również domy dla pracowników. Jako robotników sprowadzono z Saksonii i Prus Niemców wyznania luterańskiego. W kontraktach z nimi zawartymi mieli oni zagwarantowaną wolność wyznania, lecz do budowy domu modlitwy nie dopuścił biskup kamieniecki Adam Stanisław Krasiński. W związku z tym Oettykier zorganizował dla nich parafię z domem modlitwy w leżącej po drugiej stronie Dniestru wsi Filipcze, na mocy przywileju hospodara mołdawskiego z 1759. W 1766 jednak zabroniono zaleszczyckim luteranom przekraczać granicę do Filipcza. W 1766 król Stanisław August Poniatowski nadał Zaleszczykom prawa miejskie. W 1769 miasto napadli Turcy, a w 1770 dotknęła je dżuma, w związku z tym miasto upadło.

                                     

1.2. Historia Pod zaborami

Po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa Habsburg wydała w 1774 patent kolonizacyjny, który zezwalał w Zaleszczykach osiedlać się rzemieślnikom-kolonistom protestanckim, którzy mogli założyć tu zbór z własnym domem modlitwy. W 1781 podobny patent wydał cesarz Józef II, co było początkiem kolonizacji józefińskiej.

Od 1774 Zaleszczyki miały status miasta powiatowego w cyrkule halickim, a od 1786 stały się siedzibą cyrkułu zaleszczyckiego. W czasie wojny polsko-austriackiej 18. czerwca 1809 rozegrała się bitwa pod Zaleszczykami. Po reformie administracyjnej z 1854 Zaleszczyki zostały miastem powiatowym w cyrkule czortkowskim, a po likwidacji cyrkułów w 1867, miastem powiatowym do 1918. Dnia 2. września 1863 doszło do wybuchu wielkiego pożaru Zaleszczyk, który strawił niemal całe miasto.

                                     

1.3. Historia W II Rzeczypospolitej

Od 1 listopada 1918 do maja 1919 pod administracją ZURL, od lipca 1919 do 14 marca 1923 pod administracją tymczasową Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923. Od 15 marca 1923 w granicach II Rzeczypospolitej, miasto powiatowe w województwie tarnopolskim.

Z uwagi na swój specyficzny, bardzo ciepły klimat w II Rzeczypospolitej znany kurort ze wspaniałymi plażami nad Dniestrem, miejsce jedynego występowania wielu gatunków roślin, "stolica” uprawy winorośli, eksperymentowano także z uprawianiem m.in. pomarańczy i ryżu. Co roku urządzano tu ogólnopolskie święto winobrania. Letnisko zwane było "polskim Meranem”. W 1928 Zaleszczyki zostały uznane za uzdrowisko o charakterze użyteczności publicznej. W okresie międzywojennym w Zaleszczykach mieściła się Szkoła Ogrodnicza, której jednym z dyrektorów był Marian Lityński do 1933. Mieściła się tu siedziba Inspektoratu oraz komisariatu Straży Celnej. Stacjonowała też w miejscowości placówka Straży Celnej "Zaleszczyki”.



                                     

1.4. Historia Okupacja sowiecka i niemiecka

Od 1939 pod okupacją ZSRR, 1941–1944 pod okupacją III Rzeszy w dystrykcie Galicja Generalnego Gubernatorstwa, od 16 sierpnia 1945 w granicach ZSRR. Po 1939 zniszczono pensjonaty, wille, plaże i ogrody, wycięto plantacje melonów, barokowy ratusz zburzono, by zrobić miejsce na pomnik Lenina i zdewastowano kościół katolicki, przekształcając świątynię na magazyn nawozów.

W lipcu 1941 roku funkcjonariusze NKWD zatopili w Dniestrze kilka wagonów z więźniami przywiezionymi z więzień w Czortkowie i Kołomyi, mordując w ten sposób nieustaloną liczbę osób.

                                     

2. Zabytki

  • Synagoga z XIX wieku ob. kotłownia.
  • Kłęk amerykański kanadyjski na cmentarzu miejskim, w lipcu 2017 został uszkodzony przez silny wiatr
  • Dworek Kasprowicza, w którym w latach 1896–1899 mieszkał Jan Kasprowicz;
  • Cmentarz katolicki z XIX wieku pomiędzy dworcem autobusowym i kościołem z Pomnikiem Niepodległości z 1928, pomnikami polskich policjantów oraz żołnierzy węgierskich i austriackich;
  • Willa Piłsudskiego z pocz. XX wieku, w której mieszkał Józef Piłsudski w 1933;
  • Budynek celny z lat 30. XX wieku w stylu modernistycznym;
  • Kościół katolicki pw. św. Stanisława z fundacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Powstał w latach 1763–1828. Zamknięty w latach 1946–1992. Powoli restaurowany przez księży michalitów. Kościół we wnętrzu posiada kartusze z królewskim herbem Ciołek;
  • Budynek "Sokoła” z kwadratową wieżą ob. kino;
  • Pałac Poniatowskich z końca XVIII wieku, przebudowany przez Brunickich w 1831. Mieszkał w nim książę Józef Poniatowski. W XIX wieku własność Brunickich i do 1939 r. rodziny Turnau. Po 1945 r. usunięto kartusz herbowy i przerobiono budynek na szpital


                                     

3. Ludzie związani z Zaleszczykami

  • Leon Biliński – polski polityk, ekonomista, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego,
  • Henryk Gąsiorowski – polski nauczyciel, fotografik, krajoznawca, major piechoty Wojska Polskiego II RP,
  • Anna Belina 1884–1974 – polska aktorka
  • Stefan Hebda 1894–, burmistrz Zaleszczyk do 1936
  • Mieczysław Zawałkiewicz – polski nauczyciel, dyrektor miejscowego gimnazjum.
  • Mieczysław Janikowski – polski malarz abstrakcjonista i konstruktywista, żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie,
  • Adam Nasielski – polski pisarz, autor powieści kryminalnych,
  • Mikołaj Hoszowski 1778–1828 – polski profesor, senator Rzeczypospolitej Krakowskiej, senator i marszałek senatu,
  • Dionizy Kuliński – polski malarz,
  • Marian Szpakowski – polski malarz, grafik i animator artystyczny.
Honorowi obywatele
  • gen. Edward Śmigły-Rydz 10 marca 1938
  • Józef Krzyżanowski – starosta powiatu zaleszczyckiego 1935
  • Jan Veltz – starosta c. k. powiatu zaleszczyckiego 1904
                                     

4. Ciekawostki

  • W Zaleszczykach znajdował się przedwojenny polski biegun ciepła, dzięki czemu słynęły one z krajowej uprawy winorośli i arbuzów.
  • Ponieważ Zaleszczyki były bardzo popularnym i atrakcyjnym miejscem letniego wypoczynku, kursował tu bezpośredni "sleeping” z Warszawy, wożący wczasowiczów i dość egzotyczne jak na polskie warunki owoce, jak brzoskwinie, winogrona, melony. Połączenie kolejowe relacji Gdynia – Zaleszczyki było najdłuższe w II RP – odległość wynosiła 1314 km.
  • Trzykrotnie miasto było zalewane powodzią: w latach 1863, 1871, oraz w 1927.
  • Za czasów PRL i komunistycznej propagandy, uważano Zaleszczyki za punkt, w którym resztki polskich wojsk z dowództwem na czele oraz rząd i najwyższe urzędy wycofywały się po 17 września 1939 roku do Rumunii. W rzeczywistości w Zaleszczykach był tylko most kolejowy, a granicę przekraczano samochodami w Kutach T. Dubicki, Wojsko polskie w Rumunii. Nieliczni uchodźcy przekroczyli w 1939 r. Dniestr wpław, wśród nich Melchior Wańkowicz.