Poprzednia

ⓘ Represje wobec cichociemnych




                                     

ⓘ Represje wobec cichociemnych

Represje wobec cichociemnych – zrzuconych do Polski w latach 1941–1944 do wspomagania działalności AK w walce z okupantem. CC spodziewali się represji ze strony Niemców, ale były dla nich zaskoczeniem represje ze strony Sowietów wyzwalających Polskę, a szczególnie po wyzwoleniu już przez nowe polskie komunistyczne władze. Obraz tych represji daje suma informacji z biogramów każdego CC.

                                     

1. Okres kampanii wrześniowej

Podczas kampanii wrześniowej 1939 roku z 229 przyszłych cichociemnych, walczących wtedy w obronie Kraju, 12 dostało się do niemieckich obozów jenieckich – 7 z nich uciekło i dotarło do Anglii.

W deportacji obywateli polskich w latach 1939–1941 przez władze sowieckie było też 10 przyszłych cichociemnych. Zostali oni aresztowani po zajęciu Kresów przez Armię Czerwoną, a następnie zesłani na tereny wschodnie Rosji. Niektórym udało się też uniknąć losu tysięcy polskich oficerów, jak np. przyszły cc. Antoni Nosek w 1939, po kapitulacji Lwowa nie poszedł na punkt zborny Sowietów, rzekomo po przepustkę na powrót do domu – dzięki temu uniknął zamordowania w Katyniu.

Dzięki układowi Sikorski-Majski z 30 lipca 1941, w obozach NKWD dla jeńców polskich od 23 sierpnia 1941 deportowani mogli uzyskać przepustkę i bilet do miejsca formowania Armii Andersa, z którą opuścili ZSRR. Zgłaszając się potem w Anglii do służby w Kraju, mieli do rozliczenia swoje rachunki z Niemcami oraz Sowietami.

                                     

2. Okupacja niemiecka

Cichociemni według Konwencji Genewskiej nie byli żołnierzami, złapani na terenie okupowanym nie mieli praw jeńców wojennych. Organy represji III Rzeszy: Gestapo, Abwehra, SD, żandarmeria oraz Kriminalpolizei traktowali ich jako agentów nieprzyjaciela, a najczęściej jako bandytów.

Spośród 316 cichociemnych, aż 102 poległo podczas wojny do 8 maja 1945. Spośród nich:

  • 6 do KL Mittelbau-Dora.
  • 51 CC aresztowało Gestapo, z których 16 zamordowano podczas przesłuchań, 8 zażyło truciznę w czasie aresztowania, ale też 9 uciekło, 4 odbiły oddziały AK, a 3 wykupiono.
  • 3 do KL Bergen-Belsen.
  • 7 do KL Auschwitz-Birkenau, skąd cc. Jerzy Sokołowski uciekł, ale został schwytany; z kolei cc. Stefan Jasieński po nawiązaniu kontaktu z obozową komórką konspiracyjną założoną w obozie w 1941 przez rtm. Witolda Pileckiego, próbował ratować więźniów poprzez atak AK na obóz, ale postrzelony w zasadzce, torturowany przez gestapo, został zamordowany w bloku śmierci.
  • 9 CC zginęło podczas lotu lub skoku do Kraju.
  • 1 CC aresztowany przez służby bezpieczeństwa SS uciekł.
  • 5 CC aresztowanych przez Abwerhrę, 4 zamordowano, piątego wysłano do obozu koncentracyjnego gdzie został zamordowany.
  • 2 CC zaaresztowała policja litewska i białoruska, przekazując ich potem Gestapo.
  • 25 CC wysłano do niemieckich obozów koncentracyjnych, gdzie 11 lub 13 zamordowano, w tym
  • 4 do KL Mauthausen-Gusen.
  • 3 do KL Dachau KL.
  • 14 do KL Groß-Rosen.
  • 3 do KL Flossenbürg, gdzie w nieustalonych okolicznościach zamordowano współzałożyciela Cichociemnych – Jana Górskiego ps. Chomik.
  • 4 CC aresztowanych przez niemiecką żandarmerię, 2 z nich uciekło: cc.Jan Piwnik oraz cc.Jan Rogowski.
  • 4 CC aresztowała Kriminalpolizei.
  • 6 do KL Buchenwald, gdzie cc. Janusz Jarosz uciekł z kolumny pieszej więźniów ewakuowanych z obozu.
  • 4 do KL Sachsenhausen.
  • 5 CC umieszczono we frankistowskim obozie koncentracyjnym Miranda de Ebro.
  • 95 CC walczyło w Powstaniu Warszawskim, gdzie 18 poległo, a około 20 było rannych.

Po podpisaniu warunków kapitulacji powstania warszawskiego prawie 15 tys. żołnierzy powstania, a wśród nich 44 CC osadzono w obozach jenieckich, skąd 6 CC uciekło. Zbliżający się koniec wojny spowodował, że Niemcy w odwrocie zmuszali również jeńców tych obozów do długich marszów na Zachód. Obozy te były wyzwalane przez Aliantów w miarę zdobywania terenu Niemiec. Np.: cc. Józef Zając ps. Kolanko, po kapitulacji powstania, od 5 października 1944 przebywał w obozach niemieckich, początkowo Ożarów, Stalag 344 Lamsdorf, a następnie Oflag II D Gross-Born na Pomorzu, potem Oflag X A Sandbostel koło Bremy oraz Oflagu X C koło Lubeki, z którego został uwolniony 2 maja 1945 przez wojska brytyjskie.

                                     

3. Represje sowieckie

W latach 1944–1946, jeszcze przed przemówieniem Winstona Churchilla w Fulton, ogłaszającym Żelazną kurtynę, przy wkraczaniu Armii Czerwonej na ziemie polskie, intensywną działalność rozpoczął Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR – NKWD. Oficerowie sowieccy dokonywali aresztowań polskich obywateli, głównie podejrzanych o przynależność do AK, a potem szczególnie poszukiwali cichociemnych traktowanych jako agentów brytyjskich.

122 CC zostało aresztowanych przez NKWD, a w tym:

  • 83 CC zostało zesłanych do sowieckich łagrów, skąd wielu mogło wrócić do Polski dopiero w 1956,
  • pozostałych po ciężkich przesłuchaniach przekazywano polskim sądom wojskowym.
  • 8 CC straciło życie podczas przesłuchań lub z wyroków sowieckiego sądu, np.: gen. cc. Leopold Okulicki ps. Niedźwiadek, ostatni dowódca Armii Krajowej, po aresztowaniu w 1945 został prawdopodobnie zamordowany w moskiewskim więzieniu NKWD na Łubiance.

Niektórzy z CC uniknęli tragicznych konsekwencji spotkania z Sowietami, m.in.:

  • cc. Kazimierz Bernaczyk oraz cc. Bronisław Konik nie zgłosili się na zorganizowaną przez Sowietów "odprawę” 31 lipca 1944 w gmachu przy ul. Kochanowskiego 27 oraz w pałacu Biesiadeckich we Lwowie, dzięki czemu uniknęli aresztowania.
  • cc. Stanisław Sędziak nie stawił się na organizowaną przez Sowietów 17 lipca 1944 w Boguszach "odprawę” dla oficerów AK z okręgów Wilno i Nowogródek, unikając aresztowania przez NKWD.
  • cc. Adolf Pilch ps. Góra, Dolina uniknął sowieckiej niewoli, wyrywając się z sowieckiego okrążenia w 1944, jego kolegów Sowieci wywieźli do więzienia na Łubiance Moskwa.
  • cc. Piotr Szewczyk ps. Czer uniknął aresztowania przez NKWD, nie stawiając się na "odprawę” dla oficerów AK, zorganizowaną 31 lipca 1944, po której ok. 60 oficerów AK zesłano w głąb ZSRR wraz z ponad 2 tys. innych aresztowanych Polaków.


                                     

4. Represje PRL

W komunistycznym PRL od 1944 – Resort Bezpieczeństwa Publicznego RBP, a od 1 stycznia 1945 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego MBP reprezentowane w terenie przez Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego UBP represjonowały wspólnie z NKWD oraz samodzielnie głównie żołnierzy AK, aresztując ich oraz często nieludzko przesłuchując. Po uzyskaniu zadawalających zeznań, sprawę kierowano do Wojskowego Sądu Rejonowego WSR. Sądy te rozpatrywały sprawy karne nie tylko przeciwko żołnierzom, ale także przeciw osobom cywilnym oskarżonym o tzw. "zbrodnie stanu”, prawdziwym lub wyimaginowanym przeciwnikom systemu komunistycznego. Oskarżonym wymierzano kary wieloletniego więzienia lub karę śmierci – początkowo w roku 1944 i 1945 czasem z ułaskawienia Bieruta na karę więzienia.

103 CC było aresztowanych przez UB w tym 13 aresztowało NKWD, a 5 NKWD wspólnie z UB. Wśród nich:

  • cc. Andrzeja Czaykowskiego ps. Garda w 1953.
  • cc. Stanisława Wintera ps. Stanley w 1945.
  • cc. Bolesława Kontryma ps. Żmudzin w 1953.
  • 6 w więzieniu aresztu śledczego przy ul. Rakowieckiej Warszawa-Mokotów
  • cc. Hieronima Dekutowskiego ps. Zapora, który w chwili śmierci, choć miał tylko 30 lat, wyglądał jak starzec – z siwymi włosami, wybitymi zębami, połamanymi rękami, nosem i żebrami oraz zerwanymi paznokciami – jego ostatnie słowa brzmiały: "Przyjdzie zwycięstwo! Jeszcze Polska nie zginęła!”.
  • 15 CC torturowano podczas przesłuchań, doprowadzając do śmierci 9 lub 10, w tym
  • cc. Stefana Górskiego ps. Brzeg w 1948, o jego śmierci powiadomiono rodzinę dopiero po ok. 11 latach!
  • cc. Witolda Uklańskiego ps. Herold w 1954.
  • cc. Aleksandra Kułakowskiego ps. Rywal w 1944.
  • 3 w więzieniu na Zamku w Lublinie
  • cc. Mieczysława Szczepańskiego ps. Dębina w 1945.
  • cc. Czesława Rossińskiego ps. Kozioł w 1945.
  • 20 CC skazano na śmierć, części zamieniono karę na wieloletnie więzienie, m.in.
  • cc. Adam Boryczka ps. Brona w 1955 skazany przez Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie na karę śmierci, którą Rada Państwa zamieniła na karę dożywotniego więzienia, następnie w 1967 karę tę złagodziła do 5 lat, zwalniajc go warunkowo z jej odbycia – w listopadzie 1967 wyszedł na wolność jako ostatni żołnierz cc. AK więziony w PRL z przyczyn polityczmych.
  • cc. Jerzy Iszkowski po aresztowaniu 1 stycznia 1945 i przesłuchaniach przez NKWD, został przez WSR skazany na karę śmierci, po czym ułaskawiony przez Bolesława Bieruta z zamianą na 10 lat więzienia, a następnie po interwencji żony ponownie przez Bolesława Bieruta zmniejszono mu karę do 2 lat więzienia.
  • cc. Antoni Chmielowski ps. Wołk został aresztowany przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego MBP i… zesłany do łagrów nad Kołymą oraz w Magadanie, powrócił po 10 latach.
  • 22 CC na wieloletnie więzienie, m.in.
  • cc. Antoni Iglewski ps. Ponar był osadzony w więzieniu 9 lat.
  • cc. Piotr Szewczyk ps. Czer miał wyrok 11 lat więzienia.
  • cc. Jan Różycki ps. Busik został aresztowany przez UB w Krakowie oraz oskarżony o spowodowanie katastrofy samolotu, w której zginął tragicznie gen. Władysław Sikorski; jego syn Bohdan, harcerz Szarych Szeregów, jako 13-latek uczestnik powstania warszawskiego w 1950 reaktywował organizację samokształceniową licealistów, aby zbrojnie odbić ojca z więzienia.po czym wraz z przyjacielem przeprowadził dwie akcje rozbrojenia milicjantów, w trzeciej zginął w strzelaninie z MO, a jego przyjaciela z liceum Marka Kubińskiego po brutalnym śledztwie skazano na śmierć.
  • cc. Bolesław Jabłoński ps. Kalia był w więzieniu 6 lat, a jego żonę podczas wizyty w więzieniu zastrzelił funkcjonariusz NKWD.
  • cc. Marian Gołębiewski ps. Ster 10 lat, po czym był też internowany podczas stanu wojennego w 1981.
  • cc. Tadeusz Żelechowski ps. Ring, aresztowany przez Státní Bezpečnost czeska bezpieka był za kratami 6 lat.
  • 2 CC skazano na dożywotnie pozbawienie wolności.
  • cc. Bronisław Czepczak-Górecki ps. Zwijak był dwukrotnie aresztowany, skazany i więziony, najpierw 3 lata 1945-1947, później 6 lat 1950-1956.

Wszyscy przebywający od 1944 w Polsce CC byli stale inwigilowani oraz szykanowani przez UB według rozkazów MBP. Od 1956 rolę tę przejęła SB. Do inwigilacji korzystano z agentów, potem tajnych współpracowników TW. Szykany polegały na uniemożliwianiu im oraz ich rodzinom podejmowania stałej pracy, częste wezwania przesłuchania oraz blokowanie możliwości wyjazdu na Zachód. Taki nadzór w stosunku do niektórych osób trwał do ich śmierci lub nawet do 1989.

W celu lepszego poznania środowiska byłych CC, UB nakłaniał, a wręcz zmuszał dodatkowymi szykanami CC do podpisania aktu lojalności wobec nowych władz oraz zgody na bycie agentem UB od 1957 tajnym współpracownikiemTW SB. Prawie 40 CC zgodziło się na taką współpracę, przy czym tylko kilku z nich z własnego zgłoszenia. Większość z nich starała się być "nieużytecznymi” co powodowało rezygnację z ich usług, ale też poddanie nowym szykanom. Pozostali jednak swoimi działaniami operacyjnymi i donosami przysporzyli wielu CC sporo kłopotów.

Z powodu tych represji 59 CC uciekło za granicę nie wszystkim się to powiodło dołączając do przebywających tamże 32 CC, którzy pozostali na emigracji po wyzwoleniu obozów w Niemczech. Wielu wróciło do Polski po 1990, albo już pośmiertnie na swoje życzenie aby spocząć w polskiej ziemi.

Sądy Okręgów Wojskowych po 1991, na wniosek zainteresowanego, a częściej na wniosek jego rodziny uznawały wyroki WSR z lat 1944–1970 za nieważne, gdyż były wydane wobec osób działajacych na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.