Poprzednia

ⓘ Afiksy w języku esperanto




                                     

ⓘ Afiksy w języku esperanto

Afiksy w języku esperanto – przyrostki i przedrostki pełniące funkcje słowotwórcze w języku esperanto. Esperanto jest językiem aglutynacyjnym – tworzenie nowych słów lub innych form gramatycznych polega na dołączaniu prefiksów i sufiksów do rdzenia. Mogą one pełnić funkcje gramatyczne, choć najczęściej wykorzystywane są do tworzenia nowych wyrazów. Zarówno prefiksy i sufiksy mogą występować jako oddzielne wyrazy.

                                     

1.1. Prefiksy Prefiksy słowotwórcze

Prefiks BO – oznacza skoligacenie rodzinne przez małżeństwo: patro – ojciec → bopatro – teść, filo – syn → bofilo – zięć

Prefks ĈEF – oznacza wagę, uprzywilejowaną pozycję, przywództwo: urbo – miasto → ĉefurbo – stolica; redaktoro – redaktor → ĉefredaktoro – redaktor naczelny

Prefiks DIS – oznacza rozdzielenie, rozpad: kuri – biec → diskuri – rozbiec się, tranĉi – ciąć → distranĉi – rozciąć

Prefiks EK – oznacza początek, nagłość lub krótkotrwałość czynności: dormi – spać → ekdormi → zasnąć; krii – krzyczeć → ekkrii → wykrzyknąć. Czasem sufiks ten może oznaczać długi początek, np. eklerni: Mi eklernis esperanton – zacząłem uczyć się esperanto.

Prefiks EKS – oznacza rzecz lub osobę byłą, dawną: ministro – minister → eksministro – były minister

Prefiks GE – służy do tworzenia wyrazów oznaczających osobników obojga płci: knabo – chłopiec → geknaboj – chłopcy i dziewczynki, patro – ojciec → gepatroj – rodzice. Wyrazy z tym przedrostkiem w naturalny sposób występują w liczbie mnogiej.

Prefiks MAL – służy do tworzenia przeciwieństw dla rzeczy wyrażonej rdzeniem: alta – wysoki → malalta – niski, juna – młody → maljuna – niemłody, stary, nova – nowy → malnova – nienowy, stary

Prefiks MIS – oznacza: omyłkowo, błędnie, źle, niewłaściwie, w zły sposób: kompreni – rozumieć → miskompreni – źle zrozumieć, kalkuli – liczyć → miskalkuli – pomylić się w obliczeniach, błędnie policzyć. Mise – omyłkowo

Prefiks PRA – służy do wyrażania dawnego charakteru przedmiotu, zjawiska bądź osoby, którą opisuje rdzeń: arbaro – las → praarbaro – puszcza, homo – człowiek → prahomo – praczłowiek, nepo – wnuk → pranepo – prawnuk

Prefiks RE – służy do zasygnalizowania powrotu, zmiany kierunku lub powtórzenia czynności: doni – dać → redoni – zwrócić, legi – czytać → relegi – przeczytać ponownie, veni – przyjść → reveni → wrócić

                                     

1.2. Prefiksy Prefiksy powstałe z przyimków

Prefiks AL wywodzi się z przyimka oznaczającego "do”, "ku”, "w kierunku”: doni – dać → aldoni – dodać, porti – nosić → alporti – przynosić

Prefiks ANTAŬ wywodzi się z przyimka oznaczającego "przed” w sensie kierunku, miejsca i czasu: urbo – miasto → antaŭurbo – przedmieście, diri – mówić → antaŭdiri – przepowiedzieć, paroli – mówić → antaŭparolo – przemowa

Prefiks APUD – oznacza bezpośrednią bliskość: bordo – brzeg → apudborda – przybrzeżny, urbo – miasto → apudurba – podmiejski

Prefiks ĈIRKAU – wywodzi się z przyimka oznaczającego "naokoło”, "wokół”: iri – iść → ĉirkauiri – obejść, kolo – szyja → ĉirkaŭkolo – naszyjnik, obroża

Prefiks DE – oznacza usunięcie czegoś: tranĉi → detranĉi – odciąć, fali – upaść → defali – odpaść, lavi → delavi – zmyć.

Prefiks DUM – pochodzi od przyimka oznaczającego "podczas”, "w ciągu”, "w czasie”: vivo – życie → dumviva – dożywotni; nokto – noc → dumnokta – nocny, mający miejsce w nocy

Prefiks EKSTER – wywodzi się do przyimka oznaczającego "na zewnątrz” i sugeruje pozycję zewnętrzną w stosunku do desygnatu zawartego w rdzeniu: lando – kraj → eksterlando – zagranica, dubi – wątpić → eksterduba – poza wszelką wątpliwością

Prefiks EL – oznacza wykonanie pracy aż do osiągnięcia zamierzonego rezultatu lub do naturalnego końca czynności: baki → elbaki – wypiec ciasto, gladi → elgladi – wyprasować, fumi → elfumi – wypalić papierosa.

Prefiks EN – oznacza wprowadzenie czegoś, włączenie, wprowadzenie do środka, np. skribi → enskribi – wpisać, gluti → engluti – połknąć. Ene – wewnątrz, ena – wewnętrzny

Prefiks FOR – jest użyty, gdy czasownik opisuje zużycie, zniszczenie, usunięcie: drinki → fordrinki – przepić pieniądze.

Prefiks ĜIS – pochodzi od przyimka oznaczającego "aż do” i oznacza zakończenie czynności: vivi – żyć → ĝisvivi – dożyć, morto – śmierć → gismorta – dośmiertny

Prefiks INTER – pochodzi od przyimka oznaczającego "pomiędzy” i wskazuje na wzajemną relację bądź położenie między dwoma obiektami: linio – linia → interlinio – interlinia, nacia – narodowy → internacia – międzynarodowy, reto – sieć → interreto – internet, paroli – mówić → interparoli – rozmawiać

Prefiks KONTRAŬ – pochodzi od przyimka oznaczającego "naprzeciw”, "przeciwko”, "wbrew” i oznacza pozycją przeciwną w stosunku do czynności wyrażonej rdzeniem: agi działać → kontraŭagi – przeciwdziałać, venno – trucizna → kontraŭveno – odtrutka

Prefiks KROM – pochodzi od przyimka oznaczającego "oprócz”, "poza” i oznacza coś dodatkowego względem desygnatu wyrazonego rdzeniem: leciono – lekcja → kromleciono – korepetycja, virino – kobieta; kromvirino – kochanka, nałożnica

Prefiks KUN – występuje tam, gdzie czynność wyrażona czasownikiem polega na łączeniu, działanie w tym samym celu: preni → kunpreni – zabrać ze sobą, meti → kunmeti – złożyć razem, labori → kunlabori – współpracować, veni → kunveni – zebrać się

Prefiks LAŬ – pochodzi od przyimka oznaczającego "według”, "wzdłuż”, "zgodnie z”: eble – może → laŭebla – w miarę możliwości, diri – mówić → laŭdire – jak powiadają

Prefiks MALGRAŬ – pochodzi od przyimka oznaczającego "mimo”, "pomimo” i jest rzadko używany jako prefiks: volo – chęć, wola → malgraŭvola – mimowolny, bezwiedny

Prefiks PER – zmienia aspekt czasownika z niedokonanego na dokonany. Używa się go w czasownikach oznaczających zdobycie czagoś w wyniku czynności przedstawionej czasownikiem: labori → perlabori monon – zarobić pieniądze, konstrui → perkonstrui – wybudować

Prefiks POST – pochodzi od przyimka oznaczającego "po”, "za” w sensie miejsca, kierunku lub czasu: morgaŭ – jutro → postmorgaŭ – pojutrze, iri – iść → postiri – iść za kimś, śledzić kogoś

Prefiks PRETER – pochodzi od przedimka oznaczającego "wzdłuż”, "obok”: iri – iść → preteriri – przejść obok, vidi – widzieć → pretervidi – przeoczyć

Prefiks PRI – zmienia nieprzechodnią formę czasownika w przechodnią, przy okazji tworząc postać dokonaną: pensi – myśleć → pripensi – przemyśleć coś, paroli – mówić → priparoli – omówić

Prefiks SUB – pochodzi od przyimka oznaczającego "pod” i oznacza pozycję niższą względem tej, któ©ą zajmuje desygnat określony rdzeniem: tera – ziemia → subtera – podziemny, meti – kłaść → submeti – podkładać

Prefiks SUPER – pochodzi od przyimka oznaczającego "nad” i oznacza wyższą pozycję niż desygnat wyrażony rdzeniem: krii – krzyczeć → superkrii – przekrzyczeć, pagi – płacić → superpagi – przepłacać

Prefiks SUR – wskazuje na pozycję "na” i również zamienia postać czasownika na dokonaną: meti – położyć – surmeti – włożyć, nałożyć ubranie, iri – iść → suriri – wejść na szczyt

Prefiks TRA – pochodzi od przyimka oznaczającego "przez”, "poprzez”, "na wskroś”: legi – czytać → tralegi – przeczytać całość, konduki – prowadzić → trakonduki – przeprowadzić

Prefiks TRANS – jest odpowiednikami polskiego przedrostka "prze–” i pochodzi od przyimka oznaczającego "z tamtej strony”: planti – sadzić roślinę – transplanti – przesadzić, porti – nosić → transporti – transportować

                                     

2.1. Sufiksy Sufiksy gramatyczne

Są to końcówki, które stosuje się dla zaznaczenia kategorii gramatycznej wyrazu: liczby, przypadku, czasu, strony itp.

                                     

2.2. Sufiksy Sufiksy czasownikowe

Sufiks – I jest cechą bezokolicznika czasownika: esti – być, trinki – pić, renkonti – spotkać

Sufiks – AS determinuje czas teraźniejszy czasownika: kanti → kantas → śpiewam, porti → portas – niosę, aĉeti → acetas – kupuję

Sufiks – OS determinuje czas przyszły czasownika: maĉi – gryźć → maĉos – będę gryzł, vendi → vendos – sprzedam, montri →

Sufiks – IS determinuje czas przeszły czasownika: bati → batis – biłem, malfermi → malfermis – zamknąłem, plibonigi → plibonigis – poprawiłem

Sufiks – US służy do tworzenia formy warunkowej czasownika: legi → legus – przeczytałbym, deziri → dezirus – chciałbym, życzyłbym sobie, povi → povus – mógłbym

Sufiks – U jest cechą trybu rozkazującego i łączącego: preni → prenu – przynieś, abym przyniósł, montri → montru – pokaż, abym pokazał, fari → faru – rób, abyś robił

                                     

2.3. Sufiksy Sufiksy imiesłowowe czynne

Sufiks – ANT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową – ANTO, przymiotnikową ANTA i przysłówkową – ANTE służy do tworzenia imiesłowów czynnych teraźniejszych z tematu czasownika: legi – czytać → leganto – ktoś czytający, rigardi – patrzeć → rigardanta – patrząc

Sufiks – INT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową – INTO, przymiotnikową INTA i przysłówkową – INTE służy do tworzenia imiesłowów czynnych przeszłych z tematu czasownika: kreski – rosnąć → kreskinta – ten, który urósł, provi – próbować → provinte – spróbowawszy, ŝteli – kraść → ŝtelinta – ten, który ukradł

Sufiks – ONT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową – ONTO, przymiotnikową ONTA i przysłówkową – ONTE służy do tworzenia imiesłowów czynnych przyszłych z tematu czasownika: reveni – wrócić → revenonto – ten, który ma wrócić, friti – smażyć → fritonta ovo – jajko do usmażenia

                                     

2.4. Sufiksy Sufiksy imiesłowowe bierne

Sufiks – AT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową – ATO, przymiotnikową ATA i przysłówkową – ATE służy do tworzenia imiesłowów biernych teraźniejszych z tematu czasownika: ŝanĝi – zmieniać → ŝanĝata – zmieniany teraz, ornami – ozdabiać → ornamata – ozdabiany

Sufiks – IT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową – ITO, przymiotnikową ITA i przysłówkową – ITE służy do tworzenia imiesłowów biernych teraźniejszych z tematu czasownika: preni – wziąć → prenite – wziąwszy; manĝi – jeść → mangita – zjedzony

Sufiks – OT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową – OTO, przymiotnikową OTA i przysłówkową – OTE służy do tworzenia imiesłowów biernych teraźniejszych z tematu czasownika: vendi – sprzedać → vendota tablo – stół, który będzie sprzedany

                                     

2.5. Sufiksy Sufiksy specjalne – ig – i – iĝ –

Sufiks – IG – służy do dawania czasownikom aspektu przechodniości: sidi – siedzieć → sidigi – sadzać. Czasowniki przechodnie można tworzyć również z innych części mowy: pura – czysty → purigi – czyścić, ruino – ruina → ruinigi – rujnować.

Sufiks – IĜ – służy do tworzenia czasowników nieprzechodnich i ma działanie przeciwne do sufiksu – IG –: veki – budzić kogoś → vekiĝi – budzić się.

                                     

2.6. Sufiksy Sufiksy zaimkowe

Stosowane są przy tworzeniu zaimków.

Sufiks – U oznacza osobę: kiu – kto, który, ĉiu – każdy, neniu – żaden

Sufiks – O oznacza przedmiot: kio – co, tio – tamto, nenio – nic

Sufiks – A oznacza cechę: kia – jaki, ia – jakiś, nenia – żaden

Sufiks – ES oznacza przynależność: kies – czyj, ĉies – należący do wszystkich, nenies – niczyj

Sufiks – E oznacza miejsce: kie – gdzie, ie – gdzieś, tie – tam, nenie – nigdzie

Sufiks – EL oznacza sposób: kiel – jak, iel – w jakiś sposób, jakoś, neniel – w żaden sposób

Sufiks – AM oznacza czas: kiam – kiedy. tiam – wtedy, neniam – nigdy

Sufiks – IOM oznacza liczbę: kiom – ile, iom – nieco, trochę, neniom – nic, żadna ilość

Sufiks – AL oznacza przyczynę: kial – dlaczego, ial – dlatego, ĉial – ze wszech przyczyn, nenial – bez przyczyny

                                     

2.7. Sufiksy Sufiksy używane z liczebnikiem

Liczebniki określające krotność tworzy się przy pomocy przyrostka – OBL – oraz odpowiedniego liczebnika i najczęściej są przymiotnikami lub przysłówkami: unuobla – pojedynczy, duobla – podwójny, unuoble – pojedynczo, duoble – podwójnie.

Sufiks – ON służy do tworzenia ułamków zwykłych przez dodanie go do odpowiedniego liczebnika: duono – połowa, jedna druga, sep okonoj – siedem ósmych. Mianownik ułamka występuje w mianowniku liczby mnogiej.

Sufiks – OP – służy do tworzenia liczebników krotności, przez dodanie go do odpowiedniego liczebnika. Otrzymany wyraz może być najczęściej przymiotnikiem lub przysłówkiem: unuopa – pojedynczy, unuope – pojedynczo; duopa – podwójny, triope – potrójnie.

Wielokrotność można wyrazić przy pomocy przyrostka – FOJE: dufoje – dwa razy, kiomfoje – ile razy? Mi vidis lin hodiaŭ trifoje. – widziałem go dziś trzy razy.

                                     

2.8. Sufiksy Sufiksy słowotwórcze

Sufiks – AĈ – używa się, dla podkreślenia wstrętu, pogardy dla przedmiotu lub osoby określonej przez rdzeń: homo – człowiek → homaĉo – człowiek brzydki ze względów estetycznych. Aĉa – wstrętny, paskudny

Sufiks – AD – wskazuje na długość wykonywanej czynności: skribi → skribadi – pisywać, paroli → paroladi – mawiać

Sufiks – AĴ – może oznaczać:

  • efekt czynności wyrażonej przez rdzeń: konstrui – budować → konstruaĵo – budowa
  • przedmiot o cechach, które posiada rdzeń: dolĉa – słodki → dolĉaĵo – słodycz, coś słodkiego
  • produkt zrobiony z czegoś, co określa rdzeń: porko – wieprz → porkaĵo → wieprzowina

Sufiks – AD – oznacza powtarzalność lub długotrwałość czynności wyrażonej rdzeniem: fari – robić → farado – robienie, skribi – pisać → skribadi – pisywać

Sufiks – AN – oznacza członka zbiorowości, mieszkańca miasta lub kraju, wyznawcę religii: islam → islamano – wyznawca islamu, klubo – klub → klubano – klubowicz, Varsovio → Varsoviano – warszawiak

Sufiks – AR – oznacza zbiór, zespół, rzecz złożoną z przedmiotu opisanego przez rdzeń: arbo – drzewo → arbaro – las, junulo – młody człowiek → junularo – młodzież

Sufiks – ĈJ – stosuje się dla pieszczotliwego zdrobnienia imienia męskiego lub tytułu: Johano – Jan → Joĉjo – Jaś, patro – ojciec → paĉjo – tatuś

Sufiks – EBL – oznacza, że coś jest możliwe do wykonania: kompreni – rozumieć → komprenebla – zrozumiały. legi – czytać → legebla – możliwy do odczytania, czytelny; eble – możliwe

Sufiks – EC – oznacza cechę, którą posiada rdzeń, a także oderwane pojęcie: bela – ładny → beleco – piękno, stulta – głupi → stulteco → głupota

Sufiks – EDZINO – odpowiada polskiemu – "owa” i dodaje się go do tytułów lub zawodów: profesoro – profesor → profesoredzino – profesorowa

Sufiks – EG – służy do tworzenia wskazywania na duże rozmiary rzeczy określonej rdzeniem: bela → belega – bardzo duży, varma – ciepły → varmega – gorący; ega – wielki

Sufiks – EJ – oznacza miejsce związane ze znaczeniem wyrazu, do którego jest przyłączany, lub gdzie odbywa się czynność określona przez rdzeń” lerni → lernejo – szkoła, teni – trzymać → tenejo – schowek, labori → laborejo – miejsce pracy; ejo – pomieszczenie

Sufiks – EM – oznacza skłonność, chęć, ochotę w zakresie określonym przez rdzeń: labori – pracować → laborema – pracowity, ŝpari – oszczędzać – ŝparema – oszczędny; emo – skłonność

Sufiks – ER – oznacza małą cząstkę rzeczy wyrażonej przez rdzeń: sablo – piasek → sablero – ziarenko piasku, neĝo – śnieg → neĝero – płatek śniegu, śnieżynka. Ero – cząstka, element.

Sufiks – ESK – oznacza rzecz podobną do desygnatu wyrażonego rdzeniem: blanka – biały → blankeska – białawy, infano – dziecko → infaneska – dziecinny

Sufiks – ESTR – oznacza szefa, przełożonego, dyrektora: ŝipo – statek → ŝipestro – kapitan statku, urbo – miasto → urbestro – burmistrz, mer, prezydent miasta

Sufiks – ET – służy do tworzenia zdrobnień bądź też wskazywania na niewielkie rozmiary rzeczy określonej rdzeniem: hundo – pies → hundeto – piesek niewielkich rozmiarów, urbo – miasto → urbeto – miasteczko niewielkie miasto. Wyraz z tym przyrostkiem może również określać stosunek emocjonalny do rzeczy określonej rdzeniem: mia kara patrineto – moja ukochana mamusia

Prefiks FI – dodaje się w celu zaznaczenia, że mówiący odczuwa w stosunku do przedmiotu wyrażonego rdzeniem obrzydzenie moralne: homo – człowiek → fihomo – łajdak, kanalia uwaga: nie należy mylić z przyrostkiem – AĈ –. Fia – podły, wstrętny.

Sufiks – ID – oznacza potomka, młodego osobnika: hundo – pies → hundido – szczeniak piesek, reĝo – król → reĝido – królewicz

Sufiks – IL – oznacza narzędzie, urządzenie, przyrząd wykonujący czynność związaną ze znaczeniem rdzenia: ŝlosi – zamykać na klucz → ŝlosilo – klucz, tranĉi – ciąć → tranĉilo – nóż; ilo – narzędzie

Sufiks – IN – służy do tworzenia rodzaju żeńskiego rzeczowników i przymiotników: redaktoro – redaktor → redaktorino – redaktorka, patro – ojciec → patrino – matka

Sufiks – IND – służy do podkreślenia wartości, wskazania, że wyraz wyrażony rdzeniem jest godzien, wart: miri – podziwiać → mirinda – godny podziwu, kredi – wierzyć → kredinda – wiarygodny

Sufiks – ING – oznacza futerał, nasadkę, pochwę: fingro – palec → fingringo – naparstek, kandelo – świeca → kandelingo → świecznik

Sufiks – ISM – oznacza doktrynę, ruch, system: koonio – kolonia → kolonialismo – kolonializm, spirito – duch → spiritualizmo – spirytualizm

Sufiks – IST – może oznaczać:

  • zwolennika ideologii, idei lub prądu umysłowego: Esperanto – esperanto → esperantisto – esperantysta, sociala – społeczny → socialisto → socjalista
  • osobę wykonującą jakiś konkretny zawód lub stałą czynność: labori – pracować → laboristo – robotnik, ŝteli – kraść → ŝtelisto – złodziej, dento – ząb → dentisto – dentysta

Sufiks – IV – oznacza zdolność: produkti – produkować, produktiva – zdolny do produkcji, pagi – płacić → pagiva kliento – wypłacalny klient

Sufiks – IZ – oznacza pokryć czymś, zaopatrzyć: oro – złoto → orizi – pokryć złotem, ozłocić

Sufiks – LAND – służy do tworzenia niektórych nazw krajów: polo – Polak → Pollando – Polska

Sufiks – MAL – oznacza przeciwieństwo cechy, którą odznacza się rdzeń: antaŭ – przed → malantau – za, varma – ciepły → malvarma – zimny. Jest różnica między mal a ne: druga partykuła jest przeczeniem. utila – pożyteczny → malutila – szkodliwy → neutila – nieużyteczny.

Sufiks – NJ – stosuje się dla pieszczotliwego zdrobnienia imienia żeńskiego lub tytułu: Marjo – Maria → Manjo – Marysia, patrino – matka → panjo – mamusia

Sufiks – UJ – może oznaczać:

  • nazwę drzewa pochodzącą od nazwy owocu: pomo – jabłko → pomujo – jabłoń
  • nazwę kraju utworzoną od nazwy narodowości: germano – Niemiec → Germanujo – Niemcy
  • pojemnik lub naczynie do przechowywania rzeczy określonych przez rdzeń: mono – pieniądze → monujo – portfel, salo – sól → salujo – solniczka. Ujo – naczynie, pojemnik

Sufiks – UL – oznacza osobę o cechach wskazanych przez rdzeń: freneza – szalony → frenezulo – wariat, juna – młody → junulo – młodzieniec, blonda – blond, o jasnych włosach → blondulo – blondyn; ulo – osoba

Sufiks – UM – nie ma konkretnego przydziału i używany jest niejako rezerwowo: butiko – sklep → butikumi – robić zakupy, plena – pełny → plenumi – wypełnić

Użytkownicy również szukali:

język esperanto co to jest,

...
...
...