Poprzednia

ⓘ Plan Braniewa z 1635 roku




Plan Braniewa z 1635 roku
                                     

ⓘ Plan Braniewa z 1635 roku

Plan Braniewa z 1635 roku – najstarszy znany plan Braniewa. Miedzioryt wykonany na zlecenie szwedzkich wojsk, które okupowały miasto w latach 1626–1635. Sztych, będący wiernym obrazem Starego Miasta Braniewa, charakteryzuje duża dokładność i wysoka jakość wykonania. Do 1945 miedzioryt przechowywany był w miejskim ratuszu, a następnie w muzeum w Braniewie, podczas walk sowiecko-niemieckich o miasto zaginął.

                                     

1. Braniewo w latach 1626–1635

10 lipca 1626, po krótkim oporze i potyczkach na przedmieściach, Braniewo skapitulowało przed wojskiem armią szwedzką dowodzoną przez samego króla Gustawa Adolfa. Mimo poczynionych przygotowań obrona miasta trwała zaledwie jeden dzień. Wojska szwedzkie zajęły Braniewo i pozostały w nim 9 lat 2 miesiące i 23 dni. Wówczas to m.in. wywieziono do Szwecji bogaty księgozbiór szkoły jezuickiej w Braniewie, który król szwedzki postanowił ofiarować Uniwersytetowi w Uppsali, by podnieść jego niski poziom.

Miasto miało dla Szwedów ważne znaczenie strategiczne – jako port morski oraz jako miejsce wypadowe do prowadzenia działań zaczepnych. Braniewianie zostali obciążeni licznymi kontrybucjami oraz kosztami utrzymania garnizonu liczącego ponad 1000 żołnierzy. Od 11 lipca 1626 stacjonował w mieście król szwedzki na zimę odpłynął do Sztokholmu, lecz powrócił na wiosnę następnego roku i przebywał jeszcze do 29 czerwca 1627. W wyniku zawartego w 1629 roku rozejmu w Starym Targu północna Warmia wróciła do Polski. Układ ten jednak nadal zabezpieczał interesy szwedzkie, gdyż w ich rękach pozostawały prawie wszystkie porty bez Gdańska, Królewca i Lipawy. Pod uciemiężeniem wojsk szwedzkich przez następne 6 lat musiało pozostać Braniewo, choć na szczęście nie prowadzono już tu większych działań zbrojnych. W bitwie pod Lützen 16 listopada 1632 ginie król Szwecji Gustaw II Adolf. Na wieść o śmierci króla dowódca braniewskiego garnizonu ogłosił w mieście żałobę, zakazując zabaw i muzyki, Braniewo ustrojono czarnymi flagami. Szwedzi nie zamierzali jednak ustępować. Po śmierci Gustawa Adolfa władzę przejmuje kanclerz Axel Oxenstierna. W marcu 1633 do Braniewa przybył feldmarszałek Herman Wrangel. Na jego rozkaz wokół miasta powstał system umocnień, zamieniając miasto w twierdzę.

12 września 1635 roku został podpisany w Sztumskiej Wsi kolejny rozejm, tym razem na 26 lat. Braniewo powróciło do Polski. Uroczystość przekazania miasta wojskom polskim miała miejsce w dniu 3 października 1635. Dowódca szwedzki Andrzej Koszkull Andrea Koßkull na dziedzińcu zamkowym po krótkiej przemowie wręczył klucze do miasta i zamku dowódcy oddziału polskiego Reinholdowi von Rosen. Ten przekazał je prepozytowi kapituły Wojciechowi Rudnickiemu, który z kolei zatrzymał klucze do zamku biskupiego, a oddał klucze do miasta burmistrzowi Szymonowi Wichmannowi. Wymarsz Szwedów był wielkim świętem dla mieszkańców Braniewa umęczonych grabieżami, kosztami utrzymania garnizonu liczącego ponad 1000 żołnierzy i licznymi kontrybucjami.

Na zlecenie szwedzkich najeźdźców zdążył jeszcze powstać w 1635 roku szczegółowy plan miasta – z nowo utworzonym systemem umocnień – wykonany narysowany przez pisarza miejskiego Paula Stertzla, a wyryty przez miedziorytnika Conrada Götke. Szwedzi opuścili Braniewo zostawiając, w zamian za złupioną uczelnię i kościoły, nowe umocnienia wokół miasta i. kunsztowny miedzioryt ze szczegółowym planem miasta.

                                     

2. Opis miedziorytu Paula Stertzla i Conrada Götke

O autorach miedziorytu niestety niewiele wiadomo. Paul Stertzel był sekretarzem rady miasta Braniewa, pozostawał w służbie wojsk szwedzkich. Miedziorytnik Conrad Götke był prawdopodobnie Szwedem; w latach 1637–1647 znana jest jego działalność jako miedziorytnika w Wilnie, należał on do stałych współpracowników drukarni Akademii Wileńskiej. Szczegółowy rysunek planu miasta sporządził Paul Stertzel, na jego podstawie Conrada Götke wykonał matrycę miedziorytu.

Miedzioryt składał się z dwóch płyt. Dokładnie wymiary miedziorytu to: 29.6 cm x 60.7 cm obraz i 30.1 cm x 61.1 cm płyta. Plan ozdabiają dwa herby. W prawym górnym rogu znajduje się herb Braniewa. W górnym polu krzyż żelazny otoczony ornamentem roślinnym Rankenwerk, w dolnym polu stojący na łące Baranek Boży krwawiący do kielicha i trzymający chorągiewkę symbol Warmii. W lewym górnym rogu herb króla szwedzkiego, nad herbem znajduje się sentencja po łacinie: Vera delineatio Veteris Ciuitatis Brunsbergk, Episcopatus Varmiensis in Prussia Metropolis, pro vt Anno Domini 1635 nomine Regis Regnique Suecie ipsam Gubernante Nobili ac Strenuo Colonello ac Domino Andrea Koßkull in Odenfors etc. munitionibus ac propugnaculis adornat.

W lewym dolnym rogu kartusz z dedykacją dla trzech dowódców szwedzkich podpisana przez Paula Stertzla oraz data 7 czerwca 1635. Dedykacja ta brzmi: Illustrissimis, Magnificis, Generosis ac Nobilissimis Heroibus ac Dominis, Domino Comiti Petro Brahe etc., Domino Herrnanno Wrangell Campi Marschalco etc., Domino Achatio Axelsen Regni Consiliario etc., Domino Johanni Oxenstierna Baroni etc., Domino Johanni Nicodemi Regio Secretario etc., Ad tractatus Pacis inter Regna Sueciae et Poloniae Commissariis Inclitis Dominis Suis Clementissimis D. D. offertque Paul Stertzel 1635, 7. Iunii. Na prawo od kartusza dwóch stojących mężczyzn w uniformach szwedzkich żołnierzy z psem. Obok nich sygnatura rytownika i wydawcy: Paul Stertzell Excude. Conrad Götke sculpsit. Można zatem przypuszczać, ze autorzy w tych postaciach uwiecznili siebie samych. Dalej na prawo od nich uproszczona róża wiatrów. Po prawej stronie planu umieszczona jest legenda planu Braniewa, zawierająca objaśnienia 13 obiektów użyteczności publicznej oznaczonych kolejnymi liczbami.

W miedziorycie uwagę zwracają okazałe mury obronne, jak gdyby to one były głównym motywem obrazu. Ten system umocnień dopracowany w Braniewie przez Szwedów nosi nazwę systemu holenderskiego oczywiście sam system umocnień istniał już dużo wcześniej. Ciąg murów w ponad połowie ich długości jest podwójny. W systemie murów jest kilka dużych bram oraz kilkanaście bastei. Każda wieża oraz brama posiadała swoją nazwę. Trzy główne bramy to: od strony zachodniej Brama Wysoka nr 1 Hoge Thor i od wschodu Brama Młyńska nr 6 Mühlen Thor tworzyły główną oś komunikacyjną przez miasto, co odpowiadało przebiegowi głównego szlaku komunikacyjnego przez miasto Malbork–Elbląg–Królewiec. Na północ od Bramy Młyńskiej znajdowała się Brama Rzeźnicka, znana też jako Kotlarska nr 5 Küttel Thor, która wzięła nazwę od położonej na przeciwległym brzegu Pasłęki rzeźni. Te trzy wieże wyróżnia dach dwuspadowy oraz charakterystyczna ozdobna fasada. Mniejszą rolę odgrywały 3 bramy w północnej linii murów. Licząc od zachodu pierwszą była Brama Mnisza Münchtor, Brama Gwoździarzy Nagelschmiedetor i Brama Wodna Wassertor. Miasto otoczone jest fosą zasilaną wodą z rzeki Pasłęki Passaria fluvius, opływającej z prawej strony gród.

Plan Braniewa zwraca uwagę mnóstwem detali i szczegółów, takich jak: żołnierze trzymający straż, osoby piesze, jeźdźcy, pojazdy zaprzęgowe, zwierzęta, armaty, łodzie kotwiczące w porcie, płynące pod żaglami czy małe jednoosobowe łodzie wiosłowe.

Do czasów współczesnych przetrwało bardzo niewiele z przedstawionej na sztychu architektury. Do dziś zachowały się bądź zostały odbudowane budowle: kościoła św. Katarzyny, kolegium jezuickiego, Wieży Kleszej, Wieży Bramnej oraz nieliczne fragmenty murów obronnych z basztami. Współcześnie nie istnieje już ani jeden dom wyrysowany na planie Stertzla, zachowały się wprawdzie najważniejsze ciągi ulic, ale widoczne na planie domy, których można na nim naliczyć 232, nie istnieją.

Pierwsze odbitki 5 sierpnia 1635 roku wręczył Paul Stertzel szwedzkim parlamentariuszom układu pokojowego podpisanego w 1635 roku w Sztumskiej Wsi. Sztych charakteryzuje się bardzo wysoką jakością wykonania. Ma on znaczne walory w zakresie historycznego układu architektonicznego miasta Braniewa oraz historii budownictwa i architektury w Prusach Wschodnich. Stare odbitki miedziorytu są dziś rzadkością.

                                     
  • zaledwie 20 dni zajął, przeważnie bez wystrzału, 16 miast, w tym Braniewo wkrótce z Braniewa Szwedzi wywieźli za morze wielki i cenny księgozbiór jezuitów
  • Straż Obywatelską. W czerwcu 1945 roku stacjonujący w Bydgoszczy batalion 14. Dywizji Piechoty pomaszerował przez Braniewo do Królewca, w celu wsparcia polskiej
  • połączyć Elbląg z Królewcem. W maju 1899 oddano do użytku odcinek z Elbląga do Fromborka, zaś we wrześniu tego roku odcinek z Fromborka do Braniewa W tym czasie
  • pożaru z 1635 spłonęło Archiwum Miejskie, w tym także oryginalny akt lokacyjny. Władze miasta przyjmują za oficjalną wcześniejszą datę. Od 1292 roku Stargard
  • miejscowości będące ważnymi portami na Bałtyku. Budowano z cegły całe zespoły miejskie wraz z obwarowaniami, bądź pojedyncze obiekty zarówno jak sakralne

Użytkownicy również szukali:

...
...
...