Poprzednia

ⓘ Satyra na leniwych chłopów




Satyra na leniwych chłopów
                                     

ⓘ Satyra na leniwych chłopów

Satyra na leniwych chłopów – anonimowy polski utwór wierszowany, powstały około 1483 roku, należący do kręgu tzw. satyry stanowej.

                                     

1. Tytuł

Anonimowy autor nie zatytułował swojego wiersza; Satyra na leniwych chłopów to błędny tytuł nadany przez jego pierwszych wydawców – Józefa Szujskiego i Władysława Nehringa. Według współczesnych historyków literatury powinien brzmieć: Satyra na chytrych kmieciów, ponieważ słowo "chłop" w XV wieku miało znaczenie obraźliwe i mogło zostać użyte wobec przedstawiciela każdej warstwy społecznej zob. Pieśń o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego. Ponadto rzeczywistym tematem utworu nie jest lenistwo kmieci, ale ich przebiegłość: sabotują bowiem obowiązkową pracę wykonywaną na rzecz pana w ramach pańszczyzny.

                                     

2. Budowa

Utwór składa się z 26 wersów, przeważnie 8-zgłoskowych z nielicznymi odstępstwami, rymowanych parzyście i ściśle. Zawiera niewiele środków poetyckich: dominują epitety i język potoczny. Stosowany przez kmieci sabotaż polega na późnym wychodzeniu w pole, używaniu gorszych i psujących się narzędzi, zaprzęganiu chorego bydła i ogólnym wykonywaniu pracy w sposób lekceważący i niespieszny.

                                     

3. Kontekst historyczny i społeczny

Kmiecie stanowili w XV wieku około 80% polskiej wsi pozostali to zagrodnicy i bezrolni. Dzierżawili od pana przeważnie 1 łan ziemi ok. 16-17 hektarów, płacąc w zamian roczny czynsz i wykonując określone prace na roli przez kilka dni w roku. Z czasem liczba obciążeń pańszczyźnianych była zwiększana. Konflikty pomiędzy kmieciami i panami były rozstrzygane przez sąd, jednak w praktyce przeważnie orzekano na niekorzyść niższego stanu. Kmiecie woleli sabotować pracę pańszczyźnianą, niż ją rzetelnie wykonywać. Właściciele ziemscy zdawali sobie z tego sprawę, nazywając kmieci "chytrymi" czy "przebiegłymi".

Zachowały się średniowieczne utwory pisane w języku łacińskim, które przekazują taki obraz kmieci, np. Frowinusa Antigameratus czy poemat Mikołaja Olocha De hiis quae sunt in mundo O występkach, które się panoszą na świecie. Z kolei w XV-wiecznym zbiorze kazań Sermones de tempore, przypisywanym Piotrowi z Miłosławia, znalazł się następujący fragment:

Dzięki zachowanym dokumentom sądowym z 1421 roku znana jest historia konfliktu pomiędzy klasztorem w Oleśnicy a kmieciami, którzy zalegali z pracami na rzecz zakonu.

Aleksander Brückner odnalazł w Petersburgu rękopis z około 1600 roku zawierający m.in. utwór Opisanie przechernej i sztucznej natury chłopskiej przeciwko panom swoim. Zawierał listę przewinień chłopskiej warstwy społecznej, jego anonimowy autor prawdopodobnie wzorował się na Satyrze na chytrych kmieciów.



                                     

4. Publikacje

Wiersz został dopisany do kodeksu zawierającego słownik łaciński. Po raz pierwszy opublikował go Józef Szujski w artykule Trzy zabytki języka polskiego XIV i XV wieku. Obecnie manuskrypt przechowywany jest w Bibliotece Kapitulnej w Krakowie sygn. 233.