Poprzednia

ⓘ Amulety starożytnego Egiptu




                                     

ⓘ Amulety starożytnego Egiptu

Amulety starożytnego Egiptu – drobne obiekty o symbolice magicznej, charakterystyczne jedynie dla kultury staroegipskiej i ściśle związane z wierzeniami starożytnych Egipcjan.

                                     

1. Wprowadzenie

W odróżnieniu od Arabów, którzy nazwę amuletu himālat utworzyli od słowa "nosić” hamāil, starożytni Egipcjanie określali je słowami ket-ha, sa i udżau, które ich zasadnicze znaczenie łączyło z pojęciem "obrona”. Spotykane już w chalkolitycznych pochówkach kultury badaryjskiej, służyły one w Egipcie do obrony w sensie magicznym, a najprostszymi i zarazem najstarszymi były zęby i pazury dzikich zwierząt, których noszenie miało posiadaczowi naturalnie zapewnić takie cechy, jak siła i dzielność. Do pierwotnych amuletów należały też pestki i nasiona jako siedlisko tajemniczych mocy wzrostu, kości, muszle oraz rzadkie minerały; istotną rolę odgrywały przy tym barwa i rodzaj materiału. Wraz z rozwojem wierzeń te naturalne amulety zastąpiono figurkami w odpowiedniej postaci. Z okresu dynastycznego znane są setki rodzajów amuletów miniaturowych figurek bóstw oraz świętych symboli, oprócz zwitków płótna zapisanych magicznymi formułam.

Od schyłku Średniego Państwa wyodrębniła się produkcja amuletów przeznaczonych wyłącznie dla zmarłych. Używane przez żyjących umieszczano w naszyjnikach, bransoletach itp. ozdobach noszonych na co dzień. Mimo dążenia do tego, by amulet wykazywał się największą uniwersalnością ochronną, z drugiej strony pożądane było działanie szczególne, wymierzone przeciw konkretnemu zagrożeniu. Często powtarzał on kształt pewnych znaków hieroglificznych, mających przekazać moc określonego pojęcia swemu nosicielowi. Działanie wielu amuletów np. Oka Horusa związane było ze zdarzeniami mitologicznymi.

Upowszechnienie stosowania amuletów w Egipcie nastąpiło od Epoki Późnej. Liczba znanych rodzajów przekracza 270, co obejmuje zarówno obiekty przeznaczone dla żyjących, jak dla zmarłych.

Ich występowanie stwierdzono szerzej, również na obszarze wpływów egipskich, np. w Palestynie.

                                     

2. Rozwój i typologia

Amulety o kształtach naśladujących formy naturalne pojawiły się już w okresie przeddynastycznym, w IV tysiącleciu p.n.e. W epoce Starego Państwa następuje ich różnicowanie i znanych jest 69 typów. Masowa produkcja rozwija się jednak dopiero w okresie Nowego Państwa i trwa aż do czasów chrystianizacji obszarów Egiptu. Istotny wpływ na to miało udoskonalenie metod ich wytwarzania oraz zwiększenie produkcji z fajansu, szkła, a także z kamienia i metalu. Jako surowiec kamienny służyły minerały pospolite i półszlachetne, a rzadziej szlachetne szmaragd, turkus; spośród metali najczęściej wykorzystywano brąz, znacznie rzadziej – metale szlachetne. Najtańsza jednak była produkcja amuletów z fajansu, najpopularniejszych wśród uboższych warstw ludności.

Poza materiałem istotną rolę odgrywał też kształt. W zakresie stosowanych wyobrażeń najczęstszymi były miniaturowe figurki bóstw i demonów, świętych zwierząt i symboli. Zawieszano je na sznurkach lub rzemykach, wprawiano w pierścionki, bransolety, kolczyki, pektorały, naszyjniki, wkładano również pomiędzy bandaże mumii dla ochrony zmarłego tu przede wszystkim skarabeusz sercowy i ozyriacki filar dżed i sokół oraz plakietki z wizerunkami czterech synów Horusa.

Do najczęściej spotykanych i uniwersalnych, przeznaczonych zarówno dla żyjących, jak zmarłych, należały amulety symboliczne w kształcie oka Horusa oraz symbolu życia anch. Znaczną grupę stanowią figurki bogów zapewniające ich szczególną opiekę; w późniejszych czasach szczególną popularność zyskały wyobrażenia "domowych” bóstw – Besa i Toeris, a także Harpokratesa. Dodatkową rolę magiczną pełniły różne inne wyobrażenia symboliczne wraz z przedstawieniami określonych, obecnych w kulcie zwierząt.

Pod względem wykonania technicznego wyróżnić można dwie kategorie amuletów: o powierzchni gładkiej albo pokrytej symbolami bądź formułami magicznymi, podwajającymi moc działania. Na niektórych umieszczano fragmentarycznie zaklęcia magiczne z Księgi Umarłych. Były też amulety pisane w postaci magicznych tekstów utrwalonych na papirusie.

                                     

3. Najważniejsze rodzaje

  • Oko Horusa Udżat – jeden z uniwersalnych najpopularniejszych, stosowany od czasów Starego Państwa. Żywym dawał zdrowie, siłę i opiekę: ochronę przeciw dzikim zwierzętom i złemu losowi, wspomagał gojenie się ran i leczenie chorób; w okresie ptolemejskim wspomagał w chwytaniu złodziei. Wykonywany ze złota, srebra, szmaragdu, drewna, fajansu, hematytu, karneolu i lapis lazuli zalecany jako najodpowiedniejszy, dla skuteczności musiał być ofiarowany podczas przesilenia letniego. Istniał w dwóch odmianach: z liniami skierowanymi w prawo lub w lewo, barwy białej lub czarnej – symbolicznie dla słońca i księżyca albo Ra i Ozyrysa. Niekiedy oko zwielokrotniano lub uzupełniano innymi drobnymi symbolami.
  • Filar dżed – związany z kultem Ozyrysa, symbolizował trwanie przedstawiając filar-drzewo, w którym Izyda ukryła niezniszczalne szczątki małżonka. Wykonywany ze złota i różnobarwnych kamieni, przede wszystkim z fajansu.
  • Znak życia hieroglif anch – noszony przez żyjących umożliwiał zachowanie życia i przedłużenie go na ziemi, zmarłym odnawiał życie w zaświatach i pomagał w chwili zmartwychwstania. Wykonywany z różnych materiałów, używany jako węzeł magiczny lub rodzaj krzyża zawieszany na szyi.
  • Bes – odstraszający złe demony amulet w postaci pokracznego bóstwa dzieci, tańca i gier; występuje od Nowego Państwa, niezwykłą popularność zyskał w czasach późniejszych aż po okres rzymski.
  • Palce Horusa – wskazujący i środkowy palec, których użył dla wprowadzenia po drabinie swego ojca Ozyrysa; związane z rytuałem otwierania zmarłemu ust na sądzie Ozyrysa. Wykonywany z ciemnych kamieni. Amulet dla zmarłych, umieszczany na brzuchu mumii przy otworze, którym usuwano wnętrzności; być może wyobrażał palce ręce balsamisty.
  • Toeris – amulet przeznaczony dla kobiet, głównie w ciąży i karmiących; używany od końca Starego Państwa, również szczególnie popularny w czasach późniejszych, gdy Toeris wraz z Besem należała do ulubionych bóstw domowych. Wykonywany najczęściej z zielonego i niebieskiego fajansu lub masy szklanej.
  • Węzeł Izydy tit – przeznaczony dla zmarłych, umożliwiał swobodne poruszanie się po zaświatach z "jedną ręką w niebie, a drugą na ziemi”; jako węzeł klamra paska Izydy miał zwykle barwę czerwoną – wycinany w karneolu, jaspisie, wyrabiany z barwionego szkła i fajansu. Chronił też żyjących od złych stworzeń i mocy, symbolizując podobnie jak anch życie i dobrobyt.
  • Serce hieroglif ib – przeznaczony dla zmarłych, zabezpieczał serce, służył w rytuałach magicznych "otwarcie ust i oczu"; wykonywany najczęściej z lapis lazuli, karneolu.
  • Kolumienka papirusowa uadż – hieroglif w tej postaci symbolizował zieloność, świeżość, młodość; jako amulet miał dawać siłę i młodzieńczy wigor. Amulet symbolicznie przekazywany zmarłemu od Thota, miał też symbolizować potęgę Izydy; wykonywany z jasnozielonego jasnoniebieskiego fajansu lub ze szmaragdu.
  • Skarabeusz – amulet chroniący serce zmarłego, wykonywany z zielonego bazaltu lub granitu, niebieskiej masy szklanej lub barwnego fajansu; noszony także przez żywych często szmaragdowy. Nakładany z zastosowaniem dłuższej ceremonii magicznej. Częsty również w kolorze czarnym głównie z serpentynu łączonym symbolicznie z płodnością. Poza zasadniczą formułą przewidzianą dla pośmiertnego rytuału "ważenia serca” oraz innymi formułami modlitewnymi i imionami szczególnymi np. władców, także na nim umieszczano wizerunki albo imiona rozmaitych bóstw.
  • Thot – amulet bóstwa wiedzy, nauki i mądrości, zapewniający niezwykłe przymioty umysłowe i duchowe talent, sprawiedliwość; w czasach późniejszych wykonywany głównie z barwnego fajansu.
  • Apis – figurka byka będącego dla żyjących symbolem sił witalnych i płodności, w kulcie zmarłych łączony z Ozyrysem i bóstwem nekropolii Sokarisem.
  • Harpokrates – popularny w okresie ptolemejskim amulet "małego Horusa”, według Greków dający moc zachowania i strzeżenia tajemnicy.
  • Wepwawet – pomocny zmarłemu przy ceremonii "otwarcia ust” amulet bóstwa wyobrażanego w postaci czarnego psa i jako "Otwierający Drogi” uważanego za przewodnika zmarłych w życiu pozagrobowym.
  • Imset, Hapi syn Horusa, Duamutef, Kebehsenuf – amulety dla zmarłych, które weszły w użycie w Okresie Późnym, często zastępowane fajansowymi plakietkami noszącymi wyobrażenia tych synów Horusa, symbolizujących cztery strony niebios.
  • Horus dziecię na krokodylach – wyobrażenie Horusa-dziecka czasem w otoczeniu innych bóstw albo symboli ochronnych, trzymającego w rękach węże lub parę noży. Popularny w okresie późnym i ptolemejsko-rzymskim, amulet zapewniał ochronę przed krokodylami, jadowitymi wężami i skorpionami.
  • Izyda z Horusem – amulet ochronny, związany m.in. z legendą o Izydzie ukrywającej się na bagnach Delty z Horusem ukąszonym przez skorpiona, który wskutek zaklęć Thota ozdrowiał po wypłynięciu jadu z rany, stając się symbolem zwycięstwa nad truciznami.


                                     

3.1. Najważniejsze rodzaje Inne symboliczne wyobrażenia

  • podgłówek
  • głowa węża dwugłowy wąż
  • naszyjnik
  • sęp
  • korony królewskie i kartusz
  • stopnie schody
  • drabina
                                     
  • Tim Hopewell Neil Jones 11 kwietnia 2013 28 czerwca 2013 Bogini ze starożytnego Egiptu powraca do świata żywych XXI wieku za sprawą Frobishera i zastępów

Użytkownicy również szukali:

amulet egipski, egipskie symbole magiczne, symbole egipskie tatuaże, symbole egipskie znaczenie,

...
...
...