Poprzednia

ⓘ Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis




Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis
                                     

ⓘ Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis

Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis – utwór z gatunku liber beneficiorum poświęcony uposażeniu biskupstwa krakowskiego spisany przez Jana Długosza w trzech częściach w latach 1440–1480. Stanowi jedno z najwcześniejszych i najważniejszych źródeł piśmiennych do historii Krakowa oraz całej Polski, a szczególnie Małopolski i Śląska.

                                     

1. Historia

Utwór spisany został przez Jana Długosza na polecenie kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Powstał w połowie XV wieku, ale aż do połowy wieku XIX pozostawał w manuskrypcie. Długosz spisał go dwukrotnie. Pierwszy raz już w 1440 sporządził pierwotną kopię, która zaginęła. Na pisaniu drugiej spędził od 1470 roku ostatnie 10 lat życia. Pracy nie ukończył i kontynuowali ją później także inni pisarze. Językiem narracji utworu jest łacina jednak pojawiają się w nim liczne polskie cytaty, a także polskie nazwy osobowe: imiona, nazwiska oraz nazwy miejscowe.

Zawiera wiele ciekawych zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego oraz szczegółowe zapisy praw, przywilejów, dochodów oraz fundacji wszystkich kościołów diecezji obejmującej wówczas całą Małopolskę. Szczególnie interesujący dla badań historii języka polskiego jest tzw. testament Piotra Wydżgi, umieszczony w części czwartej i będący zabytkiem języka staropolskiego z XV wieku.

                                     

2. Źródła

Dzieło znajduje się obecnie w wersji oryginalnej oraz późniejszych odpisach w archiwum krakowskiej kapituły katedralnej:

  • Rękopis 194 - oryginał, w dużej części spisany ręką Długosza, a częściowo przez jego notariuszy, w niewielkim stopniu uzupełniany i poprawiany w XVI i XVII wieku. Fizycznie jest to kodeks papierowy o wymiarach 21 cm x 30 cm liczący 4 początkowe karty pergaminowe oraz 329 kart papierowych.
  • rps 199 - kopia papierowa z XVII w., sporządzona przez notariusza kapitulnego Jakuba Ptaszyńskiego pomiędzy rokiem 1615 a 1630.
  • rps 198 - pergaminowa kopia kapitulnej części Liber beneficiorum datowana na schyłek XV wieku zapoczątkowana po śmierci Długosza i ukończona po roku 1493.
                                     

3. Opis utworu

Oryginalny manuskrypt dzieła składał się z trzech części:

  • cz. 3: opis uposażenia kościołów parafialnych.
  • cz. 2: opis uposażenia klasztorów,
  • cz. 1: o uposażeniu biskupstwa krakowskiego, opis uposażenia katedry i kolegiat diecezji krakowskiej - zaginęła,

Dzieło zawiera szczegółowy inwentarz wsi, dóbr i budynków, z których czerpała dochody kapituła krakowska, dzięki czemu jest dokładnym obrazem geograficznym, statystycznym i historycznym obszaru ówczesnej diecezji krakowskiej.

                                     

4.1. Wydania drukowane Edycja Przeździeckiego

Księga opracowana i wydana została drukiem w latach 1863-1864 roku przez polskiego mediewistę Aleksandra Przeździeckiego, który włączył dzieło w zbiorowe wydanie wszystkich dzieł Długosza pt. Opera Omnia. Jana Długosza kanonika krakowskiego dzieła wszystkie w tomach 7-9, zobacz wydanie zbiorowe opis beneficjów Kościoła katolickiego w Małopolsce – spis wartości majątków i przychodów z poszczególnych dóbr kościelnych, który pozwalał na nakładanie podatków przez biskupa krakowskiego. W edycji Przeździeckiego wydano trzy tomy:

  • "Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis" tom III, w serii "Jana Długosza kanonika krakowskiego dzieła wszystkie" tom IX, wyd. Czas, Kraków, 1864,
  • "Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis" tom II, w serii "Jana Długosza kanonika krakowskiego dzieła wszystkie" tom VIII, wyd. Czas, Kraków, 1864,
  • "Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis" tom I, w serii "Jana Długosza kanonika krakowskiego dzieła wszystkie" tom VII, wyd. Czas, Kraków, 1863,

Edycja dokonana przez Przeździeckiego spotkała się z krytyką historyków, ponieważ wbrew deklaracjom nie oparł on drukowanej wersji dzieła na rękopiśmiennym oryginale, ale na XVI- i XVII-wiecznych odpisach. Podstawą wydania z 1864 roku była pełna kopia Liber beneficiorum wykonana przez Jakuba Ptaszyńskiego w latach 1615-1630. Dodatkowo XIX-wieczny edytor dzieła, aby uwiarygodnić korzystanie z oryginalnego rękopisu, dowolnie zarchaizował nazwy miejscowe i osobowe, co doprowadziło do przekształceń tekstu, a także do pomieszania treści z XV, XVI i XVII wieku. Przeździecki wplótł w treść własne, dziewiętnastowieczne, odedytorskie dodatki oraz zatarł oryginalny układ graficzny rękopisu, co uniemożliwiło późniejszym badaczom analizę historyczną oraz oddzielenie oryginalnego tekstu Długosza od później datowanych dopisków.



                                     

4.2. Wydania drukowane Wydania XX wieczne

W XX wieku nie ukazała się żadna nowa edycja Liber beneficiorum. Publikowana była jedynie krytyka edycji Przeździeckiego oraz opisowe, fragmentaryczne teksty dotyczące dzieła, a także monografie tematyczne nad wybranymi aspektami. Nad nową, pełną edycją dzieła Jana Długosza pracuje obecnie wydawca źródeł średniowiecznych dr Marek Daniel Kowalski.

W 2017 roku dzieło wydane zostało w łacińskiej wersji w Wielkiej Brytanii.