Poprzednia

ⓘ Grądy (województwo małopolskie)




Grądy (województwo małopolskie)
                                     

ⓘ Grądy (województwo małopolskie)

Grądy – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie dąbrowskim, w gminie Mędrzechów. Miejscowość położona jest w południowo-zachodniej części gminy. Wieś zajmuje powierzchnię 723 ha.

                                     

1. Położenie

Grądy położone są w południowej Polsce, w północno-wschodniej części województwa małopolskiego. Miejscowość znajduje się w krainie geograficznej: Nizina Nadwiślańska w Kotlinie Sandomierskiej na Podkarpaciu Północnym w Regionie Karpackim. Kraina historyczna, na której położona jest wieś nazywana jest Powiślem Dąbrowskim.

Miejscowość znajduje się w odległości ok. 80 km na wschód od Krakowa stolicy województwa, ok. 10 km na północ od Dąbrowy Tarnowskiej siedziby starostwa powiatowego i ok. 3 km na południe od centrum Mędrzechowa siedziby urzędu gminy.

Z Grądami sąsiadują wsie: Mędrzechów, Wólka Grądzka, Dąbrówki Breńskie, Bolesław, Świebodzin. Wsie te należą do trzech gmin: Gminy Mędrzechów, Gminy Olesno oraz Gminy Bolesław.

Południową granicę wsi wyznacza rów potok Żymanka, dopływ rzeki Żabnica.

                                     

2. Środowisko naturalne

Na terenie wsi znajdują się lasy państwowe należące do Nadleśnictwa Dąbrowa Tarnowska oraz lasy prywatne. W lasach państwowych rośnie głównie świerk pospolity, natomiast w lasach prywatnych dominującymi gatunkami są: sosna, dąb, brzoza, topola.

Można spotkać różne gatunki zwierząt m.in.:

  • ssaki: zając szarak, jeż, lis, borsuk, kuna leśna, tchórz zwyczajny, łasica, dzik, sarna.
  • ptaki: bażant zwyczajny, jastrząb, kos zwyczajny
  • płazy: zaskroniec zwyczajny, różne gatunki żab

Większość z występujących gatunków zwierząt należy do zwierzyny łownej, w związku z tym wieś znajduje się w obwodzie łowieckim nr 42, nad którym opiekę sprawuje Koło Łowieckie "Cyranka” Bolesław, należące do Polskiego Związku Łowieckiego.

                                     

3. Toponimia

Etymologia nazwy wsi: ". Grądy, są to miejsca bardziej wyniosłe wśród mokradeł i błot, wybierane zwykle dla zakładanych nowych osad, które stąd otrzymały swą nazwę. ” opis podaje Bronisław Chlebowski SgKP tom II, s.801

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1388 roku w "Rachunkach dworu króla Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi”.

Nazwy wsi używane w dokumentach historycznych: Grandi 1388, Grandy 1408, Grądi 1508, Gradi 1579, Grądy 1772, Grady 1775, Grondy 1797, Grędy 1881, Grzędy 1902.

Bór grądzki

Pierwsza wzmianka dotycząca Boru Grądzkiego Bory pochodzi z 1579 roku. W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego wymieniony jest jako odrębna wieś "Bór”. W późniejszym okresie podawany jako część wsi Grądy. Prawdopodobnie część wsi Bory, Bór weszła też w skład Mędrzechowa i Wólki Grądzkiej.

                                     

4.1. Historia Średniowiecze

W "Rachunkach dworu króla Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi z lat 1388–1420”, w roku 1388 wspomniano, że we wsi Grądy Grandi prowadzono wyręb drewna na potrzeby wsi Senisławice daw. Sędzisławice Sandzislauicze, w 1408 roku natomiast podano, że właścicielem wsi był Stanislao de Grandy.

W 1422 roku Jacobus Derslai de Grandy był studentem Uniwersytetu Krakowskiego.

Jan Długosz w Liber beneficiorum około 1470 r. pisał, że wieś Grądy Grandi należy do parafii św. Wojciecha w Bolesławiu. Wieś płaciła dziesięcinę biskupstwu krakowskiemu w wysokości 1 grzywny, a pleban z Bolesławia otrzymywał tzw. kolędę. Jako właściciela wsi Długosz wymienia Jana Wielowiejskiego herbu Półkozic.

W Aktach grodzkich i ziemskich z czasów Rzeczypospolitej Polskiej odnaleźć można informację, że w Lublinie dnia 29 Marca 1473 roku Jan z Lipin i Żyrzyna Johannes Lipniczky "Wielowiejski" herbu Półkozic, którego wymienia w Liber beneficiorum Długosz, właściciel wsi: Żyrzyn, Borzyszczów, Niebrzegów i Pogonów, odstąpił te wsie Janowi z Gardzienic herbu Janina i jego synowi – Stanisławowi – z dopłatą 500 grzywien, w zamian za wsie: Bolesław, Grądy, Świebodzin, Brzeźnica nieistniejąca współcześnie wieś oraz 0.5 wsi Kanna z przewozem na Wiśle.



                                     

4.2. Historia XVI – XIX wiek

Właścicielami wsi w tym okresie byli:

  • 1508: Mikołaj Ligęza z Bobrka
  • 1799: Michał Raczyński;
  • 1835: Michał Bukowski
  • Ewa Sroczyńska córka Samuela Głębockiego wojski brzesko-kujawski herbu Doliwa
  • 1830: Franciszek Bukowski
  • 1777: ks. Franciszek Ksawery Massalski;
  • 1786: hr. Michał Stadnicki;
  • 1579: Teodor Ligęza

W latach 1848–1851 majątek Grądy wchodził w skład masy spadkowej pozostawionej przez Michała Bukowskiego, zaś w 1855.r był własnością Marii i Franciszka Bukowskich. W 1857 wieś liczyła 483 mieszkańców.

Henryk Rogaliński dzierżawca majątku w Grądach brał udział w powstaniu styczniowym.

Właścicielem wsi w 1867 roku była Marya Magdalena Bukowska po mężu Rogalińska.

W 1873 roku wieś nawiedziła epidemia cholery, na skutek czego zmarły 42 osoby z Grądów, oraz 7 z pobliskiej Wólki Grądzkiej.

Według spisu powszechnego z 1880 roku, wieś Grądy z Borem liczyła 595 mieszkańców. Właścicielką wsi w tym czasie była Marya Rogalińska.

W 1885 roku w Grądach powstała szkoła ludowa pospolita w początkowych latach jako filjalna, od 1893 była to jednoklasowa szkoła, a od 1913 dwuklasowa.

9 sierpnia 1894 w wyniku pożaru spłonęły 3 domy oraz zginęło 3 dzieci.

W 1899 roku w Grądach powstało Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności Publicznej Straż Ogniowa. 12 lipca 2009 OSP Grądy obchodziła swoje 110-lecie.

                                     

4.3. Historia Początek XX wieku i dwudziestolecie międzywojenne

Właścicielami wsi w 1904 roku byli Józef i Wincencya Romerowie. Najbliższy telegraf znajdował się w Dąbrowie Tarnowskiej.

W latach pomiędzy 1905 a 1908 rokiem właścicielami wsi zostali Margulies Salomon i 1 współwłaściciel.

Według spisu powszechnego z 1910 roku, wieś Grądy liczyła 870 mieszkańców 619 Grądy, 251 Bór Grądzki.

W 1921 roku właścicielem wsi był Samuel Margulies.

W 1926 roku Stany Zjednoczone obchodziły 150-lecie Niepodległości, z tej okazji nauczyciele oraz uczniowie trzyklasowej szkoły powszechnej w Grądach skierowali pismo gratulacyjne do Prezydenta Stanów Zjednoczonych, Calvina Coolidge. Dokument ten został udostępniony na witrynie biblioteki Kongresu Stanów Zjednoczonych.

W 1935 roku pożar zniszczył część wsi.

                                     

4.4. Historia Okupacja hitlerowska

Podczas okupacji niemieckiej we wsi działały struktury Armii Krajowej, były to drużyna "Grądy-Wólka Grądzka” z 312 plutonu oraz drużyna "Grądy-Dąbrówki Breńskie” z 360 plutonu WSOP, placówki "Malwina”, obwód Dąbrowa Tarnowska "Drewniaki”, Inspektorat Tarnów "Tama” w Okręgu Kraków.

Na lesistym pagórku w Grądach Granatowa Policja rozstrzelała więźniów aresztu w Mędrzechowie.

W Grądach u Wiktorii Curyło, przez dwa tygodnie ukrywały się cztery żydówki pochodzące z Dąbrówek Breńskich, na skutek donosu żydówki zostały zabrane przez Granatową Policję z Mędrzechowa.

                                     

5.1. Polityka i administracja Sołtysi wsi Grądy

  • 1969-1990 – Lech Stanisław
  • od 2019 – Jurczyk Edyta
  • 1955-1958 – pełnomocnik gromadzki Stokłosa Michał
  • 1990-2019 – Światłowski Kazimierz
  • 1947-1955 – Olearczyk Bronisław
  • 1958-1969 – Struziak Franciszek
                                     

5.2. Polityka i administracja Historyczna przynależność administracyjna

Za czasów I Rzeczypospolitej wieś była w województwie sandomierskim w powiecie wiślickim.

W wyniku I rozbioru Polski od 1772 do 1918 roku wieś znalazła się w Królestwie Galicji i Lodomerii. W latach 1773–1775 wieś była w cyrkule pilzneńskim w dystrykcie Dąbrowa, w latach 1775–1782 w cyrkule pilzneńskim w dystrykcie Tarnów, a od 1782 do 1819 w cyrkule tarnowskim. W 1867 zlikwidowano cyrkuły i wieś znalazła się w powiecie dąbrowskim.

Od 1921 do 1939 roku wieś należała do województwa krakowskiego województwa południowe; była Galicja i powiatu dąbrowskiego.

Podczas okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 wieś znajdowała się w Generalnym Gubernatorstwie, w dystrykcie krakowskim, w powiecie tarnowskim.

W latach 1945–1975 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego i powiatu dąbrowskiego. W latach 1954–1958 wieś była w gromadzie Wólka Grądzka, a w latach 1958–1972 w Gromadzie Mędrzechów.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego i gminy Mędrzechów.



                                     

6. Obiekty

W centrum wsi znajduje się budynek szkoły, w którym do 2011 roku mieściła się szkoła podstawowa dla klas I-III oraz przedszkole. Obecnie w budynku tym mieści się Publiczne Przedszkole oraz filia biblioteczna Gminnej Biblioteki Publicznej w Mędrzechowie. Dzieci są przewożone autobusem szkolnym do szkoły podstawowej w Mędrzechowie.

Na przeciwko budynku szkoły znajduje się obelisk z 1930 roku upamiętniający poległych mieszkańców wsi w II Wojnie Światowej.

Nieopodal szkoły znajduje się Dom Ludowy wzniesiony w 1972 roku, w którym siedzibę ma placówka OSP Grądy. Obok Domu Ludowego znajdował się sklep, teraz w tym miejscu jest garaż dla pojazdów OSP wraz z wiatą.

W pobliżu boiska piłkarskiego był cmentarz choleryczny, w którym pochowano ofiary epidemii cholery z 1873 roku. W miejscu tym znajdował się drewniany krzyż, ale w 2013 roku został postawiony pomnik z metalowym krzyżem.

                                     

6.1. Obiekty Zabytki

W połowie XIX w. we wsi odnaleziono głowicę ruskiej buławy gwiaździstej pochodzącej prawdopodobnie z XII lub XIII wieku. Przedmiot ten znajduje się w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu.

Zabytki ujęte w gminnej ewidencji zabytków:

  • Kapliczka murowana z 1869 roku
  • Obelisk z 1930 roku
  • Chałupa nr 81 z 1923 roku
                                     

7. Religia

Wieś od początku swojego istnienia należy do rzymskokatolickiej parafii św. Wojciecha w Bolesławiu, natomiast od 1 kwietnia 1973 r. część Boru Grądzkiego na wschód od drogi powiatowej Dąbrowa Tarnowska-Mędrzechów należy do parafii Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski w Mędrzechowie. Obie parafie należą do dekanatu szczucińskiego, diecezji tarnowskiej w metropolii krakowskiej.

Kapliczki, krzyże i figury przydrożne

  • Kapliczka na miejscu cmentarza cholerycznego z okresu I wojny światowej - Kacze Niwy
  • Kapliczka murowana z 2000 roku - Bór Grądzki
  • Kapliczka murowana z 1869 roku - Bór Grądzki
  • Krzyż przydrożny w centrum wsi z 1950 roku wykonany przez Stanisława Korca
  • Krzyż na miejscu cmentarza cholerycznego z 1873 roku - w pobliżu boiska sportowego
                                     

8. Kultura

W 2013 roku na Listę produktów tradycyjnych zostały wpisane pochodzące z Grądów "Blachorze” placki z mąki pszennej i kwaśnego mleka pieczone na piecu z blachą do gotowania.

                                     

9. Komunikacja

Przez przysiółek Bór Grądzki od strony wschodniej przebiega nieczynna od 3 kwietnia 2000 linia kolejowa nr 115 Szczucinka łącząca Tarnów-Szczucin. Najbliższe stacje kolejowe to Dąbrówki Breńskie oraz Mędrzechów.

Wieś przecinają drogi powiatowe: 1307K Swarzów-Mędrzechów-Delastowice, 1308K Bolesław-Grądy-Wola Mędrzechowska.

Do 1 listopada 2006 do Grądów dojechać można było autobusami PKS Tarnów, teraz dojechać można prywatnym przewoźnikiem Firmą Transportową CZOSNYKA.

                                     

10. Osoby związane z Grądami

  • Stanisław Słupek 1914–2000 – poeta, redaktor w Polskim Radiu w Krakowie, współtwórca i pierwszy redaktor naczelny tygodnika "Wieści”.
  • Jan Zych ur. 1949 – artysta fotograf
  • ks. Władysław Olearczyk 1907–1942 – ksiądz, więzień obozu koncentracyjnego Auschwitz, później więzień KL Dachau, gdzie zmarł.
  • Jan Niejadlik 1921–2006 – doktor nauk prawnych, sędzia Sądu Najwyższego, odznaczony m.in.: Złotym Krzyżem Zasługi 1964 r., Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski 1973 r. oraz Oficerskim Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski 1984 r.

Użytkownicy również szukali:

...
...
...