Poprzednia

ⓘ Ołtarz




Ołtarz
                                     

ⓘ Ołtarz

Ołtarz pierwotnie znaczył miejsca przeżyć transcendentnych i wyrażania aktów religijnych, w tym nierozerwalnie związanych ze składaniem ofiar dedykowanych bóstwom.

Pierwszymi naturalnymi miejscami dla składania ofiar i pojawiania się praform ołtarzy były góry i wzgórza, źródła życiodajnej wody lub wyjątkowe drzewa. Na wybór miejsca miały wpływ określone elementy, takie jak teofanie, inne znaki nadprzyrodzone lub doświadczane tam szczególne przeżycia człowieka. W miejscach tych składano ofiary – początkowo na powierzchni naturalnej skały, bloku skalnego lub na głazie czy nawet na naturalnych wzniesieniach. Były to formy ołtarzy naturalnych, nie powstałych skutkiem rozmyślnej działalności człowieka, lecz jedynie przy biernym wykorzystaniu elementów zastanego miejsca.

Z czasem zaczęto dostosowywać miejsca bezpośredniego składania ofiar poprzez przetaczanie głazów, układanie stosów kamieni, ręczne obrabianie skały bądź usypywanie z ziemi kopców i wzniesień, a wreszcie konstruowanie specjalnych platform. Pojawiają się różnorodne formy ołtarzy budowanych wraz z adaptacją otoczenia i tworzenia strefy sacrum przeznaczonej do kultu. Przykładem takich miejsc są starożytne "wyżyny” zbliżające do nieba por. Stary Testament albo zigguraty przypominające schody wiodące do bogów. W ten sposób ołtarz stawał się jednym z elementów miejsca, które dziś możemy określać terminem sanktuarium, a które następnie rozwinięto do postaci świątyni.

Ołtarz w religiach starożytnych i współczesnych jest najczęściej uroczyście poddawany obrzędom poświęcenia lub konsekracji. Jest to akt potwierdzający jego uświęcenie, przeznaczenie go wyłącznie do kultu religijnego i dedykowanie bóstwu patronującemu. Prócz roli funkcjonalnej związanej ze składaniem ofiary, ołtarz utożsamiany jest w religiach z samym bóstwem, które je zamieszkuje lub także wypełnia ołtarz, podobnie jak duch ciało. Stąd ołtarz można było zbezcześcić, tzn. nie tylko zniszczyć, lecz również pozbawić swoistej dla niego świętości oraz boskiej obecności.

Dlatego możemy wyróżnić następujące funkcje ołtarza:

  • uobecnienie bóstwa lub siły boskiej;
  • składanie ofiar;
  • miejsce kultu.
                                     

1. W religii chrześcijańskiej

Ołtarz jest miejscem sprawowania pamiątki Wieczerzy Pańskiej. W wielu z nich ofiara mszy świętej jest wydarzeniem tak doniosłym, że ołtarz jest najważniejszym miejscem w świątyni.

                                     

1.1. W religii chrześcijańskiej Ołtarz w katolickiej tradycji łacińskiej

Pierwsze ołtarze chrześcijańskie miały postać stołu lub sarkofagu z relikwiami męczennika. Od IV w. zaczęto budować ozdobną oprawę w formie cyborium. Od czasów średniowiecza w Kościele rzymskokatolickim zachodziły następujące zmiany:

  • w okresie romańskim – w kościołach budowano ołtarz główny w prezbiterium oraz ołtarze boczne w nawach bocznych i kaplicach.
  • w okresie renesansu występowały ołtarze baldachimowe albo z nastawą ołtarzową rozbudowane do jedno- lub dwukondygnacyjnej kompozycji rzeźbiarskiej wokół obrazu bądź rzeźby umieszczonej pośrodku. Ten typ ołtarza podlegając zmianom stylistycznym przetrwał do XX wieku.
  • w okresie gotyku pojawiają się ołtarze szafkowe o różnych formach, np. tryptyku z retabulum ustawianym na predelli.
  • w XI w. ołtarze są dalej rozbudowywane, zdobione płaskorzeźbami, rzeźbami, obrazami. Pojawia się nastawa ołtarzowa retabulum ustawiona w tylnej jego części albo na osobnej podbudowie.

Po Soborze Watykańskim II pojawiła się tendencja przywrócenia ołtarzom formy stołu; w nowo budowanych kościołach ołtarz jest zazwyczaj odsunięty od ściany, w starszych zaś kapłan celebruje nie na ołtarzu murowanym, lecz na przenośnym "posoborowym”. Warto też zauważyć, że po Soborze Watykańskim II kapłani prawie zawsze sprawują liturgię eucharystyczną twarzą do wiernych versus populum. Wbrew obiegowym opiniom nie jest to regulowane rubrykami. Przepisy posoborowe określają sytuacje, kiedy kapłan ma odwrócić się do ludu w przypadku mszy versus Deum. W razie konieczności kapłan może sprawować mszę poza kościołem, na odpowiednim stole nakrytym obrusem.

                                     

1.2. W religii chrześcijańskiej Ołtarz w tradycji bizantyjskiej

W wierzeniach Słowian znany był pod określeniem żertwiennik, skąd termin ten przeszedł do liturgiki prawosławnej i niektórych katolickich kościołów wschodnich. Obecnie jednak ołtarz w świątyni obrządku wschodniego określa się słowem "tron” lub "Święty Stół” cs. prestoł gr. Αγία Τράπεζα. Natomiast nazwa żertwiennik oznacza niewielki stół znajdujący się w prezbiterium po lewej stronie, służący do przygotowywania darów eucharystycznych – chleba i wina.

Ołtarz w cerkwi znajduje się w środku prezbiterium oddzielonego od reszty świątyni ikonostasem. Ma on formę kwadratowej, drewnianej, murowanej lub kamiennej mensy przykrytej antyminsem jedwabna chusta z obrazem składanego do grobu Chrystusa, w którą wszyte są relikwie i trzema tkaninami biała narzuta; błyszcząca, jasna tkanina; wierzchnia narzuta, na której znajdują się ponadto Pismo Święte, krzyż, siedmioramienny świecznik siemiswiecznik, szkatułka chrzcielna, daronosnica przeznaczona do roznoszenia Eucharystii chorym oraz tabernakulum darochranitielnica.

W tradycji prawosławnej ołtarz jest darzony tak wielką czcią, że stawać przed nim i dotykać go może tylko kapłan, biskup i diakon. Boską Liturgię można sprawować jedynie na ołtarzu lub antyminsie poświęconych przez biskupa.

W architekturze cerkiewnej nazwą "ołtarz” cs. ałtar’ gr. ἰερòν Βῆμα odpowiednik prezbiterium określa się wschodnią część świątyni, przeznaczoną dla duchowieństwa i oddzieloną od nawy ikonostasem.



                                     
  • Wielki Ołtarz Zeusa, in. ołtarz pergamoński wolno stojący niezwiązany ze świątynią ołtarz poświęcony Zeusowi i Atenie Zwycięskiej gr. Nikeforos
  • popiersia dwóch proroków. Ołtarz Koronacji Marii w kościele Świętego Floriana w Sankt Wolfgang im Salzkammergut - zwany Ołtarzem Pachera, poliptyk wykonany
  • Ołtarz Wita Stwosza w Krakowie ołtarz Zaśnięcia NMP Najświętszej Maryi Panny właściwie retabulum ołtarza głównego kościoła Mariackiego w Krakowie
  • członkowie ufundowali ten ołtarz dla dortmundzkiego kościoła NMP. Ich herby widoczne są na narożach polichromowanego obramienia. Ołtarz jest gotyckim tryptykiem
  • Ołtarz Salwatora, nazywany często Ołtarzem Bamberskim późnogotycki tryptyk wykonany przez Wita Stwosza dla kościoła pw. Najświętszego Salwatora karmelitów
  • Blechowskiemu. Nowo powstały ołtarz stanął w katedrze w 1650 r., o czym informuje wydany w tym samym roku przewodnik po Krakowie. Ołtarz wykonany jest z drewna
  • Ołtarz z Ortenberga przykład malarstwa tablicowego doby gotyku. Dzieło to zostało namalowane przez anonimowego artystę działającego na terenie dzisiejszej
  • wpisują się również ołtarze zrealizowane w dwóch przeciwległych regionach Polski: ołtarz szałas w Nowym Targu 1979 a także ołtarz łódź zrealizowany w
  • Ołtarz Trzech Tysiącleci ołtarz stojący na dziedzińcu klasztoru paulinów na Skałce w Krakowie, odsłonięty w 2008 roku. Całe założenie zajmuje ok. 1000
  • Ołtarz Gandawski lub Adoracja Mistycznego Baranka nid.: Het Lam Gods złożony poliptyk tablicowy dużych rozmiarów, który początkowo był umieszczony
  • Ołtarz Ansideich obraz Rafaela z ok. 1505 roku. Obecnie znajduje się w zbiorach National Gallery w Londynie. Data namalowania tego ołtarza przez nie