Poprzednia

ⓘ Mariusz Zaruski




Mariusz Zaruski
                                     

ⓘ Mariusz Zaruski

Mariusz Zaruski – pionier polskiego żeglarstwa i wychowania morskiego, generał brygady Wojska Polskiego, taternik.

Postać wszechstronna – fotografik, malarz, poeta i prozaik. Marynarz, żeglarz i podróżnik. Konspirator, zesłaniec, legionista, ułan, wreszcie generał brygady i adiutant generalny prezydenta RP. Taternik, grotołaz, ratownik górski, instruktor i popularyzator narciarstwa i turystyki górskiej. Założyciel Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Instruktor harcerski ZHP i wychowawca młodzieży.

Przez całe życie poświęcał się intensywnej działalności państwowej i społecznej. Również przez całe życie intensywnie ćwiczył, zachowując wysportowaną sylwetkę do późnej starości.

                                     

1.1. Życiorys Dzieciństwo i młodość

Urodził się w Dumanowie koło Kamieńca Podolskiego na Podolu. Naukę rozpoczął w prywatnej szkole powszechnej w Mohylowie Podolskim. Dzięki wychowaniu wyniesionemu z domu oparł się rusyfikacji. Edukację kontynuował w gimnazjum rosyjskim w Kamieńcu Podolskim, gdzie trafił pod opiekę stryja, z którym brał udział w działalności konspiracyjnej. W 1885 roku, po zdaniu matury wyjechał na studia matematyczno-fizyczne do Uniwersytetu w Odessie. W czasie studiów zetknął się po raz pierwszy z morzem. Codziennie obserwował morze i utrwalał je na płótnie. Udane próby malarskie zachęciły go, aby wstąpić do Szkoły Sztuk Pięknych. W czasie wakacji jako wolontariusz zaciągał się na różne statki i odbywał egzotyczne podróże na Daleki Wschód, Syberię, do Chin, Japonii, Indii, Egiptu i Syrii.

                                     

1.2. Życiorys Działalność niepodległościowa

Za działalność patriotyczną został zesłany w 1894 roku do Archangielska, gdzie ukończył Szkołę Morską z tytułem Szturmana Żeglugi Wielkiej. Pod słowem honoru dostał pozwolenie na odbywanie podróży. W pierwszym rejsie na żaglowcu "Derżawa” popłynął przez Ocean Arktyczny do Norwegii z ładunkiem drewna i futer. Później pływał po morzach arktycznych jako kapitan na statku "Nadieżda”. Był członkiem Ligi Polskiej.

Po odbyciu kary zsyłki powrócił na dwa lata do Odessy, gdzie ożenił się z Izabelą Kietlińską. Następnie pojechał do Krakowa 1901–1906, gdzie ukończył malarstwo na Akademii Sztuk Pięknych. Z powodu złego stanu zdrowia żony przeniósł się 1907 do Zakopanego. Tam natychmiast zajął się turystyką górską i taternictwem. Wytyczał szlaki turystyczne w Tatrach, szkolił przewodników i pracował w TOPR – był inicjatorem powstania taj organizacji w 1909 r., autorem przyrzeczenia ratowników i jej pierwszym naczelnikiem. Był jednym z propagatorów taternictwa zimowego: w 1911 r. wraz z Januszem Żuławskim i grupą innych taterników dokonał pierwszego wejścia zimowego na Rohacz Ostry i Rohacz Płaczliwy w Tatrach Zachodnich, a w 1911 wraz z Tadeuszem Korniłowiczem dokonał drugiego wejścia zimowego na Opalony Wierch. Zajmował się także taternictwem jaskiniowym – w 1913 obaj wraz z Józefem Oppenheimem odkryli górne piętro Jaskini Kasprowa Niżnia w Dolinie Kasprowej w Tatrach Zachodnich i nazwali zamulony syfon Gniazdem Złotej Kaczki. Wraz z Mariuszem Zaruskim eksplorował także Jan Schuch. Późniejszy generał był już wtedy znanym działaczem i publicystą, który doprowadził do tego, że zimowe Zakopane pod względem liczby turystów dorównywało letniemu. Zaruski był jednym z pierwszych popularyzatorów narciarstwa w polskich górach: organizował kursy narciarskie, w tym – doceniając walory nart w poruszaniu się po śniegu – również dla członków TOPR. Sam już w 1907 r. zjechał na nartach z Koziego Wierchu, a w 1911 z Kościelca. W latach 1912–1914 należał do Związku Strzeleckiego.

W Zakopanem zastała go I wojna światowa. Wstąpił do Legionów, pociągając swoim przykładem wiele osób, w tym górali z TOPR, którzy przyzwyczaili się widzieć w nim swojego przewodnika. Od 1914 roku służył w 1 Pułku Ułanów. Od lipca 1917 roku pełnił obowiązki dowódcy tego oddziału.

                                     

1.3. Życiorys Służba w Wojsku Polskim

Od 19 lutego 1919 roku do października 1921 roku był dowódcą 11 pułku ułanów. Walczył na jego czele w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku. Odznaczony Virtuti Militari V klasy podczas walk o Wilno wsławił się brawurowo dokonanym atakiem na dworzec kolejowy oraz kilkakrotnie Krzyżem Walecznych. W 1922 roku objął dowództwo 23 pułku Ułanów Grodzieńskich.

1 marca 1923 roku został zatwierdzony na stanowisku adiutanta generalnego prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego. 1 grudnia 1924 roku został awansowany na generała brygady ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1924 roku i 35. lokatą w korpusie generałów. Z dniem 30 kwietnia 1926 roku został przeniesiony w stan spoczynku.

                                     

1.4. Życiorys Dalsza działalność

Na emeryturze poświęcił się całkowicie działalności propagandowej i organizacyjnej na rzecz zrozumienia przez Polaków wartości morza w aspekcie gospodarczym i moralno-politycznym. Propagował sport żeglarski i modę wśród elit gospodarczych i politycznych na jachting morski. Dążył do realizowania praktycznego morskiego wychowania młodego pokolenia. Wraz z Antonim Aleksandrowiczem zorganizował Yacht Klub Polski i wpłynął na zaopatrzenie go w pierwszy w kraju pełnomorski jacht, nazwany "Witeź”. Był też pierwszym komandorem YKP. Z jego też inicjatywy powstała Liga Morska i Rzeczna później Liga Morska i Kolonialna.

Był faktycznym twórcą Komitetu Floty Narodowej będącego do tej pory tylko niezrealizowaną, zapomnianą uchwałą sejmową, z którego składek kupiono m.in. żaglowiec "Dar Pomorza”. Był projektodawcą Inspektoratu Wychowania Morskiego Młodzieży. Zorganizował Morską Komisję Terminologiczną z udziałem przedstawicieli Akademii Umiejętności, Marynarki i uniwersytetów, która opracowała i wydała drukiem sześć zeszytów Słownika Morskiego polsko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjskiego.

W przedwojennej Polsce jednym z najaktywniejszych nurtów żeglarskich było harcerstwo. W 1929 r. Zaruski po raz pierwszy spotkał na kursie żeglarskim w Jastarni, na którym był głównym wykładowcą, grupę harcerzy. Odtąd jego losy bardzo silnie związały się z harcerstwem. Zaruski znany był z powiedzenia, że "w twardym trudzie żeglarskim hartują się charaktery ”. Realizując tę myśl, objął w 1935 funkcję kapitana na szkunerze, który pierwotnie nazwano "Harcerz”, a który na życzenie generała przemianowano na "Zawisza Czarny”. W tym czasie Zaruski zwyciężył w wyborach na prezesa Polskiego Związku Żeglarskiego, co stało się znaczącą cezurą w rozwoju polskiego żeglarstwa – zintegrowany został wielonurtowy ruch żeglarstwa harcerskiego, akademickiego i klubowego, z ukierunkowaniem na żeglarstwo masowe, a szczególnie – na żeglarstwo morskie.

Zaruski bardzo szybko zyskał duże uznanie w kręgach żeglarskich. Na jachcie "Zawisza” był już otaczany tak wielkim szacunkiem, że pomimo jego nalegań, aby tytułować go kapitanem, młodzież powszechnie zwracała się do niego "panie generale”. W latach trzydziestych generał z sumiastym wąsem był czołową postacią w polskim żeglarstwie, zaczynem wielu inicjatyw i niekwestionowanym autorytetem.

Ostatni rejs na "Zawiszy Czarnym” Zaruski kończył w 1939 roku. Generał świadomie zwlekał z wyruszeniem w przygotowany na sierpień 1939 kolejny rejs. Wierny swym zasadom, postanowił nie opuszczać ojczyzny w potrzebie, choć mógł uratować i siebie, i załogę, i statek.

Od września 1939 r. 74-letni wówczas generał ukrywał się we Lwowie, używając fałszywych dokumentów na nazwisko Sidorowicz. Został aresztowany przez lwowskie NKWD w 1940 r. na skutek donosu jednego z oficerów polskich, który przez jakiś czas ukrywał się wspólnie z Zaruskim, a który postanowił ujawnić się przed sowieckimi władzami bezpieczeństwa. Zaruskiego oskarżono o to, że "był generałem byłej polskiej armii i od września 1939 r. do dnia aresztowania posługiwał się fałszywymi dokumentami, pragnąc ukryć swą poprzednią działalność ”. Jako "element społecznie niebezpieczny ” został skazany na pięć lat zesłania do Kraju Krasnojarskiego. Ze względu na wiek i chorobę serca został jednak, prawdopodobnie w październiku 1940 r., przetransportowany do szpitala więziennego w Chersoniu. Jak podano w odnalezionym akcie zgonu, generał zmarł 8 kwietnia 1941 r. o godz. 21.55 z powodu ostrej niewydolności serca. Podaje się też, że zapadł na cholerę i zmarł w chersońskim więzieniu NKWD według jednej z relacji w marcu 1941.

Generał Zaruski został zrehabilitowany przez radzieckie władze 21 czerwca 1989 r. Andrzej Bagdziun, radca ambasady RP w Kijowie w 1993 r. podał, że na cmentarzu miejskim w Chersoniu udało się ustalić kwartał, w którym chowano tylko zmarłych w szpitalu i w którym z prawdopodobieństwem 99 procent spoczywa generał.

W roku 1997 Mariusza Zaruskiego odznaczono pośmiertnie Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. W tym samym roku – 11 listopada – z inicjatywy Witolda Bublewskiego i noszącej imię gen. Zaruskiego Małopolskiej Chorągwi Żeglarskiej ZHP sprowadzono do Polski i złożono na Starym Cmentarzu w Zakopanem urnę z ziemią, pobraną z 10 miejsc z cmentarza w Chersoniu dokładne miejsce pochówku nie jest znane. W kwietniu 2001 roku, w 60. rocznicę śmierci generała, Witold Bublewski zorganizował symboliczny morski pogrzeb. Ziemia z prochami Mariusza Zaruskiego została wysypana z pokładu STS Generał Zaruski do wody w Zatoce Gdańskiej, na podejściu do Gdyni – macierzystego portu "Zawiszy Czarnego”.



                                     

2. Rodzina

Seweryn – ojciec, Eufrozyna Iwanicka – matka, Stanisław – starszy brat, Bolesław – młodszy brat. Żona – Izabela Kietlińska siostra Kazimierza Kietlińskiego, w czasie pobytu małżeństwa w Zakopanem prowadziła pensjonat.

                                     

3. Spuścizna

Zaruski napisał szereg wierszy i opowiadań taternickich, zebranych w tomie Na bezdrożach tatrzańskich 1923, a także opowiadania żeglarskie, np. Wśród wichrów i fal 1935, tłumaczył poezje. Wygłosił wiele odczytów, przeprowadzał pogadanki i publikował rozliczne artykuły. Napisał kilka podręczników żeglarskich oraz pierwszy w dziejach Polski 1904 podręcznik żeglugi morskiej. Był również wielkim miłośnikiem koni, którym poświęcił kilkadziesiąt wierszy.

  • Na pokładzie "Iskry”, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1929.
  • Sonety morskie, Wyd. Morskie, Gdańsk 1977.
  • Współczesna żegluga morska. Doki, budowa okrętów żaglowych i parowych, przybory żeglarskie, Warszawa 1904.
  • Zasadnicze komendy i rozkazy przy manewrowaniu na statkach żaglowych, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1933.
  • Na pokładzie "Witezia”, Wyd. Yacht Klub Polski, Warszawa 1927.
  • Na bezdrożach tatrzańskich, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1923.
  • Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich, Nakładem Sekcji Narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego, Zakopane 1913.
  • Żaglowym jachtem przez Bałtyk, Wyd. Książnica-Atlas, Lwów, Warszawa 1933.
  • Słownik morski polsko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjski. Z. 6, Praktyka morska red. M. Zaruski, Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy, Warszawa 1936.
  • Tymczasowy regulamin służby na szkuner-jachcie szkolnym Z.H.P. "Zawisza Czarny”, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1935.
  • Nawigacja. Krótki podręcznik do użytku na jachtach morskich, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1932.
  • Podręcznik narciarstwa według zasad alpejskiej szkoły jazdy na nartach współautor Henryk Borkowski, Kraków 1908.
  • Orlą Percią w zimie, nakładem Towarzystwa Tatrzańskiego, Kraków 1913.
  • Zarys rozwoju narciarstwa i zimowej turystyki polskiej w Tatrach, nakładem Towarzystwa Tatrzańskiego, Kraków 1913.
  • Z Nadsona. Wybór poezij przekład, Archangielsk 1897.
  • Na jachcie "Witeź”, nakładem Instytutu Wyd. Ligi Morskiej i Rzecznej, Warszawa 1928.
  • Mały kod do użytku jachtów i mniejszych statków. Według międzynarodowej księgi sygnałów. Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1938.
  • O zachowaniu się na wycieczkach zimowych w Tatry, nakładem Sekcji narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego, Zakopane 1912.
  • Na morzach dalekich, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1925.
  • Żaglowym yachtem przez Bałtyk, nakładem Yacht Klub Polski, Warszawa 1927.
  • Prawa i obowiązki kapitanów i sterników jachtowych. Regulamin służby na jachtach. Alarmy, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1933.
  • Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1922.
  • Nauka jazdy konnej, Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1919.
  • Sonety morskie, Wydanie 2, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1925.
  • Wśród wichrów i fal, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1935.
  • Z harcerzami na "Zawiszy Czarnym”, Wyd. Książnica-Atlas, Lwów, Warszawa 1937.
  • Na skrzydłach jachtów, Wyd. Książnica-Atlas, Lwów, Warszawa 1933
  • Na bezdrożach tatrzańskich: wycieczki, wrażenia i opisy, Wyd. LTW, Łomianki 2007.
  • Współczesna żegluga morska oraz słownik żeglarski, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1920.
  • Moja czwarta podróż na "Witeziu”, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1930.


                                     

4. Upamiętnienie

Miejsca
  • Łódź – Szkoła Podstawowa nr 141 im. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Stargard – Młodzieżowy Dom Kultury im. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Bielsko-Biała – Szkoła Podstawowa nr 37 im. Gen.Mariusza Zaruskiego.
  • Kolbudy – Zespół Szkół Kształcenia Podstawowego i Gimnazjalnego pod patronatem Mariusza Zaruskiego.
  • Poznań – znajduje się gimnazjum nr 44 imienia Mariusza Zaruskiego.
  • Warszawa – 338 Warszawska Drużyna Harcerska "Gryf” im. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Wrocław – Szkoła Podstawowa nr 3 im. Mariusza Zaruskiego.
  • Węgorzewo – Liceum Ogólnokształcące im. Mariusza Zaruskiego.
  • Tatry – Rysa Zaruskiego.
  • Warszawa – Szkoła Podstawowa nr 53 im. gen. Mariusza Zaruskiego oraz Szkoła Podstawowa nr 231 im. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Zawiercie – 69 Harcerska Drużyna Turystyczna im. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Katowice-Szopienice-Burowiec – od 1957 roku działa 10 Harcerska Drużyna Żeglarska im. gen. Mariusza Zaruskiego
  • Zakopane – Szkoła Podstawowa im. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Bydgoszcz – w dzielnicy Fordon, na Osiedlu Tatrzańskim znajduje się ul. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Ustka – Gimnazjum im. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Chęciny – w dawnym kamieniołomie w górze Stokówka koło Chęcin okolice Kielc znajduje się tablica poświęcona jego pamięci. Powstała w 60-tą rocznice śmierci z inicjatywy PTTK Kielce. Znajduje się na niej cytat: "Prowadziłem Polaków w góry i na morze, ażeby stali się twardzi jak granit, a dusze mieli czyste i głębokie…” M. Zaruski.
  • Katowice – Od 2015 jest patronem ulicy w Katowicach, w dzielnicy Ligota.
  • Gdańsk – Zespół Szkół Kształcenia Podstawowego i Gimnazjalnego nr 20 i Szkoła Podstawowa nr 1 im. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Warszawa – w dzielnicy Śródmieście, znajduje się ul. gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Puck – Szkoła Podstawowa im. Mariusza Zaruskiego oraz "Ławeczka Mariusza Zaruskiego”.
  • Gdynia – Basen Jachtowy im. Zaruskiego, tamże jego pomnik oraz ulica gen. Mariusza Zaruskiego.
  • Warszawa – tablica pamiątkowa odsłonięta w latach 60. XX wieku na budynku przy ul. Krasińskiego 5, w którym mieszkał Mariusz Zaruski.
  • Łódź – Park im. Zaruskiego na Stokach z obeliskiem generała z napisem: W hołdzie Generałowi Mariuszowi Zaruskiemu ludzie morza i Tatr. Łódź, 1998 r.
  • Mrągowo – od 1978 roku istnieje Szkoła Mistrzostwa Sportowego w Żeglarstwie im. Generała Mariusza Zaruskiego.
  • Sosnowiec – oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego im. gen. Mariusza Zaruskiego.
Inne
  • 12 stycznia 2007 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę, w której stwierdził, że gen. Mariusz Zaruski dobrze zasłużył się Polsce.
  • Z dniem 31 stycznia 2017 Poczta Polska zaplanowała wprowadzenie do obiegu znaczka pocztowego z okazji 150. rocznicy urodzin Mariusza Zaruskiego.
  • Polski Związek Żeglarski ogłosił rok 2017 Rokiem Mariusza Zaruskiego.
  • 26 stycznia 2017 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę w sprawie upamiętnienia generała brygady Mariusza Zaruskiego w 150. rocznicę urodzin.
  • Imię "Generał Zaruski” nosi drewniany kecz gaflowy zbudowany w 1939 w Szwecji na planach szwedzkiego jachtu szkolnego "Kaparen”. Jest to jedyny zrealizowany jacht z zamówienia dziesięciu jednostek tuż przed wojną w Szwecji przez Ligę Morską i Kolonialną z przeznaczeniem na masowe morskie wychowanie młodzieży. Inicjatorem zamówienia był Zaruski. Żaglowiec dotarł do Polski dopiero w styczniu 1946. W czasie wojny służył przejściowo organizacji Svenska Segler Skolan i szwedzkiej marynarce wojennej. Obecnie stanowi własność Gdańska, w imieniu którego armatorem jest tamtejszy MOSiR.
                                     

5. Ordery i odznaczenia

  • Krzyż Komandorski Orderu Lwa Białego – Czechosłowacja 1926
  • Krzyż Komandorski Orderu Świętego Sylwestra – Stolica Apostolska
  • Krzyż Niepodległości
  • Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
  • Krzyż Komandorski Orderu Miecza – Szwecja 1923
  • Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
  • Krzyż Walecznych – pięciokrotnie po raz pierwszy 1921
  • Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Nr 164 1922
  • Złoty Krzyż Zasługi – trzykrotnie
  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
  • Krzyż Komandorski Orderu Legii Honorowej – Francja 1925
  • Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski – pośmiertnie 7 listopada 1997 w uznaniu wybitnych zasług dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej postanowieniem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego
  • Wielki Oficer Orderu Świętego Sawy – Jugosławia 1927
  • Krzyż Komandorski Orderu Oranje-Nassau – Holandia
  • Krzyż Komandorski Orderu Gwiazdy – Rumunia
  • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski 2 maja 1923
                                     
  • Mariusz Zaruski polski oficer, taternik, pionier żeglarstwa STS Generał Zaruski polski żaglowiec
  • Zaruskiego budowę nadzorował Gustaf Bernhardt, założyciel i szef Svenska Seglarskola. Jacht od początku miał nosić nazwę Generał Mariusz Zaruski
  • polscy żeglarze wypłynęli po raz pierwszy pod dowództwem gen. Mariusza Zaruskiego na Morze Bałtyckie. Dostęp do Bałtyku Polska odzyskała w roku 1919
  • chmielnickim, w rejonie kamienieckim. W 1867 we wsi urodził się gen. Mariusz Zaruski - pionier polskiego żeglarstwa i wychowania morskiego, generał brygady
  • Polskiego Związku Żeglarskiego. Komandorem Yacht Klubu Polski został gen. Mariusz Zaruski Polski Klub Morski Andrzej Sosnowski: Zarys historii 1924 - 1959 pol
  • podciętej granitowej płycie, trzymając się łańcucha długości ok. 10 m. Mariusz Zaruski pisał o tym miejscu: Koń skalny najtrudniejsze miejsce w grani Rohacza
  • Mariusz Wlazły polski siatkarz Mário Zagallo brazylijski piłkarz i trener piłkarski Mariusz Zaruski pionier żeglarstwa, oficer polski, taternik
  • Gyula Komarnicki, Roman Kordys i Jan Nowicki. Z Mariuszem Zaruskim i Aleksandrem Znamięckim Mariusz Zaruski Na bezdrożach tatrzańskich. LTW, 2007. ISBN 83 - 75650048
  • najwyższych rangą Terminu welbot użył też w swojej książce gen. Mariusz Zaruski na określenie szalup ratunkowych zainstalowanych w okresie międzywojennym