Poprzednia

ⓘ Starogard Gdański




Starogard Gdański
                                     

ⓘ Starogard Gdański

Starogard Gdański – miasto w województwie pomorskim, siedziba powiatu starogardzkiego oraz gminy wiejskiej Starogard Gdański. Miasto leży nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim, należy do nadwiślańsko-pomorskiego regionu Kociewie, jest także jednym z najstarszych miast na Pomorzu.

Według danych z 31 grudnia 2018 r. miasto miało 44 156 mieszkańców.

                                     

1. Położenie

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 25.28 km². Miasto stanowi 1.88% powierzchni powiatu.

Według danych z 2002 Starogard Gdański zajmuje obszar o powierzchni 25.27 km², w tym: użytki rolne stanowiące 56% powierzchni oraz użytki leśne stanowiące 9%.

Miasto znajduje się w południowej części w województwa pomorskiego, w północnej części powiatu starogardzkiego. Gmina Starogard Gdański od północy graniczy z gminą Skarszewy, od zachodu z gminą Zblewo, od południa z gminami Lubichowo oraz Bobowo, od strony wschodniej zaś graniczy z powiatem tczewskim.

W latach 1945–1998 także w latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa gdańskiego.

Dzielnice

Miasto zostało podzielone na 8 dzielnic:

  • Hermanowo
  • Stadnina
  • Łapiszewo
  • Korytyba
  • Kocborowo
  • Centrum
  • Przylesie
  • Piekiełki
                                     

2. Historia

Według badań archeologicznych gród wykształcił się w tym miejscu z osady neolitycznej sprzed ok. 4-5 tysięcy lat, jednak pierwsza wzmianka Starigrod pojawiła się w 1198, w dokumencie księcia pomorskiego Grzymisława, ofiarowującym gród rycerzom zakonnym św. Jana. W 1339 Krzyżacy nadali Starogardowi herb, zaś chełmińskie prawo miejskie nadane zostało w 1348. Starogard przeciwstawiał się uciskowi krzyżackiemu, m.in. wstępując w 1440 do Związku Pruskiego, a w 1454 uznając władzę króla Polski. Powrót Starogardu i Pomorza Gdańskiego do Polski Krzyżacy uznali w 1466.

W 1484 ogromny pożar zniszczył połowę miasta. W czasie potopu szwedzkiego był okupowany przez Szwedów.

W 1772 miasto zostało zajęte przez Prusy w wyniku I rozbioru Polski. W 1807 miasto na krótko zajęły wojska gen. Jana Henryka Dąbrowskiego. W 1846 2 lata przed Wiosną Ludów Florian Ceynowa pokierował chłopskim atakiem na garnizon wojsk pruskich w Starogardzie. W 1862 w Starogardzie powstała straż pożarna – jedna z pierwszych na ziemiach polskich. Miasto powróciło do Polski 29 stycznia 1920 – nastąpił przemarsz wojsk gen. Józefa Hallera, obejmujących miasto w imieniu Rzeczypospolitej.

Przez okres niemal całej II wojny światowej Starogard był okupowany przez Niemców, którzy w pobliskim Lesie Szpęgawskim dokonali masowych egzekucji, zabijając ok. 7 tys. ludzi, w tym pacjentów szpitala dla umysłowo chorych w Kocborowie.

6 marca 1945 r. następuje wyzwolenie miasta przez oddziały 116 korpusu armijnego 2 armii uderzeniowej 2 Frontu Białoruskiego. W walkach zginęło 26 żołnierzy radzieckich. Dla ich pamięci wzniesiono Pomnik Wdzięczności na ówczesnym pl. 1 Maja.

W 1950 do nazwy Starogard dodano "Gdański”, w celu odróżnienia go od Stargardu na Pomorzu Zachodnim. W sierpniu 1980 w mieście wybuchły protesty i powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.

Organem wykonawczym władzy samorządowej od 1987 roku jest prezydent miasta, pomimo braku wymaganej dawnej liczby 50 tys. mieszkańców. W 1990 roku, kiedy podwyższono wymagane kryterium do 100 tys. mieszkańców, tytuł prezydenta dla Starogardu został zachowany.

                                     

3.1. Zabytki Mury obronne i baszty

Mury obronne pochodzą z XIV wieku. Budowę rozpoczął w latach 1309-1310 Teodot z Florencji na polecenie wielkiego mistrza krzyżackiego, który chciał przebudować wieś Starogard w miasto-twierdzę. Zewnętrzny mur obronny powstawał od około 1313 do 1320 i otoczył teren 8.4 ha. Mur posadowiono na fundamencie kamiennym, z bastionami w narożnikach i fosą. Potem rozpoczęto budowę bram z basztami, które ukończono w latach 1338-1340.

Większość murów obronnych rozebrano za czasów pruskich. Najlepiej zachowane są fragmenty po stronie północnej i zachodniej. Osiągają wysokość do 5 m, przy szerokości sięgającej prawie 2 m.

Baszty:

  • Narożna Książęca – zapewne najstarsza, jej fundamenty mogą pamiętać wcześniejszą strażnicę książąt gdańsko-pomorskich lub starszą jeszcze czatownię, co tłumaczy jej historyczną nazwę. Znajduje się w północno-zachodnim narożniku murów. Odbudowana została na wzór prawdopodobnej XVII w. baszty, jednak ze względu na brak źródeł nie ma pewności, czy rekonstrukcja jest zgodna z historycznym wyglądem budowli. Obecnie mieści część ekspozycji Muzeum Ziemi Kociewskiej.
  • Wodna
  • Gdańska Szewska – czworoboczna, ceglana, najlepiej zachowana, powstała około 1325. Stoi nad kanałem Wierzycy – dawniej fosy. Służyła do obrony i strzegła bezpieczeństwa wjazdu do miasta przez Bramę Gdańską. Brama była broniona przez cech szewców, stąd jej druga nazwa – Szewska. W XVIII w. baszta służyła za kaplicę, w XIX w. – pruskie więzienie, przed II wojną światową była policyjnym aresztem, a w czasie wojny więzieniem gestapowskim. Baszta była wielokrotnie przebudowywana, m.in. w 1893 zwężono jej dolną część, by poszerzyć ulicę. Obecnie mieści część ekspozycji Muzeum Ziemi Kociewskiej.
  • Tczewska Młyńska – jest rekonstrukcją dawnych umocnień. Kamienne fundamenty pochodzą z pierwszej ćwierci XIV w. Dzięki prywatnemu właścicielowi w 1986 odtworzona została szachulcowa konstrukcja jej górnej kondygnacji oraz nakrycie dachowe.


                                     

3.2. Zabytki Świątynie

  • Gotycki kościół farny pw. św. Mateusza z XIV w. – najstarszy zachowany kościół w mieście, o układzie bazylikowym. Wewnątrz znajduje się wielki fresk "Sąd Ostateczny” z około XV w., odkryty dopiero w 1957.
  • kościół św. Wojciecha z 1936–1939. Zbudowany został w latach 1934–1939 według projektu Kazimierza Ulatowskiego. Inicjatywa budowy tej świątyni pochodziła od ks. Henryka Szumana, zasłużonego kapłana i ofiarnego działacza charytatywnego.
  • Kościół św. Katarzyny z 1802. W północno-wschodnim narożniku starogardzkiego Rynku usytuowany jest kościół św. Katarzyny z częściowo zachowanym autentycznym wystrojem wnętrza. Ta trójnawowa świątynia wzniesiona została w 1802 na fundamentach średniowiecznego kościoła, użytkowanego od 1577 przez luteran. Przebudowana w 1873 wieża kościoła św. Katarzyny jest najwyższym obiektem w starej części miasta i stanowi dobry punkt orientacyjny podczas wędrówek po Starogardzie.
  • Neogotycka synagoga z połowy XIX w. Budynek noszący cechy neogotyckiej architektury, na miejscu dawnego dworu krzyżackiego znoszonego w wojnie szwedzkiej. Powstał w 1849 jako dom modlitwy miejscowej gminy żydowskiej, służyła celom kultowym aż do jesieni 1939.
                                     

3.3. Zabytki Inne

  • Ratusz staromiejski z XVIII/XIX w. Posadowiony został na fundamentach gotyckich, pozostałości dawnego ratusza zniszczonego w pożarze 1484 i przebudowanego w XVIII w. po zniszczeniach wojny szwedzkiej. Obecny pochodzący z początków XIX w., na fundamentach gotyckich, przebudowany ostatecznie w 1893.
  • Pałac Wiechertów ok. 1900 wraz z zespołem młynów 1872 – tradycje młynarstwa w Starogardzie sięgają 1283, kiedy to wzmiankuje się o istnieniu tutaj młyna wodnego. W 1871 nabył go Franciszek Wiechert, przekształcając w wielkie przedsiębiorstwo rodzinne. Eklektyczny pałacyk o wysmakowanych formach zdobniczych pochodzi z 1893, kiedy to został przebudowany na cele reprezentacyjne rodu Wiechertów. 26 maja 2013 w młynach wybuchł pożar i doszczętnie je spalił.
  • Rynek wraz z zabytkowymi kamienicami, które posadowiono na średniowiecznych fundamentach i piwnicach – zasadniczo pochodzą z XIX i XX w.
  • Szkoła Muzyczna – budynek stylowej willi z 1888, zbudowanej z czerwonej cegły w stylu nawiązującym do ceglanego renesansu gdańskiego. Od 1978 siedziba Państwowej Szkoły Muzycznej I st. im. W. Lutosławskiego.
  • Gimnazjum obecnie Liceum Ogólnokształcące – budynek I LO powstał w 1880. Wiosną 1920 w szkole został wprowadzony język ojczysty, a samo gimnazjum zostało przekazane władzom polskim. W 1921 rozpoczęto budowę bursy, którą oficjalnie otwarto w 1928, w obecności m.in. prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego.
  • Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. Stanisława Kryzana – kompleks budynków wniesionych w latach 1894-1898 na obszarze blisko 300 ha. Wokół zabudowań szpitalnych rozpościera się stuletni park z interesującymi, rzadkimi nasadzeniami, wśród których występują nietypowe odmiany buka, jodły białe, klony srebrzyste i tuje.
  • Gmach Sądu Rejonowego – zbudowany w końcu XIX w. w surowym stylu typowym dla pruskiego monumentalizmu, za nim rozciąga się zaplecze więzienne, rozbudowane i powiększone w 1978.
  • Urząd Miejski – gmach w stylu neogotyckim z czerwonej cegły z dodatkiem glazurowanej, wybudowany w 1900. W 1967 dobudowano na zapleczu piętrowy pawilon biurowy. Pierwotnie siedziba pruskiej landratury z mieszkaniem prywatnym landrata, potem starosty aż do 1948, w okresie międzywojennym biura starostwa. Od czerwca 1975 siedziba Urzędu Miejskiego.
  • Biblioteka Miejska im. Bernarda Sychty – neogotycki budynek zbudowany pod koniec XIX w. Przed I wojną światową kasyno oficerskie pułku artylerii polowej. W latach 1926-1939 siedziba kasyna oficerskiego 2. pułku Szwoleżerów Rokitniańskich.
  • Koszary – zespół budynków koszarowych z lat 1778-1781, wniesiony na polecenie króla pruskiego Fryderyka II z materiału budowlanego pozyskanego z rozbiórki starościńskich zamków w Borzechowie, Starej Kiszewie i Osieku. Przeznaczono go na koszary oddziałów pruskich – Tokarskiego Pułku Fizylierów. W okresie wojen napoleońskich, w 1807 w koszarach był szpital wojenny Francuzów. Po klęsce Napoleona budynek wraca w ręce pruskie. W styczniu 1920 pruski budynek przeznaczono na polskie koszary. Początkowo stacjonował tu 65 pułk piechoty. Od 1926 znajdował się 2 Batalion Strzelców w 1930 przeniesiony do Tczewa oraz 2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich, żandarmeria wojskowa i Powiatowa Komenda Uzupełnień. Po wyzwoleniu w 1945 budynek nadal był obiektem wojskowym, aż do 1962, kiedy to sukcesywnie rozpoczęto adaptowanie budynku na potrzeby Zasadniczej Szkoły Zawodowej.
                                     

4. Gospodarka

Część terenów miasta należy do Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Największe przedsiębiorstwa:

  • PH Dioda - sklep "elektroniczny"
  • Akomex produkcja opakowań
  • Zakład Wyrobów Metalowych Restal
  • Lhm Poland
  • Elektrociepłownia Starogard Sp. z o.o.
  • Destylarnia "Sobieski” wcześniej Fabryka Wódek Gdańskich, "Polmos”
  • Zakłady Farmaceutyczne "Polpharma” S.A. wcześniej SZF "Polfa”
  • Perfexim produkcja grzejników
  • Avanti Sp. z o.o.
  • Broker Hurtownia budowlana
  • Huta Szkła Gospodarczego
  • Paktainer Sp. z o.o.
  • Gillmet – Cynkownia Ogniowa
  • Rocket Poland Sp. z o.o. import i dystrybucja baterii, żarówek, latarek wcześniej Elektron/Centra/Daimon
  • Fabryka Mebli Okrętowych "Famos"
  • Eurobud produkcja betonu towarowego
  • Labofarm produkcja leków ziołowych
  • AQ Wiring Systems dawniej Gerdins Cable Systems oraz Cable Team Poland


                                     

5.1. Transport Drogowy

Starogard Gdański leży przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 22 szlak Berlin – Królewiec i drogi wojewódzkiej nr 222; w pobliżu przebiega autostrada A1 – 11 km na wschód od miasta węzeł Swarożyn, 9 km na południowy wschód węzeł Pelplin.

                                     

5.2. Transport Kolejowy

Ze stacji kolejowej w Starogardzie Gdańskim odjeżdżają pociągi do kilku miast w Polsce: Chojnice, Gdańsk, Gdynia, Hel w sezonie letnim, Tczew, Piła, Złotów. W mieście jest także drugi przystanek kolejowy nazywany Przedmieście lub Starogard Szlachecki, działający obecnie jako przystanek pociągów towarowych Linii 243. Starogard Gdański–Jabłowo.

                                     

5.3. Transport Komunikacja miejska

W mieście funkcjonuje komunikacja miejska. W 2007 zakupiono 6 nowoczesnych autobusów Solaris Urbino 10, a w 2008 z taboru MZK wycofano Jelcze. W 2010 natomiast zakupiono przy dofinansowaniu z Unii Europejskiej kolejne 5 autobusów marki Mercedes-Benz O530, zwiększając tym samym ogólną liczbę kursujących autobusów do 30. W 2018 roku miasto zakupiło 11 autobusów marki Autosan Sancity 10LF na rzecz projektu Unii Europejskiej na lata 2014-2020. W tym samym roku z taboru wycofano Neoplany.

                                     

6. Edukacja

W mieście funkcjonuje 7 publicznych przedszkoli, 6 publicznych szkół podstawowych, 4 publiczne gimnazja, 2 licea ogólnokształcące, 2 technika oraz zasadnicza szkoła zawodowa, przekształcana w szkołę branżową I stopnia. Oprócz tego istnieją także: Zespół Szkół Chrześcijańskich, Pomorska Szkoła Wyższa a także niepubliczne punkty przedszkolne oraz szkoły policealne.

Przedszkola:

  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 3
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 4
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 10
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 5
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 8
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 6
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi

Szkoły podstawowe:

  • Chrześcijańska Szkoła Podstawowa
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 3
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 6 tworzy zespół szkół wraz z Publicznym Gimnazjum nr 4
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 2
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 4
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 8 stworzona z przekształcenia Publicznego Gimnazjum nr 1

Gimnazja:

  • Publiczne Gimnazjum nr 1 po 2019 zostanie w pełni przekształcone w PSP nr 8
  • Publiczne Gimnazjum nr 4 połączone z PSP nr 6
  • Publiczne Gimnazjum nr 3 połączone z PSP nr 1
  • Publiczne Chrześcijańskie Gimnazjum
  • Publiczne Gimnazjum nr 2 połączone z PSP nr 3

Licea:

  • II Liceum Ogólnokształcące im. Ziemi Kociewskiej
  • I Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie

Technika:

  • Technikum nr 2 w Zespole Szkół Zawodowych im. majora Henryka Dobrzańskiego "Hubala”
  • Technikum nr 1 im. Noblistów Polskich w Zespole Szkół Ekonomicznych

Szkoły zawodowe/branżowe:

  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 w Zespole Szkół Zawodowych im. majora Henryka Dobrzańskiego "Hubala”

Szkoły wyższe:

  • Pomorska Szkoła Wyższa


                                     

7. Sport

Włókniarz Starogard Gdański

Nieistniejący klub, w którym sportową karierę rozpoczynał Kazimierz Deyna.

Klub dwukrotnie w sezonach 1968/69 oraz 1976/77 występował w III lidze.

Włókniarz został zlikwidowany w 1978 roku. W jego miejsce powstał MZKS Wierzyca Starogard.

KP Starogard Gdański

W mieście działa Klub Piłkarski Starogard Gdański, który założony został w 2008 po rozwiązaniu klubu MKS Wierzyca Starogard Gdański. W sezonie 2013/14 zespół awansował do pomorskiej IV ligi, a od 2017 występuje w III lidze gr. II. Barwy zespołu są biało-zielono-białe. Drużyna korzysta ze Stadionu Miejskiego im. Kazimierza Deyny przy ul. Olimpijczyków Starogardzkich 1. KP Starogard Gdański wygrał Regionalny Puchar Polski na szczeblu okręgu pomorskiego, 2017-2018.

SKS Polpharma Starogard Gdański

Klub koszykarski ze Starogardu Gdańskiego, założony w 1993. Występujący obecnie w PLK.

                                     

8. Wspólnoty wyznaniowe

  • Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Starogardzie Gdańskim
  • Kościół rzymskokatolicki – Dekanat Starogard Gdański
  • Parafia Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Starogardzie Gdańskim
  • Parafia św. Wojciecha w Starogardzie Gdańskim
  • Parafia Miłosierdzia Bożego w Starogardzie Gdańskim
  • Parafia Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata w Starogardzie Gdańskim
  • Parafia św. Mateusza w Starogardzie Gdańskim
  • Parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Starogardzie Gdańskim
  • Świadkowie Jehowy: 3 zbory: Starogard Gdański-Południe, Starogard Gdański-Północ, Starogard Gdański-Wschód – Sala Królestwa
  • Kościół zielonoświątkowy – Wspólnota w Starogardzie Gdańskim
  • Polski Narodowy Katolicki Kościół w RP - Parafia Zakonna Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Starogardzie Gdańskim.