Poprzednia

ⓘ Franciszek Siarczyński




Franciszek Siarczyński
                                     

ⓘ Franciszek Siarczyński

Franciszek Siarczyński, krypt.: F. S.; F. S. P. K.; Fr. S.; S.; X. Fr. Siarcz.; X. S. od Ro. K. B. T. P. – polski ksiądz katolicki, członek zakonu pijarów, kaznodzieja, historyk, geograf, publicysta, edytor, tłumacz i poeta, członek przybrany Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1829 roku.

                                     

1. Życiorys

Urodził się jako syn Ludwika herbu Sas, podczaszego nowogródzkiego i podkomorzego sanockiego, oraz Franciszki z Chrzanowskich. Pierwsze nauki pobierał w Jarosławiu jezuici i w Rzeszowie. Wstąpił 1773 do zgromadzenia pijarów, przyjmując imię Franciszka od św. Ludwika imiona chrzestne: Dionizy Franciszek Ludwik. Nowicjat odbył w Podolińcu 1773/1774-1774/1775, wkrótce potem 1775 złożył śluby zakonne, a następnie przez rok studiował retorykę w Rzeszowie 1775/1776. Dwa następne lata 1776/1777-1777/1778 poświęcił na zgłębianie filozofii w Międzyrzeczu Koreckim. Następnie nauczał w infimie i gramatyce Łuków 1778/1779-1779/1780. Rok później 1780/1781 studiował w Krakowie teologię spekulatywną. Wkrótce potem uzyskał tam niższe święcenia duchowne. Święcenia kapłańskie przyjął natomiast w Warszawie 5 kwietnia 1783.

Był profesorem, wykładowcą gramatyki, historii i geografii w Collegium Nobilium pijarów w Warszawie 1781/1782-1784/1785, pełniąc równocześnie funkcję wiceprefekta, uczestnikiem obiadów czwartkowych u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W roku szkolnym 1785/1786 uczył wymowy w Radomiu. Następnie 1786 powrócił do Warszawy i w Collegium Regium podjął obowiązki kaznodziei do 1787/1788 włącznie, prowadząc w roku szkolnym 1788/1789 wykłady z wymowy. Był proboszczem w Jarosławiu, Kozienicach 1789 i Łańcucie 1799, kanonikiem katedralnym warszawskim i przemyskim, deputowanym do Stanów Galicyjskich.

Pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.

                                     

2. Twórczość

Autor m.in. 3-tomowej Geografii, czyli opisania naturalnego, historycznego i politycznego krajów i narodów. W czasie insurekcji kościuszkowskiej redagował Gazetę Wolną Warszawską.

Zebrał materiały do Słownika historyczno-statystyczno-geograficznego Galicji, wydanego częściowo w roku 1857 w Rozmaitościach – dodatku tygodniowym do "Gazety Lwowskiej”. Był członkiem honorowego Towarzystwa Naukowego Krakowskiego.

Po przewiezieniu z Wiednia do Lwowa zbiorów Ossolińskich w roku 1827, został pierwszym dyrektorem Księgozbioru Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie 1827-1829. Uzyskał od władz austriackich zezwolenie na wydawanie czasopisma naukowego Ossolineum pod nazwą "Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” i w ciągu dwóch lat wydał 7 zeszytów.

                                     

2.1. Twórczość Ważniejsze dzieła

  • Dziennik czynności urzędowych Księgozbioru Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie. pisany od dnia 1 stycznia roku 1828 28 września 1829; następnie do 20 października 1829 uzupełniany z notat Siarczyńskiego inną ręką, wydanie i oprac. Z. Rzepa, Wrocław 1967; fragmenty ogł.: T. Modelski, "Rocznik Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” t. 4 1953; J. Kolasa, "Rocznik Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” t. 5 1955; rękopis: Ossolineum, sygn. 533/III.
  • Pochwała Stanisława Szczęsnego Potockiego, generała artylerii koronnej, Warszawa 1789; wyd. bezimienne; autorstwo Siarczyńskiemu przypisuje Estreicher XXVIII, 1930, s. 3-4 za K. W. Wójcickim i "Encyklopedią kościelną”
  • Do Jaśnie Oświeconej Księżnej Jejmości z Książąt Czartoryskich Lubomirskiej w dzień jej urodzenia, dnia 15 października 1823, Lwów 1823 wiersz
  • Dzień Trzeci Maja roku 1791, Warszawa 1791; wyd. 2 Kraków 1891; wyd. 1 bezimienne; autorstwo wątpliwe, bardziej prawdopodobne brata Antoniego
  • Dzieje narodu i kraju Rusi Czerwonej, a w ogólności Rusi południowej t. 1-3; fragm. "Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” rocznik 1 1828, zeszyt 2, s. 3-42, 63-78, zeszyt 4, s. 3-21; rocznik 2 1829, zeszyt 1, s. 3-22, zeszyt 2, s. 50-83, zeszyt 3, s. 14-32, zeszyt 4, s. 3-39, 50-58; rękopisy fragm. w różnych kodeksach pism Siarczyńskiego w Ossolineum; spis treści rozdziałów dzieła ogł. "Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” rocznik 3 1830, zeszyt 2, s. 132-137
  • Obwieszczenie czasopisma, które Zakład Naukowy Księgozbioru imienia Ossolińskich wydawać będzie, brak miejsca i roku wydania, druk włączony następnie do "Czasopismu Naukowego Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” rocznik 1 1828, zeszyt 1, s. 1-8
  • Wiadomość historyczna i statystyczna o mieście Jarosławiu, położonym w Królestwie Galicji, w cyrkule przemyślskim, niegdyś w województwie ruskim, ziemi przemyślskiej, domu JJ. OO. Książąt Czartoryskich dziedzicznym. Przez., Lwów 1826; egz. Ossolineum, sygn. 259945/I zawiera fragmenty usunięte przez cenzurę lwowską i fragmenty autografu; rękopis: Lw. Państw. Nauk. Bibl. Zbiory Baworowskich, sygn. 1633/II
  • List Sandomierzanki do Podolanki, Kraków 1784; wyd. nast.: Antipodolanka, czyli list Sandomierzanki do Podolanki w: D. M. Krajewski: Podolanka wychowana w stanie natury., Lwów 1784; fragmenty przedr. Z. Florczak, L. Pszczołowska w: Ludzie Oświecenia o języku i stylu t. 2, Warszawa 1958 wydanie bezimienne, autorstwo sporne
  • Obraz wieku panowania Zygmunta III., czyli obraz stanu, narodu i kraju wystawiający: religią, obyczaje, nauki, prawa i prawodawstwo, swobody szlachty, obieralność królów, swawolę możnowładców, czyny duchowieństwa, stan wojska, handlu, rolnictwa, rzemiosł; pobory, monetę; ludzi znamienitych w obywatelstwie i rycerstwie, w naukach i sztukach; związki z państwami obcymi; przymioty i dzieje osobiste króla i jego rodziny, zgoła wszystko, co do dokładnego obrazu wieku tego należy t. 1-2, Poznań 1843-1858; fragm. "Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” rocznik 4 1832, zeszyt 2, s. 42-59; rocznik 5 1833, zeszyt 3, s. 34-47; pt. Wojsko polskie za Zygmunta III, "Orędownik Naukowy” 1843 nr 36-38; "Sto lat myśli polskiej” t. 2 1907; porównaj poz. 13
  • Mowa żałobna na śmierć J. O. Książęcia Adama Kazimierza Czartoryskiego. w obchodzie pogrzebowym przy wyprowadzeniu zwłok jego, przez. miana dnia 25 marca 1823 w Sieniawie, Lwów 1823
  • Galicja, czyli słownik historyczno-statystyczno-geograficzny królestwa Galicji t. 1-3, rękopisy Ossolineum: brulion sygn. 1824/I-1826/I; czystopis sygn. 1827/III-1829/III; t. 1: Galicja, jej ziemie, płody i ludy. Z pism pośmiertnych. wyd. P. R., "Dodatek Tygodniowy do Gazety Lwowskiej” 1857 nr 1-2, 11-12, 14, 24-25, 35-44, 48-51 tekst drukowany skrócony i przerobiony
  • Zakus nad zaciekami Wszechnicy Krakowskiej, czyli uwagi nad niektórymi tej akademii dysertacjami, Warszawa 1789; wyd. bezimienne; domniemane współautorstwo z F. K. Dmochowskim; broszura wymierzona przeciw profesorom krakowskim: M. Fijałkowskiemu, J. Przybylskiemu, A. Trzcińskiemu
  • Mowa przy dorocznym zaczęciu szkół warszawskich XX. Scholarum Piarum, miana przez., Warszawa 1788
  • Materiały do geografii Polski, nieukończony słownik geograficzny; fragm.: Opis powiatu radomskiego przez. w rękopiśmie pozostały, wyd. T. Lipiński, Warszawa 1847; rękopis: Ossolineum, sygn. 497-499/III, częściowo 500-501/III
  • List Paryżanki do Podolanki, czyli oryginał do kopii Warszawa 1784; wyd. bezimienne; autorstwo Siarczyńskiego domniemane
  • Kazanie pogrzebne na śmierć JW. JMci Księdza Antoniego z Gołasza Dąb Gołaszewskiego, biskupa przemyskiego. d. 30 kwietnia 1824 r. w kościele przemyskim, przez. miane, Lwów 1824
  • Krótka fizyczna i historyczna wiadomość o soli, powst. około roku 1785 Warszawa 1788
  • Sztuka ogrodnicza, czyli o ogrodnictwie, zawierająca przepisy chodzenia przyzwoitego około ogrodów kwiatowych, kuchennych i sadów, z przydatkiem niektórych ciekawych i użytecznych wiadomości sekretnych, Kraków 1782; wyd. następne: edycja 2 poprawiona Kraków 1785; Kraków 1802; edycja 4 Łuck 1803; Łuck 1805; Kraków 1805; Kraków 1819; wyd. bezimienne
  • Geografia, czyli opisanie naturalne, historyczne i polityczne krajów i narodów we czterech częściach świata zawierających się z dołączeniem geografii astronomicznej t. 1, Warszawa 1790 druk ukończono po roku 1790; t. 2-3, Warszawa 1794; t. 4 o Polsce, zapowiedziany w przedmowie, i dwa końcowe t. 5-6 nie wyszły drukiem; rękopisy natomiast nie zachowały się; w t. 1: słowniczek terminów geograficznych i żeglarskich
  • Nowy kalendarz, czyli świętnik lwowski na rok 1829, Lwów 1828
  • Kazania. Zebrane z pozostałych jego rękopismów przez J. A. Kamińskiego, Lwów 1832
  • Obraz wieku panowania Zygmunta III. zawierający opis osób żyjących pod jego panowaniem, znamienitych przez swe czyny pokoju i wojny, cnoty lub występki, dzieła piśmienne, zasługi użyteczne i celne sztuki, porządkiem abecadła ułożony przez. cz. 1-2, powst. 1824, Lwów 1828; rękopis z roku 1824 w Ossolineum, sygn. 504/III-506/III; rękopis uzupełniający wyd. w roku 1828 o materiały doprowadzone do XVIII w., sygn. 1243/I-1248/I; ciąg dalszy zobacz poz. 18

Ponadto rozprawy, artykuły, recenzje i powiastki Siarczyńskiego ogłaszano w czasopismach: "Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich”, "Dziennik Handlowy”, "Lwowianin”, "Muzeum Domowe” 1838 t. 1, s. 145-161, "Pamiętnik Religijno-Moralny”, "Pątnik Narodowy”, "Pszczoła Polska”, "Rozmaitości”.

Siarczyński wydawał także "niektóre pisemka polityczne i krytyczne bezimiennie, których już dziś w wielkiej liczbie podobnych pism rozeznać nie można” "Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” 1830 zeszyt 2, s. 122; pisał wiersze 2 przytacza A. Rościszewski, rękopis: Ossolineum sygn. 1113/I, s. V-VII; panegiryk z roku 1819 na cześć cesarza austriackiego cyt. K. Chłędowski ; zamierzał też wydawać "słownik znakomitych Polaków wszystkich wieków”, materiały robocze zachowane w rękopisach: Ossolineum, sygn. 1243/I-1248/I.

Ponadto w rękopisach Ossolineum znajduje się 28 rozpraw i wiadomości przygotowywanych do druku, m.in.: O cenzurze duchownej; O inkwizycji; Swobody i wole; Klasztory bazyliańskie w Galicji; Ordynacja Ostrogska; Słowianie, nie Słowianie; Biskupstwo bakońskie wołoskie.



                                     

2.2. Twórczość Przekłady

  • J. H. Schmitt: Zgodność i różność między wschodnim i zachodnim kościołem, czyli pomysł ku połączeniu odstępnej cerkwi greckiej z kościołem rzymskokatolickim. Dzieło. po niemiecku napisane, a przez F. Schlegela wydane, przełożone zaś i przekształcone po polsku przez. z różnymi ważnymi jego dodatkami i wydawcy, Warszawa 1831 wyd. B. Gutkowski.
  • F. T. d’Arnaud Baculard: Daminville. Powieść wyjęta z dzieła francuskiego pana. pod tytułem: "Doświadczenia uczucia”. Na polski język przetłumaczona przez F. S., Lwów 1803; autorstwo przekładu według Estreichera I 1872, 1959; bibliografia Siarczyńskiego w "Czasopiśmie Naukowym Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” 1830 zeszyt 2 nie notuje tej pozycji
  • G. T. F. Raynal: Historia polityczna rewolucji amerykańskiej teraźniejszej, Warszawa 1783
  • L. Echard: Dykcjonarzyk geograficzny, czyli opisanie królestw, prowincji, miast, biskupstw, księstw, hrabstw, margrabstw, portów, fortec i innych miejsc znaczniejszych w czterch częściach świata. Po angielsku napisana przez pana. z trzynastej edycji angielskiej na francuski język przełożony, powiększony i poprawiony przez ks. Vosgien. Na koniec z ósmej francuskiej edycji w polskim wydany języku, z dodatkiem zaszłych odmian i umieszczeniem wielu miast i prowincji polskich t. 1-3, Warszawa 1782-1783
  • Uwaga na koszta pogrzebowe w Wiedniu, Wrocław Kraków 1781; wyd. następne: Kraków 1801; przedr. A. M. Skałkowski w: Archiwum Wybickiego t. 1, Gdańsk 1948, s. 98-105 jako pismo Wybickiego; przekł. z niemieckiego; wydany bezimiennie, zarejestrowany w bibliografii prac Siarczyńskiego w "Czasopiśmie Naukowym Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” 1830 zeszyt 2; współcześnie przypisywany też A. Trzcińskiemu i J. Wybickiemu; wywołał ówcześnie dość głośną polemikę
  • J. J. Dusch: Listy moralne do utworzenia pięknego serca stosowne, z niemieckiego na polski język przełożone t. 1-2, Kraków 1785-1788; wyd. następne: Kraków 1792-1793 wyd. tytułowe; Kraków 1800 jak wyżej; Kraków 1805; Kraków 1808 t. 2 podpisany krypt.: X. S. od Ro. K. B. T. P.

Kilka przekładów ogłaszano także w "Czasopiśmie Naukowym Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich”.

                                     

2.3. Twórczość Prace edytorskie

  • Traktaty między mocarstwami europejskimi do roku 1763 zaszłe, podług lat porządku z przyłączoną potrzebnej historii wiadomością opisane t. 4-6, Warszawa 1789-1790 t. 1-3 wydawali F. Obermeier i W. Skrzetuski; wydanie opatrzone obszerną przedmową i komentarzami
  • Traktaty, konwencje handlowe i graniczne, wszelkie publiczne umowy, między Rzecząpospolitą Polską i obcymi państwami od roku 1764 dotąd, to jest do r. 1791, za panowania Stanisława Augusta zawarte, w swych oryginalnych językach zebrane i dla wygody powszechnej podane do druku cz. 1-2, Warszawa 1791.

Drobniejsze prace Siarczyńskiego ogłaszano w "Czasopiśmie Naukowym Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” 1828 zeszyt 3, s. 59-76, zeszyt 4, s. 61-74.

                                     

2.4. Twórczość Listy i materiały

  • Do A. Rościszewskiego 118 listów z lat 1819-1829, rękopis: Ossolineum, sygn. 1113/I
  • Do różnych osób 31 listów z lat 1812-1829, m.in. do: S. z Siarczyńskich Żychlińskiej i jej męża, Z. Żychlińskiej, S. Jaszowskiego, W. Federowicza, Urbańskich, rękopis: Ossolineum, sygn. 1113/I
  • Od T. Dzieduszyckiego, ogłoszono pt. O krajopisie, czyli geografii, "Czasopism Naukowy od Zakładu Narodowego im. Ossolińskich Wydawnictwo” rocznik 4 1831, zeszyt 1, s. 88-108
  • Od K. Tańskiej około roku 1825, "Wędrowiec” 1899 nr 30
  • Fragment listu bez daty i notatka historyczna, rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 7893 IV
  • Do F. P. Turskiego z 15 czerwca 1791, rękopis jak wyżej sygn. 3295 II k. 79
  • Życiorys napisany własnoręcznie 16 lutego 1818, rękopis: Ossolineum, sygn. 2423/III k. 90-92.
  • Od: ks. Kwiatkowskiego, H. Lubomirskiego, Ł. Gołębiowskiego, A. Cytry i innych ws. słownika geograficznego, rękopis: Lw. Państw. Nauk. Bibl. Ossolineum, sygn. 507/II
  • Odpis metryki chrztu, rękopis: Ossolineum, sygn. 1113/I, s. 49
  • Do T. Wasilewskiego z lat 1828-1829, rękopis: Ossolineum, sygn. 4364/II
  • Od J. M. Ossolińskiego z roku 1823, "Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich” 1842 t. 1, s. 3 i następne
  • Do Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 24 lipca 1823, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych – z 1 marca 1829, do J. U. Niemcewicza z 6 czerwca 1829, do E. Czarneckiego z 1 września 1829; ogł. A. Kraushar w: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk t. 7, Warszawa 1905
  • Do K. Tańskiej w zbiorze z lat 1826-1845, rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 121
  • Od różnych adresatów, m.in. od A. Rościszewskiego listy wykorzystane jako karty do notatek, rękopisy: Ossolineum, sygn. 2423/III-2424/III
  • Do Stanisława Augusta w zbiorach z lat 1786-1792, rękopisy: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 700, 734, 736
  • Od K. Tańskiej z roku 1822, rękopisy: Ossolineum, sygn. 6524/II
  • Do J. M. Ossolińskiego z roku 1823, rękopis kopia: Ossolineum, sygn. 2193/II

Bardziej szczegółową bibliografię twórczości Siarczyńskiego podają: "Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” rocznik 3 1830, przedr. w: F. Siarczyński: Obraz wieku panowania Zygmunta III t. 1, Poznań 1843; T. Wisłocki: Przegląd treści "Czasopisma Naukowego im. Ossolińskich”. Lwów 1910; maszynopis: Ossolineum, sygn. 6933/I; J. Kolasa: Bibliografia "Czasopisma Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” 1828-1869, "Rocznik Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” t. 5 1957; Z. Rzepa: Bibliografia publikacji Siarczyńskiego w "Czasopiśmie Naukowym Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich” ; w: F. Siarczyński jako geograf, "Ze skarbca kultury” zeszyt 20 1969.

O rękopisach Siarczyńskiego informują: J. Kolasa: O rękopisach F. Siarczyńskiego., "Ze skarbca kultury” 1955 nr 1; Z. Rzepa: Zestawienie rękopisów geograficznych F. Siarczyńskiego.

Dzieła w:

  • Federacji Bibliotek Cyfrowych
  • google