Poprzednia

ⓘ Rymanów-Zdrój




Rymanów-Zdrój
                                     

ⓘ Rymanów-Zdrój

Rymanów-Zdrój – wieś uzdrowiskowa w południowo-wschodniej Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Rymanów. Leży nad rzeką Tabor, ok. 2 km na południe od miasta Rymanów, przy DW887.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim.

Siedziba rzymskokatolickiej parafii św. Stanisława Biskupa.

                                     

1. Historia

W 1872 r. Anna Potocka i Stanisław Potocki, którzy podpisali kontrakt kupna Rymanowa, stali się założycielami Rymanowa-Zdroju. 16 sierpnia 1876 r. podczas spaceru Anny Potockiej autorki "Mojego pamiętnika” z dziećmi jeden z synków Józef odkrył źródło lecznicze wody. Badania jej użyteczności trwały do 1879.

Odkrycie źródeł mineralnych 16 sierpnia 1876 dało początek dziejom Rymanowa-Zdroju. Występowanie od wieków wód leczniczych w sąsiednim Iwoniczu-Zdroju skłoniło zamieszkałych od 1870 w Rymanowie właścicieli dóbr Annę i Stanisława Potockich do szukania podobnych źródeł w okolicznych górach i dolinie rzeki Taba dziś Tabor. Wyjątkową okazję dał pobyt na dworze rymanowskim chemika Tytusa Sławika. Wykonana przez niego pobieżna analiza źródła nad brzegiem rzeki Taba, wykazała silne stężenie jodu i żelaza. Przeprowadzenia dokładnych badań chemicznych odkrytej wody dokonał w 1877 prof. dr Wesselshy, chemik wiedeński. Analiza w zupełności potwierdziła cenne zalety źródła. Rozpoczęto budowę pierwszych pensjonatów. Wykonano nową obudowę ujęć wodnych według wskazań prof. dr. Bolesława Lutostańskiego, rozdzielono spływające do jednej studni źródła mineralne na odrębne zdroje.

W 1881 dr Bronisław Radziszewski dokonał trzeciego w historii uzdrowiska badania chemicznego składu zdrojów mineralnych. Nowo powstałe uzdrowisko odznaczone zostało na wystawie przyrodniczej w Krakowie w 1882 srebrnym medalem. W 1885 wybudowano pierwszą kolonię "Lwowską” inaugurującą lecznictwo dziecięce. W 1888 w parku zdrojowym w widłach Taboru i Czarnego Potoku wzniesiono gmach "Dworca Gościnnego”. Pełnił funkcję domu zdrojowego. Powstało też wiele stylowych willi i pensjonatów. Wśród nich wyrażające się piękną architekturą secesyjną pensjonaty-wille "Pod Matką Boską” obecnie sanatorium "Maria”, "Pogoń” i "Leliwa”. Na przyległym do zakładu terenie i w okolicznych lasach wytyczono chodniki i ścieżki spacerowe. W pierwszej dekadzie XX w. stanowisko lekarza zdrojowego zajmował dr Eugeniusz Wajgiel. Syn Stanisława Antoniego Potockiego i Anny z Działyńskich Potockiej – Jan Nepomucen Potocki h. Pilawa 1867–1942 w Rymanowie-Zdroju – został właścicielem Zakładu Zdrojowego w Rymanowie.

W okresie działań I wojny światowej trzykrotnie przesuwała się przez Rymanów-Zdrój linia frontu. Przed końcem września 1914 dotarły tu wojska rosyjskie, które dokonały zniszczeń obiektów zdrojowych i stacjonujące tu w 1915 wojska rosyjskie, doprowadziły do całkowitej dewastacji uzdrowiska. Ponowne uruchomienie uzdrowiska nastąpiło w 1926. Oddano do użytku nowy zakład przyrodoleczniczy, a rok później nowy obiekt dziecięcy.

Pierwszą, drewnianą kaplicę dla kuracjuszy wybudowano na prawym brzegu Taboru poniżej Łazienek Zdrojowych. Budowę kaplicy murowanej rozpoczętą jeszcze przed I wojną światową ukończono w 1926. Poświęcenia świątyni dokonał ks. bp Karol Józef Fischer.

W 1928 Rymanów-Zdrój został uznany za uzdrowisko posiadające charakter użyteczności publicznej.

Na wschodnim stoku góry Mogiła otworzono w 1929 nowe sanatorium Związku Kasy Chorych "Gozdawa”. Powstał nowy obiekt "Polskiego Towarzystwa Higienicznego” oraz wiele willi prywatnych. W latach poprzedzających II wojnę światową leczyło się tutaj w sezonie około 5 tysięcy osób. II wojna światowa doprowadziła uzdrowisko do ponownej ruiny. W dniu 7 września 1939 wkroczyły do uzdrowiska oddziały słowackie wspomagające Niemców. Od 1940 do 1942 uzdrowisko było nieczynne, zostało ponownie otwarte w 1943 i w tym czasie przebywała w nim krótkotrwale Emmy Göring, żona Hermanna Göringa. Pod koniec wojny spłonął reprezentacyjny dom gościnny, wybudowany jeszcze przez Potockich – kwaterujący w nim węgierscy żołnierze wywołali ogień. W latach 1936-1938 willa "Opatrzność” była siedzibą kurii Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny. W sąsiedniej willi "Gołąbek” zamieszkali po wojnie dawni właściciele uzdrowiska, Potoccy, których wypędzono z pałacu w Rymanowie. Po ustaniu działań wojennych przystąpiono do remontów ocalałych obiektów, zachowując ich dotychczasowy styl. Z sezonowego niegdyś kurortu, Rymanów-Zdrój już w pierwszym dziesięcioleciu powojennym stał się dziecięcym uzdrowiskiem czynnym przez cały rok. Przeprowadzono modernizację zakładu przyrodoleczniczego wyposażając go w nowoczesne urządzenia zabiegowe. W 1965 w rozbudowanym gmachu dawnych "Łazienek Mineralnych” uruchomiono sanatorium "Eskulap” dla dorosłych na 120 łóżek.

W południowej części uzdrowiska wzniesiono nowe sanatorium dla dzieci "Polonia”, a bardziej na wschód, na południowym zboczu Zamczyska, 300-łóżkowe sanatorium dziecięce "Zimowit”. Powstały sanatoria branżowe, ośrodki Funduszu Wczasów Pracowniczych, spółdzielcze i turystyczne. W 1980 oddano do użytku nowo wybudowaną rozlewnię wód mineralnych, zlokalizowaną w Desznie obecnie część wsi, na południe od uzdrowiska. Zakład prowadzi butelkowanie rymanowskich wód leczniczych "Tytus”, "Klaudia” i "Celestyna” oraz napojów owocowych na bazie czystej wody "Celestynka”. Rymanów-Zdrój istnieje faktycznie od 1876, ale dopiero 16 sierpnia 1996, w sto dwudziestą rocznicę odkrycia zdrojów mineralnych, uchwałą Rady Miejskiej w Rymanowie utworzono wieś Rymanów-Zdrój składającą się z obszarów dotychczasowych wsi Deszno, Wołtuszowa i południowej części wsi Posada Górna nazwanej Rymanów-Zdrój o powierzchni 1625 ha.

Sanatorium "Gozdawa”, "Krystyna” oraz jeden z najstarszych obiektów sanatoryjnych, drewniana willa "Leliwa” są od kilku lat wyłączone z użytku, ich los nie jest rozstrzygnięty, prawdopodobnie trafią w ręce prywatne.

1. Szczyty położone w widłach Taboru i Czarnego Potoku: Żabia Góra 481 m n.p.m. i dwuszczytowy Dział 673 m n.p.m. – kulminacja wschodnia i 668 m n.p.m. – kulminacja zachodnia.

2. Szczyty wyrastające na zachód od uzdrowiska: Mogiła 606 m n.p.m. z Glorietką 572 m n.p.m., Sucha Góra 611 m n.p.m.

3. Szczyty otaczające uzdrowisko od strony wschodniej: Zamczyska 568 m n.p.m., Kopiec 635 m n.p.m.

                                     

2. Znani kuracjusze

Wśród kuracjuszy nie brakowało licznych dostojników, między innymi bawił w Rymanowie-Zdroju arcyksiążę Albrecht, stryj cesarza Franciszka Józefa. Leczył się tutaj również Stanisław Wyspiański, a także kompozytor Ludomir Różycki.

W pierwszym dziesięcioleciu XX w. Rymanów-Zdrój nie ustępował swoim wyposażeniem, ani frekwencją innym krajowym uzdrowiskom. Latem 1901 i 1903 przebywał tu wraz z rodziną Stanisław Wyspiański i pozostawił trwały ślad pobytu w pisanych tu, a także w Krakowie wierszach.

W księgach kuracjuszy odnotowane są nazwiska pisarzy: Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Kornela Makuszyńskiego, Janusza Meissnera. Kwitło też życie towarzyskie i kulturalne. Na scenie "Dworca Gościnnego” występowali: Hanka Ordonówna, Zula Pogorzelska, Adolf Dymsza, Mieczysław Fogg i inni.

                                     

3. Ludzie związani z Rymanowem-Zdrojem

  • dr Jan Dankiewicz 1893–1940, lekarz internista w uzdrowisku Rymanów-Zdrój, ofiara zbrodni katyńskiej
  • Ignacy Potocki 1906–1994 h. Pilawa – jeden ze spadkobierców uzdrowiska, od 1930 r. pełnił funkcję sekretarza Komisji Zdrojowej w Rymanowie-Zdroju, kierownika technicznego uzdrowiska i zarządcy majętności Rymanów-Zdrój. Wybitny polski balneolog, działacz społeczny.
  • Jan Nepomucen Potocki 1867–1942 h. Pilawa – właściciel uzdrowiska Rymanów-Zdrój, poseł, działacz społeczny.
  • Stanisław Potocki i Anna z Działyńskich Potocka – założyciele Rymanowa-Zdroju.
  • dr Jan Woytkowski, lekarz zakładowy w uzdrowisku
  • prof. Andrzej Staruszkiewicz, ur. 15 stycznia 1940, w Rymanowie-Zdroju – sformułował kwantową teorię ładunku elektrycznego.
                                     

4. Wody mineralne

Wody dostępne w pijalni

  • "Celestyna” – dla upamiętnienia matki Anny z Działyńskich Potockiej. Charakterystyka wody: 0.85% woda kwasowęglowa, chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowa, bromkowa, jodkowa, borowa. Suma rozpuszczonych składników stałych 8529.4 mg/dm 3. Wskazania lecznicze: choroby wieku dziecięcego, nieżyty żołądka, jelit, wadliwa przemiana materii, choroby skóry, miażdżyca tętnic, zmiany gośćcowe mięśni i nerwów, niedomogi gruczołów dokrewnych.
  • "Tytus” – dla upamiętnienia ojca Anny z Działyńskich Potockiej. Charakterystyka wody: 0.85% szczawa chlorkowo-sodowa, żelazista, bromkowa, jodkowa, borowa. Suma rozpuszczonych składników stałych 8496.3 mg/dm 3. Wskazania lecznicze: choroby układu oddechowego, choroby wieku dziecięcego, układu krążenia, przemiany materii, zaburzenia gruczołów wydzielania wewnętrznego.
  • "Klaudia” – dla upamiętnienia matki Stanisława Antoniego Potockiego. Charakterystyka wody: 0.82% szczawa chlorkowo-sodowa, bromkowa, jodkowa, borowa. Suma rozpuszczonych składników stałych 8247.1 mg/dm 3. Wskazania lecznicze: choroby wieku dziecięcego, nieżyty żołądka, choroby skóry, miażdżyca tętnic, zmiany gośćcowe, niedomogi gruczołów dokrewnych.

Inne

  • "Mieczysław” – 0.63% woda wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowa, fluorkowa, jodkowa, borowa. Wskazania lecznicze: choroby górnych i dolnych dróg oddechowych, nadkwaśne nieżyty żołądka, schorzenia pęcherzyka żółciowego i kamica dróg żółciowych, stany po zatruciach zawodowych i lekowych, dyskinezy dróg żółciowych. Przeciwwskazania: marskość wątroby, choroba nowotworowa.
  • "Jan” – źródło siarczkowe; 0.17% woda wodorowęglanowo-sodowa-wapniowa, borowa, siarczkowa. Suma rozpuszczonych składników stałych ok. 1700 mg/dm 3. Wskazania empiryczne: kamica dróg moczowych z wyjątkiem fosforanowej, przewlekłe zapalenia dróg moczowych.
  • "Krokusowe” – 0.63% woda chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowa, żelazista, bromkowa, jodkowa, borowa. Suma rozpuszczonych składników stałych ok. 6350 mg/dm 3. Wskazania lecznicze: choroby górnych i dolnych dróg oddechowych, nadkwaśne nieżyty żołądka, choroby wrzodowe żołądka, dwunastnicy, zapalenia i kamica dróg żółciowych. Przeciwwskazania: zapalenie trzustki i jelit, choroby serca z niewydolnością, nadciśnienie tętnicze.
  • "Naftusia” – 0.82% woda wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowa, fluorkowa, jodkowa, borowa. Suma rozpuszczonych składników stałych ok. 8236 mg/dm 3. Wskazania lecznicze: choroby górnych i dolnych dróg oddechowych, nadkwaśne nieżyty żołądka, dwunastnicy, zapalenia i kamica dróg żółciowych. Przeciwwskazania: zapalenie trzustki i jelit, choroby serca z niewydolnością, nadciśnienie tętnicze.
  • "Danuta” – 0.35% woda kwasowęglowa chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowa, jodkowa, borowa. Używana do butelkowania naturalnej wody mineralnej "Celestynka”. Wskazania krenologiczne: schorzenia górnych dróg oddechowych, schorzenia dróg żółciowych i moczowych w tym kamica. Przeciwwskazania: niewydolność krążeniowo-oddechowa, nadciśnienie.
  • "Ignacy” – 0.42% woda chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowa borowa. Suma rozpuszczonych składników stałych ok. 4207 mg/dm 3. Wskazania krenologiczne: schorzenia górnych dróg oddechowych, choroby dróg żółciowych,kamica dróg moczowych i żółciowych, nieżyty żołądka. Przeciwwskazania: niewydolność krążeniowo-oddechowa, nadciśnienie.
  • "Marysieńka” – 0.02% woda słabo zmineralizowana miękka. Suma rozpuszczonych składników stałych ok. 220 mg/dm 3. Wskazania empiryczne: woda smaczna do przygotowywania posiłków w gospodarstwie domowym, kamica dróg moczowych, skaza moczanowa – dna.
  • "Anna” – 0.06% woda średniozmineralizowana, wodorowęglanowo-wapniowa. Suma rozpuszczonych składników stałych 560 mg/dm 3. Wskazania: nadkwaśne nieżyty żołądka, stany zapalne dróg moczowych, nieżyty górnych dróg oddechowych.
  • "Staś” – 0.02% woda niskozmineralizowana wodorowęglanowo-wapniowa miękka. Suma rozpuszczonych składników stałych ok. 210 mg/dm 3. Wskazania empiryczne: łagodne nadkwaśne nieżyty żołądka, kamica dróg moczowych i żółciowych.


                                     

5.1. Turystyka Szlaki piesze

  • Główny Szlak Beskidzki. Trasa: Rymanów-Zdrój – Iwonicz-Zdrój około 2.5 godziny.

Szlaki lokalne spacerowe:

  • Rymanów-Zdrój – Iwonicz-Zdrój przez Klimkówkę. Czas przejścia 2.5 godziny,
  • Rymanów-Zdrój – Iwonicz-Zdrój przez Przymiarki. Czas przejścia 2.5 godziny.

Ścieżki spacerowe wokół Rymanowa-Zdroju:

  • ścieżka Łemka.
  • ścieżka na Beskidzką Połoninę,
  • ścieżka do Królowej Wołtuszowej,

Ścieżka przyrodnicza i ścieżka zdrowia:

  • ścieżka przyrodnicza "Rymanów-Zdrój”. Długość ścieżki 5.5 km. Czas przejścia 2-4 godzin. Różnica wzniesień 160 m. Obecnie 17 stanowisk edukacyjnych
  • Punkt widokowy
  • Kopalnia
  • Skrzypy
  • Góra Zamczysko lub Zamczyska 561 m n.p.m.
  • Uprawa leśna
  • Daglezja
  • Wołtuszowa
  • Barwinek pospolity
  • Karmisko dla zwierzyny leśnej
  • Polana "Wilcza”
  • Historia Rymanowa-Zdroju
  • Polana "Horodziska”
  • Torfowisko
  • Punkt czynnej ochrony płazów
  • Mrowisko
  • Leśna klasa dydaktyczna: szkółka leśna, pułapki feromonowe, różne gatunki roślin zielnych, drzew i krzewów.
  • Paprocie
  • ścieżka zdrowia: Żabia 481 m n.p.m., Wołtuszowa, Polana "Wilcza”, Polana "Horodziska”
                                     

5.2. Turystyka Szlaki i ścieżki rowerowe

  • Rowerowy szlak etnograficzny – 31 km. Pętla: Rymanów-Zdrój, Rymanów, Bartoszów, Sieniawa, Mymoń, Pastwiska, Rudawka Rymanowska, Wisłoczek, Rymanów-Zdrój.
  • Szlak między Zdrojami – 24 km. Pętla: Rymanów-Zdrój, Bałucianka, Iwonicz-Zdrój, Klimkówka, Rymanów, Rymanów-Zdrój.
  • Familijna ścieżka rowerowa – obejmuje m.in.: punkt czynnej ochrony płazów, krokusową łąkę, leśną klasę dydaktyczną.