Poprzednia

ⓘ Polskie średniowieczne roty sądowe




Polskie średniowieczne roty sądowe
                                     

ⓘ Polskie średniowieczne roty sądowe

Ówczesne akta sądowe notowane były po łacinie, jednak przysięgi świadków zapisywano z reguły w formie oryginalnej. Zaczynały się zwykle one od formuły w transkrypcji: Tako mi pomoży Bog. Pierwsze zapisane roty zwykle są krótkie, późniejsze dłuższe. Najstarsze roty w języku polskim odnaleziono w wielkopolskich księgach sądowych poznańskich 1386 i pyzdrskich 1392 oraz małopolskich 1394. Z następnego wieku znane są roty kaliskie, kościańskie, gnieźnieńskie, piotrkowskie, pilzneńskie, sieradzkie, łęczyckie, brzeskokujawskie, radomskie, sandomierskie, warszawskie, wareckie, czerskie, jak również kolejne roty poznańskie i krakowskie. Teksty rot stanowią jedne z najstarszych tekstów w języku polskim pisanych prozą.

Roty są bardzo cennym źródłem do badania dziejów języka polskiego z kilku powodów:

  • Dokładne datowanie i lokalizacja. Każdy okręg sądowy w średniowiecznej Polsce prowadził własną kancelarię, a posiedzenia sądów oraz zeznania świadków spisywane były w stałych miejscach o określonej lokalizacji. Dzięki temu roty są precyzyjnie datowane i zlokalizowane.
  • Język potoczny. Można przypisać im status socjolingwistyczny mówcy. Nawet w przypadku przekształcenia przez sądowego pisarza, zakłada się, że pozbawione są literackiej stylizacji i oddają potoczny język. Potoczny charakter wypowiedzi ukazuje też mentalność i kulturę średniowiecza. Zawierają przy tym wulgaryzmy i błędy składniowe. Sprawy sądowe dotyczyły zwykle życia codziennego, dlatego roty zawierają wiele wyrazów, nieobecnych w innych zabytkach językowych, mających przeważnie charakter religijny.
  • Dialektyzmy. Są materiałem do badania polskich dialektów i różnic regionalnych polszczyzny, gdyż potoczne wypowiedzi świadków zawierały naleciałości gwarowe. Zachowane roty pochodzą najczęściej z Wielkopolski i Małopolski, znane są jednak także roty z Mazowsza.
  • Obszerność materiału. Poszczególne roty są krótkie, zwykle jednozdaniowe, ale ich duża liczba sprawia, że składają się na obszerny materiał językowy. Zbiór rot tylko z sześciu wielkopolskich powiatów sądowych obejmuje ponad 6 tys. pozycji.
                                     

1. Przysięgi urzędowe

Oprócz spisanych po polsku zeznań świadków, powodów, oskarżonych oraz innych uczestników średniowiecznych procesów w aktach procesowych zachowały się również formuły urzędowych przysiąg wójtów, ławników, rajców i rzemieślników. Przysięgi takie zawiera:

  • Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej nr 168 z XIV w., zawierający zbiór praw magdeburskich w języku niemieckim należący do rady miejskiej Krakowa. Na ostatniej karcie 176 w początkach XVI w. wpisana została przysięga ławnika.
  • Rękopis Biblioteki Narodowej sygn. akc. 9869, wcześniej w Bibliotece Baworowskich z 2. ćwierci XV w., prawdopodobnie z Krakowa. Dokument zawiera zbiory praw miejskich w języku niemieckim i łacińskim. Na pierwszej karcie wpisano prawdopodobnie w 2. połowie XV w. formuły przysiąg wójta, ławników i rajców.
                                     

2. Przykłady

Roty pyzdrskie
  • "Jako to świadczymy, jako Anka zabiła Maciejewi wieprz i na wągrodzie mu nie dała paść” 1392.
Roty krakowskie
  • "Tako nam Bog pomoży, jako prawie wiemy i świadczymy, eż Halżka trzyma ode cztyr lat dziedzinę z pokojem, a Smichna k tej nie ma niczs.” 1396
Roty poznańskie
  • "Jakom nie wadził Piotraszewi przedać poł Raszkowa, aniśm mu kupcew odganiał.” 1397
  • "Jako to świadczymy, jako od Wojciechowego ognia zgorzało Dobrogostowi za dwadziejście grzywien.” 1397
  • "Jako są temu minęła trzy lata, jako Bieniaszek Jakuszowi ręczył.” 1397
Roty kościańskie
  • "Jako to świadczymy, jako kiedy Budziwoj przyszedł żędać prawa na złodzieja, tedy Mikołaj przyszedw ze dwiemanaciema panicoma a ze dwiemadziestoma kmiecioma i dał mu i ranę tylcem” 1398.
Roty warszawskie
  • "Jakom ja nie wywoził Witkowa gnoju dwiema wozoma samowtor.” 1424