Poprzednia

ⓘ Rękopis Stanisława Augusta




Rękopis Stanisława Augusta
                                     

ⓘ Rękopis Stanisława Augusta

Rękopis Stanisława Augusta lub Kodeks Stanisława Augusta – papierowy kodeks spisany najpóźniej w połowie XV wieku, przechowywany w Bibliotece Narodowej. Zawiera jeden z dziewięciu zachowanych rękopisów Wielkiej Kroniki i dwóch zachowanych rękopisów Spominek o Ciołkach. Przez mediewistów oznaczany jest siglum "St”.

                                     

1. Opis rękopisu

Kodeks jest papierowy, ma wymiary 27.5×20 cm. Liczy 267 stron. Początkowo spisano go jako część większego kodeksu. Tekst został zapisany starannie jedną ręką, w dwóch kolumnach, bastardą typową dla pierwszej połowy XV wieku. Tytuły, inicjały oraz rubrykowanie zostały zakreślone minią. Kopista używał tępego pióra, kreśląc nim litery o stosunkowo dużej wielkości.

Oprawa została wykonana w drugiej połowie XVIII wieku. Na wierzchniej okładce widnieją złocone herby króla i królestwa, na spodniej napis: Stanislaus Augustus Rex Poloniarum Saeculorum Posteritati vindicat. Na grzbiecie odciśnięto: Boguphali Chronica Polonorum.

W XVIII wieku dodano dwie karty, pierwszą i ostatnią, na których Jan Daniel Janocki streścił zawartość kodeksu, przypisał autorstwo jego tekstu biskupowi poznańskiemu Bogufałowi II i datował rękopis na wiek XIV.

Karta druga, czyli pierwsza pierwotnego kodeksu, została wklejona ponownie. Znajdują się na niej noty własnościowe. Ręką z XVI wieku zapisano: Chronika Joannis Brigar de Ossiek vicarii perpetui et altariste Altaris Tituli Ste Mariae virginis visitacionis Ecclesiae Catedralis Cracoviensis quam mutuo accepit a magnifico Andrea de Kosczielecz. Poniżej znajduje się wpis ręką z XVII wieku: Ex libris Chrostophori Masini. W XVIII wieku ręką Andrzeja Stanisława Załuskiego dopisano: Boguphali II Episc. Poznan c i obok Boguphali Episcopi Posnaniensis.

Ostatnia karta pierwotnego kodeksu została obcięta przy dolnym brzegu, na zakończeniu Wielkiej kroniki. Badacze twierdzą na tej podstawie, że pierwotny kodeks został podzielony na tej karcie, a dalej przekopiowano w XV wieku inny, niezachowany tekst.

                                     

2. Historia rękopisu

Badacze uważają, że cechy kodeksu i jego zawartość wskazują na skopiowanie go w skryptorium gnieźnieńskim, działającym przy tamtejszej kapitule katedralnej. Przepisanie Spominek o Ciołkach pozwala przypuszczać, że inicjatorem powstania kodeksu był biskup poznański od 1432 roku, a wcześniej wieloletni kanclerz Władysława Jagiełły, Stanisław Ciołek. Kopiowanie rękopisu ukończono najpóźniej około połowy XV wieku.

Na początku XVI wieku kodeks trafił z rąk Andrzeja Kościeleckiego, kasztelana wojnickiego i podskarbiego wielkiego koronnego, do Jana z Osieka, wikariusza krakowskiego. W XVII wieku rękopis był w posiadaniu Krzysztofa Massiniego, sekretarza króla Władysława IV. W pierwszej połowie XVIII wieku zakupił go biskup krakowski i kanclerz wielki koronny Andrzej Załuski. Załuski przekazał kodeks królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, prawdopodobnie dlatego, że Poniatowscy wywodzili swoją genealogię od Ciołków. W ten sposób rękopis przeszedł z Biblioteki Załuskich do Biblioteki Stanisława Augusta.

W 1796 roku Stanisław August, po abdykacji, wywiózł kodeks do Petersburga. Po jego śmierci w tamtejszej bibliotece umieszczono go w zbiorze "Archiwum Królestwa Polskiego”. Podczas rokowań ryskich w 1921 roku strona polska zażądała skutecznie od Rosjan zwrotu kodeksu, który po zawarciu pokoju został przewieziony do Warszawy. Tam wcielono go do zbiorów Biblioteki Narodowej – pierwotnie pod sygnaturą III 4001, zmienioną później na III 3001.

                                     

3. Zawartość

Większą część kodeksu zajmuje Wielka kronika, zatytułowana w rękopisie Chronica magna Lechitarum et Polonorum. Na Wielką kronikę w redakcji Rękopisu Stanisława Augusta składają się Kronika wielkopolska do roku 1272 r. p. 2-121, Rocznik krótki p. 121-122, Kronika Janka z Czarnkowa p. 122-242, Kronika krakowska p. 253, 242-250, zapiski z roku 1333 wydawane jako rozdziały 1 i 2 Kroniki Janka z Czarnkowa dotyczące śmierci Władysława Łokietka i koronacji Kazimierza Wielkiego p. 250-251, fragmenty Spominek gnieźnieńskich p. 252-253, Kalendarz i spominki włocławskie p. 256-259 oraz Rocznik kapituły poznańskiej p. 259-260.

Wielką kronikę kończy zachowana tylko w Rękopisie Stanisława Augusta notatka o śmierci biskupa krakowskiego Wisława w 1242 roku.

Od karty 253 rozpoczyna się tekst rozpoczynający się od słów De Andrea palatino Mazovie dicti Czolek. Są to tak zwane Spominki o Ciołkach lub Kronika o Ciołkach, które zajmują cztery karty. Jest to jedna z dwóch zachowanych kopii tego dzieła, druga znajduje się w Rękopisie Sędziwoja.



                                     

4. Badania

W XIX wieku rękopis badał w Petersburgu Wojciech Kętrzyński, na którego ustaleniach oparł swoje wydania, między innymi Kroniki wielkopolskiej i Spominek o Ciołkach, August Bielowski. W XX wieku kodeks badał Władysław Semkowicz, a po nim Brygida Kürbis, przygotowując wydanie roczników wielkopolskich.