Poprzednia

ⓘ Makaton




                                     

ⓘ Makaton

Makaton – Program Rozwoju Komunikacji to program językowy ułatwiający porozumiewanie się dzieciom, młodzieży, dorosłym mającym trudności z mową. Jest jedną z metod AAC - komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Makaton wykorzystuje proste gesty, symbole graficzne oraz mowę w celu uzupełnienia i/lub zastąpienia naturalnej mowy osób ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi, które nie są w stanie posługiwać się nią w funkcjonalny sposób.

                                     

1. Historia

W Polsce stosowana jest od 2005 roku polska wersja Makaton autorka dr BB.Kaczmarek, która różni się od wersji brytyjskiejautorka: Margaret Walkerstosowanej tylko na terenie Wielkiej Brytanii. Brytyjska wersja była inspiracją idea programu do opracowania nowej zupełnie innej pod względem znaków i słownictwa polskiej wersji. Polska wersja PRKM Program Rozwoju Komunikacji Makaton/ KONiKomunikacja Osób Niepełnosprawnychopracowana naukowo zachowuje odrębność kulturowo-językową. Jest wersją dostosowaną do polskiej kultury, zwyczajów, języka, religii, doświadczeń, co znajduje swoje odwzorowanie w gestach, znakach graficznych oraz słownictwie.

                                     

2. Zasady

Makaton jest programem językowym, który realizuje dwa podstawowe cele, najpierw umożliwienie porozumiewania się dzieciom i dorosłym posługującym się mową w ograniczonym stopniu lub niemówiącym w ogóle, a następnie w miarę możliwości rozwijanie umiejętności językowych i nauki czytania. Jest podejściem symultanicznym wykorzystującym równocześnie znaki manualne i/lub symbole graficzne oraz mowę. Znaki pełnią funkcję wspomagającą, lub alternatywną, gdy mowa nie występuje w ogóle. Gesty i symbole graficzne stanowią uzupełnienie mowy przy równoczesnym jej rehabilitowaniu zawsze. Znaki i mowa uczone są równocześnie w tym samym czasie. Uczonym gestom i/lub symbolom graficznym zawsze towarzyszą prawidłowo wypowiadane słowa. Stopniowo, gdy mowa się pojawia a użytkownik zaczyna artykułować zrozumiałe słowa, znaki są wycofywane. Makaton obejmuje: - słownictwo Podstawowe o. 450 pojęć i Dodatkowe ponad 8000 pojęć, - znaki manualne proste gesty odpowiadające słownictwu podstawowemu i dodatkowemu, - znaki graficzne proste rysunki liniowe odpowiadające słownictwu podstawowemu i dodatkowemu - mowę

Słownictwo Makatonu oparte jest na czterech podstawowych zasadach:

  • jednoczesne wykorzystywanie mowy z gestami i/lub symbolami graficznymi.
  • personalizacja słownictwa i jego dostosowanie do konkretnych potrzeb danej osoby,
  • organizowanie zakresu słownictwa według jego wagi dla codziennego porozumiewania, w obrębie poszczególnych poziomów, a także według jego trudności i przyswajalności,
  • uczenie funkcjonalnego, podstawowego zasobu pojęć, o kluczowym znaczeniu dla codziennej komunikacji,

W programie Makaton każde pojęcie ma swój odpowiednik manualny gest oraz graficzny symbol. Użyciu każdego z nich towarzyszy zawsze poprawne wypowiadanie danego słowa mowa.

                                     

3. Zakres pojęciowy

Zakres pojęciowy Makatonu dzieli się na Słownictwo Podstawowe i Słownictwo Dodatkowe:

  • Słownictwo Podstawowe – około 450 pojęć usystematyzowanych w poszczególne poziomy od 1-8, uzupełnionych w dodatkowy około 120 pojęć, fakultatywny poziom zwany Dodatkiem. Są to pojęcia wysoce funkcjonalne ogólne, związane z podstawowymi potrzebami większości osób, niezbędne w życiu codziennym. Poziom pierwszy Codzienne potrzebyobejmuje pojęcia dotyczące rzeczy, osób, które są w najbliższym otoczeniu dziecka i wiążą się z jego podstawowymi potrzebami czynności, z uwzględnieniem struktury interakcji pytania, w których się o tych przedmiotach mówi. Etap ten ma na celu osiągnięcie porozumienia. Gdy dziecko przyswoi sobie umiejętności tego poziomu, wówczas zakres słownictwa jest poszerzany, przechodząc dalej do poziomu drugiego aż do ósmego tj. od pojęć związanych z domem do kontekstów edukacyjnych, a następnie społecznych.

Wykorzystanie poziomów ma jeszcze inne zalety, zarówno dla użytkowników, jak i osób mających z nimi bezpośredni kontakt. Po pierwsze, w obrębie każdego etapu zostaje zachowana równowaga pomiędzy rzeczownikami, czasownikami i innymi częściami mowy. Pojęcia mogą być łączone w krótkie frazy i zdania, począwszy już od poziomu 1. Oznacza to, że w miarę rozwoju umiejętności językowych i poszerzania zasobu słownikowego przez osoby uczące się systemu Makaton, partnerzy komunikacyjni mogą systematycznie zwiększać złożoność komunikatów, łącząc nowe pojęcia i struktury z tymi już opanowanymi. Podczas, gdy zasada ta mogłaby również odnosić się do słownictwa wybranego wg zasady ad hoc, podejście etapowe pomaga uniknąć uczenia zbyt wielu rzeczowników lub czasowników, pozwala zachować równowagę pomiędzy różnymi częściami mowy. Po drugie, podejście etapowe może pomóc partnerom komunikacyjnym lepiej przystosować swoje komunikaty do poziomu językowego użytkownika. Jeżeli bowiem znają oni możliwości odbiorcy, są bardziej świadomi, czego mogą oczekiwać od użytkownika oraz w jakim kierunku kształtować jego kompetencje. Po trzecie, świadomość wspólnego zakresu słownikowego jest szczególnie pomocna w sytuacjach, którym towarzyszy duże napięcie emocjonalne lub zmienia się partner komunikacyjny, np. personel pracujący na zmiany w ośrodkach stałego pobytu.

  • Słownictwo Dodatkowe – około 8000 pojęć uporządkowany tematycznie dostarcza dodatkowych pojęć znaków manualnych i graficznych, odpowiadających indywidualnym potrzebom i zainteresowaniom użytkowników oraz osób z nimi współpracujących. Jest ono szczególnie ważne dla osób dorosłych z CCN, które ze względu na doświadczenia życiowe, zainteresowania, przynależność religijną, społeczną, czy wykonywany zawód potrzebują szerszego zasobu pojęciowego wychodzącego poza słownictwo SP. Słownictwo Dodatkowe stanowi rozszerzone źródło dla słownictwa SP tj. dostarcza słów wychodzących poza słownictwo początkowe - wczesny słownik. Dotyczy to nie tylko potrzeb leksykalnych osób dorosłych, ale również umożliwia małemu dziecku rozpoczynającemu naukę - od SP przechodząc do SD - stały rozwój doświadczeń językowych. Dziecko uczy się nowych słów i ich znaczeń, dodając je do wcześniej poznanych kategorii SP, uszczegóławia i czyni rozróżnienia między nimi.Słownictwo Dodatkowe nie jest stałą kategorią, jest systematycznie opracowywane i dostosowywane do zmieniających się potrzeb i stylu życia polskiej społeczności tj. do rozszerzających się doświadczeń i coraz większych możliwości osób z niepełnosprawnością włączenie w społeczeństwo, wzrastającej świadomości społeczeństwa o potrzebach i problemach osób z CCN oraz ich partnerów komunikacyjnych. Zbierany materiał leksykalny jest grupowany tematycznie a następnie opracowywane są odpowiadające im znaki manualne i znaki graficzne.
  • Symbole graficzne są proste i czytelne, nie są reprezentacjami znaków manualnych, ale są odrębnymi znakami odnoszącymi się do pojęć. Ich ilość odpowiada ilości pojęć słownictwa Podstawowego i Dodatkowego.

Zaprojektowane są zgodnie wg pięciu zasad, są: obrazkowe, relacyjne, abstrakcyjne, strategiczne i wskazujące.Symbole Makatonu mają prostą formę graficzną tj. czarne figury na białym tle, prezentowane w taki sposób, aby można było narysować je ręcznie tzw. rysunki liniowe. Znaczenie każdego obrazka jest opisane słownie, pismem drukowanym w formie podpisu znajdującego pod wizerunkiem znaku. W przeciwieństwie do symboli wersji brytyjskiej, jak i innych systemów graficznych AAC, polskie znaki graficzne Makatonu ze względu na gramatykę języka polskiego którą na późniejszych etapach posiadają, hasła – swoje znaczenia mają wpisane poza figurą. Jako system znaków w przeciwieństwie do zestawu zachowują logiczne strategie klasyfikacji, które umożliwiają kreowanie nowych oraz ułatwiają prawidłowe odczytywanie znaczenia a także łączenia i budowania wypowiedzi. Polska wersja graficzna, w przeciwieństwie do wersji brytyjskiej i każdej innej posiada dodatkową kategorię gramatyczną. Opracowana została głównie w odpowiedzi na potrzeby uczniów realizujących program szkolny oraz osoby z CCN o wyższych umiejętnościach poznawczych, rozwijających kompetencje językowe, aby mogli rozwijać nie tylko poziom komunikacyjny, ale także językowy. Gramatyka jest kategorią do wyboru. Nauczyciele i rodzice mają możliwość włączenia jej lub nie w repertuar programu nauczania, jeśli uznają ten poziom za odpowiedni do kompetencji swoich uczniów. Obejmuje ona m.in. podkategorie: czas przeszyły i przyszły, odmianę czasownika, stopniowanie przymiotników, określenia rzeczownikowe, interpunkcję.

  • Znaki manualne gestyze względu na swoje główne przeznaczenie są proste w motorycznym wykonaniu niektóre pojęcia powiadają dwie opcje znaku do wyboru - do jednej lub dwóch rąk, czytelne tak, aby osoby nieznające systemu mogły się domyśleć co dany znak oznacza i ikoniczne aby osoby uczące się znaków mogły je zapamiętać a następnie spontanicznie odtworzyć podczas porozumiewania się. Ich ilość odpowiada ilości pojęć słownictwa Podstawowego i Dodatkowego. Gesty w polskiej wersji Makaton pochodzą z badań naukowych, z 3 źródeł: 1. naturalne gesty utworzone przez dzieci w wieku przedszkolnym większość gestów; 2. kombinacji gestów utworzonych przez dzieci + modyfikacje znaków zaczerpniętych z polskiego języka migowego kilkanaście; 3. modyfikacje motoryczne i uproszczenia znaków z polskiego języka migowego kilka. Gesty i symbole nie są alternatywami, ale raczej pełnią względem siebie rolę uzupełniającą. W Makatonie stosowane są również naturalne formy komunikacji niewerbalnej – mimika, dotyk, postawa ciała, kontakt wzrokowy, ruchy i inne.


                                     

4. Użytkownicy

Osoby posługujące się Makatonem to zróżnicowana grupa dzieci, młodzieży i dorosłych z CCN. Pochodzą oni z różnych grup wiekowych, socjoekonomicznych, kulturowych i szerokiej skali kategorii diagnostycznych. Wśród użytkowników są osoby z potrzebami komunikacyjnymi powodowanymi zarówno zaburzeniami wrodzonymi, jak z dysfunkcjami nabytymi, stwardnienie zanikowe boczne ALS, choroba Alzheimera, Parkinsona) oraz wiele innych rzadko występujących zaburzeń i chorób, które powodują trudności w porozumiewaniu się werbalnym. Makatonem mogą także posługiwać się osoby, które z racji tymczasowych stanów wymagaj wsparcia mowy jak: np. operacje i inne sytuacje, które powodują tymczasową utratę mowy.

                                     

5. Literatura dotycząca metody Makaton

Książki: 1. Kaczmarek B.B. red. 2009, "Wspomaganie rozwoju dzieci z Zespołem Downa - teoria i praktyka". Kraków, Impuls. 2. Kaczmarek B.B. red. 2010, "Trudna dorosłość osób z zespołem Downa - jak możemy wspomóc?". Kraków, Impuls. 3. Kaczmarek B.B. red. 2014, "Makaton w rozwoju osób ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi". Kraków, Impuls. 4. Kaczmarek B.B., Grycman M. 2014, "Podręczny słownik terminów AAC - komunikacji wspomagającej i alternatywnej". Kraków, Impuls. 5. Kaczmarek B.B., Wojciechowska A. red. 2015, "Autyzm i AAC. Wspomagające i alternatywne sposoby porozumiewania się w edukacji osób z autyzmem. Kraków, Impuls.

Rozdziały w książkach: 1. Kaczmarek B.B. 2004, "Metoda Makaton we wspomaganiu porozumiewania się dzieci z zaburzeniami mowy i języka". Winczura B. red., "Dzieci o specjalnych potrzebach komunikacyjnych. Diagnoza - edukacja - terapia. Kraków,

Impuls.

Artykuły: 1. Kaczmarek B.B. 2003, "Makaton–język gestów i symboli". Kraków, Mówić bez Słów. Biuletyn, 2. 2. Kaczmarek B.B. 2003, "Makaton - alternatywny i wzmocniony sposób porozumiewania się". Rewalidacja. Czasopismo dla nauczycieli i terapeutów, 1 13, Warszawa, CPPP. 3. Kaczmarek B.B. 2003, "Nazwy obrażające – od Mongolizmu do Downizmu". Bardziej Kochani 28 4. Warszawa. 4. Kaczmarek B.B. 2004, "Przełamywanie barier językowych przez osoby z zespołem Downa". Bardziej Kochani, 2. Warszawa.

                                     
  • manualnych: język migowy Makaton fonogesty systemy znaków graficznych: PIC PCS Bliss Rebus metoda ułatwionej komunikacji Makaton MÓWik TIM Things I Mean