Poprzednia

ⓘ Szata roślinna Polski




Szata roślinna Polski
                                     

ⓘ Szata roślinna Polski

Szata roślinna Polski – wszelkie zbiorowiska roślinne oraz gatunki roślin występujące na terenie Polski współcześnie oraz w przeszłości. Szata roślinna jest układem dynamicznym, zależnym od przekształceń środowiska. Od wielu wieków i współcześnie czynnikiem determinującym przeobrażenia szaty roślinnej i decydującym o jej wyglądzie jest działalność człowieka. W efekcie, mimo iż w podziale strefowym układów roślinności ziemie polskie znajdują się niemal w całości w strefie lasów zrzucających liście na zimę, tylko niewielka część Polski pokryta jest przez tego rodzaju zbiorowiska.

                                     

1. Kształtowanie się szaty roślinnej Polski

Kolejne zlodowacenia z epoki plejstocenu zamieniały ziemie dzisiejszej Polski w lodową pustynię. W okresach ociepleń, po wycofaniu się lądolodu na ziemie te wracała pokrywa roślinna. Równoleżnikowy układ pasm górskich powodował jednak, że zmiany zasięgów roślin związane ze zmianami klimatycznymi napotykały przeszkody i wiele roślin nie było w stanie ich przetrwać. Dlatego zróżnicowanie szaty roślinnej Polski jest relatywnie znacznie mniejsze od obszarów położonych na podobnej szerokości geograficznej w Ameryce Północnej lub Azji Wschodniej.

Współczesna pokrywa roślinna Polski ukształtowała się po ostatnim zlodowaceniu zwanym bałtyckim lub Wisły, które miało miejsce w plejstocenie i ustępować zaczęło ponad 12 tys. lat temu. Przez około następnych 2 tysiące lat w krajobrazie uwolnionym od pokrywy lodowej dominowała tundra, z czasem luźne lasy brzozowe i brzozowo-sosnowe. Ponad 9 tys. lat temu rozprzestrzeniać się zaczęły wiązy, leszczyna pospolita, olsza czarna i jesion wyniosły. Około 8 tysięcy lat temu pojawiają się lipy i dęby. W okresie atlantyckim 7700–5100 BP szeroko rozprzestrzeniły się wielogatunkowe lasy liściaste. Równocześnie nasila się wpływ człowieka na szatę roślinną – zwiększa się udział we florze zbóż, chwastów, gatunków łąkowych, co jest skutkiem rewolucji neolitycznej. Na późniejsze przemiany szaty roślinnej silny wpływ ma zarówno zmieniający się klimat jak i coraz intensywniejsza działalność człowieka.

                                     

2. Flora Polski

W granicach Polski stwierdzono dotychczas występowanie blisko 3000 rodzimych i trwale zadomowionych taksonów w randze gatunku i podgatunku roślin okrytonasiennych Magnoliophyta. Występuje tu poza tym 67 gatunków paprotników Pteridophyta, 910 gatunków mszaków Bryophyta, 2000 gatunków zielenic Chlorophyta, 25 gatunków ramienic i 39 gatunków krasnorostów Rhodophyta.

                                     

3. Roślinność Polski

Niewielkie powierzchnie w Polsce zajmują pierwotne i naturalne fitocenozy. Są to fragmenty lasów, dobrze zachowane mokradła i jeziora, roślinność wysokogórska. Dużą powierzchnię zajmują półnaturalne zbiorowiska leśne i łąkowe. Pozostałą powierzchnię pokrywy roślinnej stanowią zespoły synantropijne: segetalne związane z terenami upraw oraz ruderalne związane z przestrzeniami zurbanizowanymi.

Roślinność w Polsce badana i klasyfikowana jest zgodnie z metodologią francusko-szwajcarskiej szkoły fitosocjologicznej zwanej też środkowo-europejską. Zgodnie z założeniami tej szkoły opracowana została lista zbiorowisk roślinnych Polski. Wraz z akcesją do Unii Europejskiej do praktyki weszła też inna klasyfikacja roślinności – wypracowana w ramach programu CORINE klasyfikacja siedlisk przyrodniczych stosowana do wyznaczania obszarów Natura 2000.

                                     

3.1. Roślinność Polski Potencjalna roślinność naturalna

Potencjalna roślinność naturalna Polski formowała by się zgodnie z panującym na terenie kraju potencjałem fizyczno-geograficznym, kształtującym się na przestrzeni lat pod wpływem orografii terenu, działalności lądolodów, wpływu klimatu morskiego i borealno-kontynentalnego. Duże zróżnicowanie czynników teoretycznie mogłoby mieć wpływ na utworzenie się bogatej szaty roślinnej obszaru Polski.

Roślinność potencjalna w Polsce jest dość dobrze opisana wskutek kartowania wykonanego w latach 1972–95 przez zespół naukowców pod przewodnictwem prof. Władysława Matuszkiewicza. Owocem badań była mapa roślinności potencjalnej Polski w skali 1:300 000. Zgodnie z tym opracowaniem na terenie Polski następująco kształtuje się układ głównych typów roślinności potencjalnej:

  • lasy mieszane i bory iglaste z klasy Vaccinio–Piceetea – 25.3% 13.9% bory mieszane, 10.2% bory sosnowe i 1.2% bory świerkowe
  • roślinność gleb hydrogenicznych łęgowa i bagienna – 10.9%
  • ubogie lasy liściaste, kwaśne dąbrowy z klasy Quercetea robori-petraeae – 5.2%
  • żyzne lasy liściaste z klasy Querco–Fagetea – 58.1%
  • inne zbiorowiska – 0.5%.


                                     

4. Geobotaniczny podział Polski

Na podstawie kryteriów geobotanicznych obszar kraju podzielony został w hierarchiczny układ jednostek przestrzennych. Podział ten uwzględnia specyfikę szaty roślinnej danego obszaru oraz czynniki geograficzno-historyczne ją kształtującą. Podstawowymi elementami analiz będących podstawą wyróżniania jednostek botaniczno-fizjograficznych są: flora, roślinność, klimat, rzeźba terenu, gleby oraz historia rozwoju roślinności. W XIX w. i na początku XX w. próby fitogeograficznej regionalizacji Polski podjęli m.in. Wincenty Pol i Marian Raciborski. W zależności od specyficznych potrzeb bywają tworzone systemy uwzględniające tylko wybrany typ roślinności, np. zbiorowiska łąkowe lub leśne. Przykładem jest system krain przyrodniczo-leśnych opracowany przez Leona Mroczkiewicza z 1952 r., czy późniejszy Tadeusza Tramplera i jego zespołu z 1990 r., stosowane w polskim leśnictwie lub system podziału na dzielnice rolniczo-klimatyczne Romualda Gumińskiego stosowany w agroklimatologii. Spośród systemów uwzględniających całą szatę roślinną, zwłaszcza naturalną i półnaturalną, najszerzej stosowany jest system opracowany przez Władysława Szafera nawiązujący do systemu Raciborskiego. System jest wpisany w szerszą klasyfikację wykraczającą poza granice Polski. W górach nakładają się na siebie dwa podziały – poziomy i pionowy piętra roślinności. Znaczna część Polski w tym systemie należy do Prowincji Środkowoeuropejskiej Niżowo-Wyżynnej. Krańce południowo-wschodnie należą do Prowincji Pontyjsko-Pannońskiej, a obszary górskie do Prowincji Środkowoeuropejskiej Górskiej.

                                     

5. Elementy zagrożone

Zestawienie zagrożonych składników polskiej flory publikowane jest w kolejnych, aktualizowanych wydaniach "Czerwonej listy roślin i grzybów Polski". Najnowsza publikacja wydana została w 2016 roku poprzednia wydana była w 2006 bardziej znana "Polska czerwona księga roślin" to wybór części taksonów z ww. listy rozszerzony o opisy poszczególnych gatunków.

Na aktualnej liście wymarłych i zagrożonych roślin w Polsce znajdują się 594 gatunki glonów, 92 gatunki wątrobowców i glewików 38.7% gatunków z flory polskiej, z czego 2 już wymarły oraz 506 gatunków roślin naczyniowych 21% rodzimej flory, z czego 44 taksony wymarły.

Zagrożone w Polsce ekosystemy uwzględnione są w wykazie siedlisk przyrodniczych wymagających ochrony w obszarach Natura 2000. Do najsilniej zagrożonych należą: solniska, jeziora lobeliowe, wilgotne wrzosowiska z wrzoścem bagiennym, murawy kserotermiczne, torfowiska wysokie i nakredowe, bory i lasy bagienne oraz buczyny storczykowe.



                                     

6. Ochrona szaty roślinnej

Ochrona szaty roślinnej realizowana jest w Polsce w ramach ochrony przyrody mającej podstawy konstytucyjne i ustawowe. Ogólne warunki do utrzymania stanu szaty roślinnej tworzyć powinien określony w konstytucji zrównoważony rozwój kraju. Elementy zagrożone i wymagające podejmowania działań zapobiegających ich degradacji chronione są w powierzchniowych formach ochrony przyrody. W odniesieniu do ochrony bioróżnorodności gatunkowej wprowadzono także w Polsce ochronę gatunkową roślin. Poza służbami ochrony przyrody działalność związaną z ochroną różnorodności gatunkowej szaty roślinnej w Polsce prowadzą ogrody botaniczne.

                                     
  • 1967. Pawłowski B. 1972. Skład i budowa zbiorowisk roślinnych oraz metody ich badania. W: Szata roślinna Polski Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa
  • stycznia 1951 w Krakowie polski biolog, profesor dr hab. specjalizujący się w antropogenicznych przemianach szaty roślinnej oraz systematyce i geografii
  • podział Polski system podziału terytorium Polski na jednostki wyróżniane na podstawie kryteriów geobotanicznych. Uwzględnia on szatę roślinną charakteryzującą
  • 1994 tamże polski botanik, specjalizujący się w fitogeografii, fitosocjologii, florystyce i pterydologii, badacz szaty roślinnej Polski Europy, Afryki
  • wielu publikacji, m.in. wydanego w 1999 r. podręcznika Fizjonomia polskiej szaty roślinnej zbioru esejów poetyckich pod tytułem Liście wydane dwukrotnie
  • Jasnowski M., Jasnowska J. 1982. Szata roślinna torfowisk mszarnych na Pojezierzu Bytowskim. Cz. 4. Zbiorowiska roślinne ze związku Rhynchosporion albae
  • nieprecyzyjnie w odniesieniu nie tylko do zbiorowisk roślinnych ale też flory i generalnie szaty roślinnej Zbigniew Dzwonko: Przewodnik do badań fitosocjologicznych
  • oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 230 - 243. ISBN 978 - 83 - 01 - 14439 - 5. pol. Szata roślinna pol. www.olecko
  • Geobotanica 1963 Charakterystyka statystyczna i elementy flory polskiej w: Szata roślinna Polski tom I, pod redakcją Władysława Szafera, 1959 Jest autorką
  • Treumanns Wiesen. Krzysztof Ziarnek: Szata roślinna brzegów Zalewu Szczecińskiego i jego okolic. W: Ostoje ptaków w polskiej części Zalewu Szczecińskiego. Szczecin:
  • Poznań 1997, ISBN 83 - 86258 - 15 - 2 Zbigniew Wilczek, Wojciech Zarzycki. Szata roślinna rezerwatu przyrody Dolina Łańskiego Potoku na Pogórzu Śląskim Karpaty