Poprzednia

ⓘ Antropologia kulturowa




Antropologia kulturowa
                                     

ⓘ Antropologia kulturowa

Antropologia kulturowa – dyscyplina nauk społecznych badająca organizację kultury, rządzące nią prawa, historyczną zmienność i etniczną różnorodność kultur w celu skonstruowania ogólnej teorii kultury. Jest to jeden z głównych działów szeroko rozumianej antropologii, zajmuje się badaniem kultury we wszystkich jej przejawach.

Antropologia kulturowa to dziedzina antropologii zajmująca się człowiekiem traktowanym jako indywiduum, jednostka ukształtowana przez społeczeństwo i twórca kultury. Zajmuje się zatem ludzkimi kulturami, wierzeniami, praktykami, wartościami, ideami, technologiami, ekonomiami, życiem społecznym i organizacją poznania. Antropolodzy kulturowi korzystają przeważnie z jakościowych metod obserwacji uczestniczącej czy wywiadu etnograficznego.

W Wielkiej Brytanii określa się ją mianem antropologii społecznej social anthropology, w Europie i Stanach Zjednoczonych etnografią, etnologią lub antropologią kulturową. Regionalne nurty różnią się rodzajami podejmowanej tematyki, tendencjami metodologicznymi i ideologicznym zabarwieniem.

                                     

1. Charakterystyka dyscypliny

Antropologia kulturowa akcentuje w badaniach różnorodność kultur i bada odniesienie zachowań ludzkich do ogólnego kształtu kultury danej społeczności. Ten dział nauki sięga korzeniami epoki wielkich odkryć geograficznych.

Antropologia kulturowa ukierunkowana jest tradycyjnie na zrozumienie kultury innego, innymi słowy obcego, dzikiego a więc zwraca się ku temu co egzotyczne czy ludowe. Stąd podstawowe subdyscypliny antropologii kulturowej to:

  • antropologia społeczności chłopskich w obrębie tej poddyscypliny mieści się też folklorystyka – bada nie tylko obyczaje i materialne formy życia ludowego ale też inne przejawy kultury ludowej: literaturę, sztukę, muzykę ludową, obrzędowość, wzorce współżycia, mechanizmy społecznej kontroli i struktury wzajemnej zależności. Podobne badania antropologowie kulturowi prowadzą też czasami w odniesieniu do społeczności miejskich koncentrując się między innymi na mniejszościach etnicznych np. ich adaptacji do warunków życia w mieście, mniejszościach religijnych lub zbiorowościach ludzi najuboższych, żyjących w nędzy np. w slumsach dużych metropolii.
  • antropologia społeczności pierwotnych np. plemion, czyli społeczności przedpiśmienniczych, przedpaństwowych, bezklasowych, żyjących do niedawna w znacznej izolacji od innych zbiorowości ludzkich.

Ponadto kolejną poddyscypliną, powstałą względnie niedawno, jest

  • antropologia współczesności badająca społeczeństwa współczesne, podważająca oczywistości życia codziennego tych społeczeństw, zwracająca uwagę na powstałe niedawno zjawiska kulturowe.

W wyżej wymienionych społeczeństwach przedmiotem uwagi antropologii kulturowej stają się między innymi:

  • sposoby adaptacji do środowiska, gospodarka i dystrybucja dóbr – zobacz też antropologia gospodarcza
  • życie społeczne – zobacz też antropologia polityczna, antropologia prawa
  • systemy wyobrażeń o świecie
                                     

2. Terminologia i podziały

Terminy etnologia, etnografia, antropologia kulturowa i antropologia społeczna często używane są wymiennie. Rozróżnienie terminologiczne ma charakter historyczny, powstało z uwagi na tradycję i nie jest jednoznaczne.

Przyjmuje się, że etnografia to czysty opis kultury, etnologia – ogólniejszy opis wraz z wnioskami, a antropologia kulturowa to nauka zajmująca się teoriami dotyczącymi kultury. Rozdział między nimi jest trudny do przeprowadzenia.

Jednocześnie istniały też różne tradycje odnośnie do tych nazw. Termin "etnografia” używany był na terenach będących pod wpływem myśli rosyjskiej, "etnologia” francuskiej, a "antropologia kulturowa” w kręgu anglosaskim. Wszystkie te terminy dotyczyły nauki o kulturach.

Antropologię kulturową jako dyscyplinę naukową możemy podzielić co najmniej na trzy tradycje.

W tradycji europejskiej tutaj najsilniejszy wpływ ma antropologia francuska i niemiecka w skład antropologii kulturowej wchodzą:

  • etnografia
  • etnologia

W tradycji anglosaskiej brytyjskiej w skład antropologii kulturowej wchodzą:

  • etnografia
  • etnologia
  • językoznawstwo

W tradycji amerykańskiej w skład antropologii kulturowej wchodzą:

  • etnografia
  • etnologia
  • archeologia
  • antropologia fizyczna
  • językoznawstwo
                                     

3. Dyscypliny splatajace się z antropologią kulturową

Do dziedzin splatających się z antropologią kulturową należą:

  • antropologia filozoficzna – Termin antropologia filozoficzna jest nieco mylący bo jest to nie tyle dział antropologii co filozofii. Antropologia filozoficzna mimo, że podobnie jak antropologia kulturowa interesuje się człowiekiem jako całością jego istotą to rozwija się przede wszystkim na gruncie refleksji abstrakcyjnej, ma charakter spekulatywny, postuluje różne aprioryczne koncepcje człowieka. Takie podejście obce jest antropologii kulturowej, która bazuje głównie na gruncie empirii – dlatego nurty myślowe obu dyscyplin zawsze szły odrębnymi torami a historyczne związki pomiędzy nimi nie miały większego znaczenia.
  • lingwistyka czyli językoznawstwo zarówno języków posiadających pismo jak i nie posiadających pisma oraz studia nad literaturą ustną, etnolingwistyka, antropolingwistyka, antropologia kognitywna
  • religioznawstwo i studia nad mitologią – dziedziny szczególnie bliskie antropologii religioznawczej
  • antropologia fizyczna – W przeciwieństwie do antropologii kulturowej antropologia fizyczna zwraca się ku naturze, bada człowieka jako istotę biologiczną, jest mocno osadzona na uwarunkowaniach przyrodniczych i zagadnieniach fizycznych. Obie dyscypliny antropologia kulturowa i fizyczna muszą jednak wzajemnie uwzględniać swoje dokonania.
  • socjoantropologia – dyscyplina powstała ze zbliżenia socjologii i antropologii kulturowej, bliska szczególnie antropologii współczesności.
  • antropologia historyczna – Jest w zasadzie działem historii mocno splatającym się z historią społeczną i mikrohistorią. Jej istota polega na zastosowaniu podejścia typowego dla antropologii kulturowej do materiałów z jakim pracują historycy. Podobne zastosowanie takiego podejścia do innych dziedzin, zwykle nie związanych bliżej z antropologią kulturową, przyczyniło się do powstania np. antropologii reklamy, antropologii organizacji.
  • archeologia bada ono takie kultury archaiczne jak kultura paleolitu, kultura neolitu czy kultury pierwszych cywilizacji


                                     

4. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej

Znani przedstawiciele

  • John Lubbock
  • Herbert Spencer
  • Edward Burnett Tylor
  • James George Frazer
  • John Ferguson McLennan
  • Lewis Morgan
  • Adolf Bastian
  • Johann Jakob Bachofen

Szkoła amerykańska

Początki antropologii kulturowej w Stanach Zjednoczonych związane są z Franzem Boasem. Zobacz też historyzm boasowski.

Dyfuzjonizm

Dyfuzjonizm pojawił się na przełomie XIX i XX wieku. Znani przedstawiciele to m.in.:

  • Friedrich Ratzel zob. też determinizm środowiskowy
  • Leo Frobenius
  • Fritz Graebner

Konfiguracjonizm

Konfiguracjonizm to nurt, który pojawił się w latach 40. i 50. XX wieku. Do znanych przedstawicieli należą:

  • Alfred Kroeber
  • Ruth Benedict

Psychokulturalizm

Psychokulturalizm powstał jako amerykańska szkoła kultury i osobowości w latach 40-60. XX wieku. Do znanych przedstawicieli należą:

  • Abram Kardiner
  • Ralph Linton
  • Margaret Mead

Neoewolucjonizm

Neoewolucjonizm pojawił się w 2. połowie XX wieku. Zobacz też ewolucjonizm nauki społeczne. Główni przedstawiciele to:

  • Julian Steward
  • Leslie White
  • Gordon Childe

Antropologia kognitywna

Antropologia kognitywna inaczej: poznawcza pojawiła się w latach 60–80. XX wieku. Do przedstawicieli nurtu należy Ward Goodenough.

                                     

4.1. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Ewolucjonizm

W XVIII wieku Monteskiusz wymieniał kolejne stopnie rozwoju społeczeństw: polowanie lub dzikość, hodowla lub barbarzyństwo, cywilizacja. Myśląc podobnie początkowo antropolodzy wychodzili z założenia, że kultury rozwijają się w czasie. Kultury miały ewoluować ku coraz większemu skomplikowaniu. Przyjmowano, że kultury pokonują kolejne stopnie rozwoju, docierając w końcu do tego samego stadium najwyższego rozwoju zob. ewolucjonizm w naukach społecznych – nurt który pojawił się w 2. połowie XIX wieku.

Do znanych przedstawicieli tego nurtu należy Lewis Henry Morgan, który wprowadził do antropologii komparatystyczne badania relacji pokrewieństwa.

                                     

4.2. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Znani przedstawiciele

  • John Lubbock
  • Herbert Spencer
  • Edward Burnett Tylor
  • James George Frazer
  • John Ferguson McLennan
  • Lewis Morgan
  • Adolf Bastian
  • Johann Jakob Bachofen
                                     

4.3. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Szkoła amerykańska

Początki antropologii kulturowej w Stanach Zjednoczonych związane są z Franzem Boasem. Zobacz też historyzm boasowski.

                                     

4.4. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Funkcjonalizm

Przedstawiciele funkcjonalizmu w antropologii analizowali społeczności ludzkie jako analogiczne do żywych organizmów, w których każdy element ma swoją funkcję w podtrzymywaniu całego systemu. W tej koncepcji poszczególne instytucje kultury, jak religia, małżeństwo czy ekonomia miały przypisane określone zadania do wykonania, choć często ich rola była nieuświadamiana przez członków konkretnej kultury. Funkcjonalizm powstał w kontrze do ewolucjonizmu. Wynikało to z przekonania, że badania kulturowe należy prowadzić we współczesności, a więc nie opierać się na zapisach historycznych czy podaniach z drugiej ręki, ale na obserwacji tego, jak kultura manifestuje się dziś.

Za ojców dyscypliny uważa się często Polaka Bronisława Malinowskiego i brytyjczyka Alfreda Radcliffe-Browna, choć obaj różnili się nieco podejściem do roli instytucji. Zdaniem Malinowskiego instytucje kultury służyły zaspokajaniu biologicznych potrzeb jednostek. Radcliffe-Brown z kolei koncentrował się na roli struktury społecznej i relacji pomiędzy jej częściami jako składową stabilności systemu zob. też funkcjonalizm strukturalny.



                                     

4.5. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Znani przedstawiciele

szkoła brytyjska lata 20. i 30. XX wieku

  • Lucy Mair
  • Edmund Leach tylko początkowo, potem zajął się strukturalizmem
  • Edward Evans-Pritchard
  • Alfred Radcliffe-Brown
  • Bronisław Malinowski

szkoła francuska

  • Arnold van Gennep
  • Marcel Mauss
  • Lucien Lévy-Bruhl
                                     

4.6. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Konfiguracjonizm

Konfiguracjonizm to nurt, który pojawił się w latach 40. i 50. XX wieku. Do znanych przedstawicieli należą:

  • Alfred Kroeber
  • Ruth Benedict
                                     

4.7. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Psychokulturalizm

Psychokulturalizm powstał jako amerykańska szkoła kultury i osobowości w latach 40-60. XX wieku. Do znanych przedstawicieli należą:

  • Abram Kardiner
  • Ralph Linton
  • Margaret Mead
                                     

4.8. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Strukturalizm

Strukturalizm zob. też strukturalizm jako podejście badawcze pojawił się najwcześniej w językoznawstwie - zob. strukturalizm językoznawstwo. Strukturalizm znajdował się więc pod znaczącym wpływem dokonań językoznawstwa i fonologii, zwłaszcza Ferdinanda de Saussurea. Na grunt antropologii kulturowej strukturalizm wprowadził Claude’a Levi-Strauss najpierw pojawił się on więc we Francji. Levi-Strauss zapoznał się z językoznawstwem strukturalistycznym podczas wykładów Romana Jakobsona. Szkoła antropologii kulturowej rozwinięta przez Claude’a Levi-Straussa w latach czterdziestych XX wieku do dziś ma swoich przedstawicieli, która wywarła znaczący wpływ na humanistyce drugiej połowy XX wieku. Zdaniem Chrisa Barkera zakorzeniona w socjologii Durkheima.

Przedstawiciele tego nurtu traktowali kultury jako systemy i analizowali je pod kątem strukturalnych relacji pomiędzy ich elementami. Zgodnie z teorią Levi-Straussa, stałe elementy kultur wynikają z nieróżnorodności struktur ludzkich umysłów.

Edmund Leach przekonuje, że strukturalizm to nie teoria ani metoda, ale raczej "sposób patrzenia na rzeczy” zaczerpnięty od ojca tego nurtu, Levi-Straussa. Według Leachowskiego opisu antropologia strukturalna koncentruje się na dwóch poziomach zjawisk. Każda czynność ma element praktyczny i symboliczny. Ten pierwszy zmienia stan świata, drugi – mówi coś o sytuacji społecznej. Leach przytacza przykład: "kiedy jesz rano śniadanie, praktyczny aspekt uwalnia cię od głodu, ale natura jedzenia – czy to tosty i kawa, czy to bekon i jajka – mówi, że to śniadanie, nie lunch lub kolacja”. Zdaniem Leacha strukturaliści traktowali kulturę jak język – sztywny system powiązań pomiędzy znaczącym a znaczonym. Kontynuując wątek komentowania strukturalistycznych badań dotyczących jedzenia, Chris Barker akcentuje społeczne pochodzenie konwencji kulturowych: strukturalistyczna analiza Levi-Straussa polega na odnajdywaniu opozycji binarnych takich jak: surowe i gotowane, jadalne i niejadalne, natura i kultura.

Strukturaliści nie brali w swoich badaniach pod uwagę czynników fizjologicznych, wychodząc z założenia, że te są niezmienne i każdego człowieka kształtują w podobny sposób. W tym aspekcie antropologia strukturalistyczna oddaliła się od antropologii fizycznej.

Chris Barker przekonuje, że "zgodnie z koncepcjami strukturalizmu, mówi się. o praktykach znaczących i wytwarzaniu znaczenia dzięki istnieniu struktur lub przewidywalnych regularności, niezależnych od pojedynczego człowieka. Strukturalizm posiada zatem pewien wydźwięk antyhumanistyczny”.



                                     

4.9. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Poststrukturalizm

"Pojęcie poststrukturalizmu oznacza to, co po strukturalizmie ”. To nurt zarówno krytyczny, jak i przyswajający dokonania strukturalizmu. Najważniejsze założenie antropologii poststrukturalistyczne to odrzucenie przekonania o istnieniu ukrytej, trwałej struktury ustalającej znaczenia i sprzeciw wobec binarnych opozycji funkcjonujących w antropologii strukturalnej czarny-biały, dobry-zły. Poststrukturalizm nie jest jedną szkołą. To raczej określenie szerokiego zbioru myślicieli odnoszących się z dystansem do strukturalizmu. To też moment, w którym antropologia kulturowa rozmywa się jako dziedzina i klasycy myśli rzadko kiedy zajmują się antropologią uprawianą klasycznymi metodami etnograficznymi.

                                     

4.10. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Szkoła manchesterska

Szkoła manchesterska to nurt założony przez Maxa Gluckmana na Uniwersytecie w Manchesterze w 1947 roku. Skupiał grupę blisko związanych ze sobą badaczy, głównie wykształconych w Oksfordzie, którzy później przenieśli się do University Manchester i do Rhodes-Livingstone Institute RLI w Livingstone w Rodezji Północnej dziś Zambia. W Manchesterze jej szczytowy okres trwał od lat pięćdziesiątych do wczesnych lat siedemdziesiątych XX wieku.

                                     

4.11. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Antropologia marksistowska

Antropologia marksistowska to perspektywa w antropologii społecznej, która korzysta z idei marksistowskich. Główne pojęcia stosowane w antropologii marksistowskiej takie jak sposób produkcji, baza i nadbudowa, podział na centrum i peryferie zostały zaczerpnięte z dzieł Karola Marksa.

                                     

4.12. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Neoewolucjonizm

Neoewolucjonizm pojawił się w 2. połowie XX wieku. Zobacz też ewolucjonizm nauki społeczne. Główni przedstawiciele to:

  • Julian Steward
  • Leslie White
  • Gordon Childe
                                     

4.13. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Materializm kulturowy

Materializm kulturowy to stanowisko zgodnie z którym to, jakie w danej kulturze występują wzory kulturowe, zależy w dużej mierze od czynników środowiska naturalnego. Do przedstawicieli nurtu należy Marvin Harris.

                                     

4.14. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Antropologia refleksyjna

Antropologia refleksyjna to nurt współczesnej antropologii powstały po przełomie postmodernistycznym i w istotny sposób zainspirowany postkolonializmem. Jego przedstawicielami są m.in. Clifford Geertz, James Clifford, George E. Marcus i głównie ze względu na swoje prace na temat orientalizmu Edward Said. Mianem antropologii refleksyjnej swoje koncepcje określał również Pierre Bourdieu. Zob. też antropologia interpretatywna.

                                     

4.15. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Antropologia kognitywna

Antropologia kognitywna inaczej: poznawcza pojawiła się w latach 60–80. XX wieku. Do przedstawicieli nurtu należy Ward Goodenough.

                                     

4.16. Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej Antropologia postmodernistyczna

Antropologia postmodernistyczna to nurt, który narodził się w latach 80. XX wieku. Kolebką są Stany Zjednoczone, z których pochodzą główni prekursorzy tegoż kierunku: George E. Marcus, Michael M.J. Fischer, Stephen A. Tyler oraz James Clifford.

                                     

5. Antropologia kulturowa w Polsce

W Polsce funkcjonuje kilka ośrodków zajmujących się tematyką antropologii kulturowej:

  • Z ośrodkiem poznańskim Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu związani są między innymi Aleksander Posern-Zieliński, Michał Buchowski, Waldemar Kuligowski poprzednio był też Wojciech Burszta – obecnie profesor Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie.
  • Ośrodek śląski Instytut Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego – Zakład Teorii i Historii Kultury – Ewa Kosowska studia magisterskie i doktoranckie w zakresie antropologii kulturowej.
  • Na UMK wykłada Ludwik Stomma.
  • W Instytucie Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim pracują między innymi Paweł Dybel, Leszek Kolankiewicz i Andrzej Mencwel. W Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego wykładają między innymi Zbigniew Benedyktowicz, Agnieszka Kościańska, Lech Mróz, Zofia Sokolewicz, Jerzy Wasilewski, Anna Zadrożyńska i Magdalena Zowczak. W Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego pracuje między innymi Jacek Kurczewski i Barbara Fatyga. W Zakładzie Antropologii Społecznej Instytutu Socjologii na Uniwersytecie Warszawskim pracuje Ewa Nowicka-Rusek.
  • Z ośrodkiem krakowskim Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego związani są między innymi Janusz Barański, Dariusz Czaja, Zbigniew Libera i Czesław Robotycki poprzednio był też Piotr Kowalski.
  • Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje się badaniami w Rumunii i w Litwie. Również na Żywiecczyźnie oraz Dolnym Śląsku są prowadzone badania w ramach praktyk studenckich. Katedra zajmuje się również tematyką gender studies, mniejszościami narodowymi, medycyną ludową, zwrotem retorycznym czy antropologią ciała Adam Paluch.
  • Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego z siedzibą w Cieszynie – program badawczy oraz edukacyjny wynika z funkcjonowania ośrodka na pograniczu, kładzie nacisk na kształcenie kompetencji społecznych oraz umiejętności poruszania się w wielokulturowym, wielowyznaniowym i wielojęzykowym otoczeniu. Wykładają m.in. Halina Rusek, Jan Kajfosz, Maciej Kurcz.
  • Ośrodek łódzki Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego – realizowany w Instytucie program naukowo-badawczy dotyczy m.in. antropologii miasta i antropologii w mieście, metodologii badań nad kulturą, etnologii religii, antropologicznych badań wspólnotowości, pamięci, codzienności, antropologii doświadczenia oraz zmysłów, antropologii symbolicznej, wizualnej oraz współczesnego folkloru. Studia w ośrodku łódzkim obejmują wiedzę dotyczącą dawnych i współczesnych koncepcji antropologicznych, mechanizmów działania kultury i społeczeństwa, wiedzę z zakresu prowadzenia badań jakościowych oraz krytycznej analizy i interpretacji tekstów kultury.