Poprzednia

ⓘ Suwalszczyzna Sopoćkińska




Suwalszczyzna Sopoćkińska
                                     

ⓘ Suwalszczyzna Sopoćkińska

Suwalszczyzna Sopoćkińska, zwana też Trójkątem Sopoćkińskim – mały region geograficznie i etnograficznie wyodrębniony po II wojnie światowej, gdy część byłego powiatu augustowskiego weszła w skład Związku Sowieckiego. Podział ten był niezgodny zarówno z postanowieniami jałtańskimi jak i umową polsko-sowiecką z 1945 r., które uznawały tzw. Linię Curzona za wschodnią granicę Polski. Stanowi południowo-wschodni skrawek historycznej Suwalszczyzny.

                                     

1. Geografia

Region ten tworzy jak gdyby półwysep, o rozciągłości południkowej 34.5 km na 20 km równoleżnikowo, wciśnięty między granicę z Polską na zachodzie, z Republiką Litewską na północy i Niemen na wschodzie, a połączony na południu jedynie przesmykiem o szerokości nieco ponad 11 km i jedną drogą z pozostałą częścią Białorusi. Izolację od reszty kraju podkreśla także fakt, że poniżej Grodna na Niemnie do obecnie litewskich Druskienik nie ma żadnego mostu i komunikacja ze światem zewnętrznym w okresie zamknięcia granic za czasów ZSRR była możliwa tylko przez wymienione miasto, do którego prowadzi jedyna droga wychodząca z Trójkąta. Dodatkowo w okresie ZSRR nie istniało na tym odcinku granicy żadne przejście graniczne, a dziś jest tylko jedno sezonowe, turystyczno-kajakowe Rudawka-Leśna. Także na odcinku litewskim granicy nie ma żadnego przejścia. Kolejne przejście drogowe jest dopiero planowane Lipszczany-Sofiowo. W rezultacie tradycyjne powiązania rodzinne, gospodarcze, administracyjne i religijne parafie między wioskami Trójkąta a Augustowem i pobliskimi wioskami na zachodzie zostały trwale w ciągu ostatnich 70 lat zerwane. Przez obszar sopoćkiński nie przechodzi też żadna linia kolejowa.

Najwyższy punkt położony jest w południowej części 205 m n.p.m. 1 km na wschód od Podłabienia a najniższy u ujścia Czarnej Hańczy do Niemna 85 m n.p.m. W tym też kierunku powierzchnia się obniża. Południowa część Trójkąta jest wyższa i rolnicza, na północ i zachód od Sopoćkin rozciąga się Puszcza Augustowska. Niemal całą powierzchnię tworzy sandr polodowcowy, poprzecinany głębszymi dolinami rzek, a gleby są piaszczyste, nieurodzajne, z wyjątkiem rzecznych dolin. Obszar Trójkąta ograniczają głębokie doliny rzek Niemna, na wschodzie, granicznej z Litwą Marychy i Igorki uchodzi wraz Czarną Hańczą do Niemna, na północy, Łosośnej i jej lewego dopływu Tatarki wraz z Popilją, na południu, a od zachodu granica państwowa, sztuczna, nie uwzględniająca ukształtowania terenu, niemal prosta z wyjątkiem małego 6 km odcinka na rzeczce Wołkuszance i Czarnej Hańczy. Poza wspomnianymi rzekami drobne cieki wodne odwadniają ten obszar do Niemna. Z wód stojących wymienić można podzielone granicą Jezioro Szlamy i mniejsze śródleśne jeziora w widłach Czarnej Hańczy i Marychy, a poza tym do naturalnych zbiorników należą jedynie jeziorka powstałe w starorzeczach Niemna. W rejonie Bereżan istnieją stawy rybne, a pomiędzy Adamowiczami a Pyszkami nad Niemnem powstały zbiorniki w wyrobiskach dawnych kopalni odkrywkowych kredy Góry Kredowe rozciągające się po obu brzegach Niemna. Wzdłuż granicy powstał rozbudowany system graniczny, w tym na południowych odcinkach dawniej bezleśnych, pas lasu szerokości około 0.8 km.

Łącznie Suwalszczyzna Sopoćkińska obejmuje około 450 km² zamieszkałych przez około 9 tys. mieszkańców, głównie Polaków, w zdecydowanej większości katolików. Obecnie liczba mieszkańców jest dwukrotnie mniejsza niż w okresie II RP 18 tys.

Administracyjnie obszar Trójkąta obejmują dwie gminy sielsowiety: sopoćkińska i podłabieńska do których zalicza się 88 wsi należące do rejonu powiatu grodzieńskiego, a niewielka część znalazła się w granicach m. Grodna od 2008 r. Łosośna i kilka sąsiednich wiosek. Do 1959 r. istniał rejon powiat sopoćkiński potocznie zwany polskim obejmujący cały Trójkąt.

                                     

2. Ludność i historia

Obszar Trójkąta we wczesnym średniowieczu był pokryty puszczą, z rozproszonym osadnictwem bałtyckich Jaćwingów, którzy pojawili się w tym rejonie od VII w. na wschód i południe od Marychy zamieszkiwało jaćwieskie plemię Weysse, od których jak się przypuszcza pochodzi nazwa prawego dopływu Biebrzy rzeczki Wissa. Pod Sopoćkiniami zachowało się jaćwieskie cmentarzysko w Jasudowie obecnie Teolin. Istniejące krótko ruskie Księstwo Grodzieńskie 1117-1183 nigdy tej ziemi nie objęło, bowiem granica między Jaćwingami a księstwem przebiegała bagnami doliny Łosośnej i jej dopływów, a samo późniejsze miasto Grodno było tylko graniczną warownią. Przejściowo rozproszone osadnictwo jaćwieskie i bałtyckie sięgało prawdopodobnie nawet dalej na południe od Biebrzy i na wschód, za Niemen. Po ostatecznym rozbiciu Jaćwingów w 1283 r. ziemie te stały się na powrót wyludnionym, puszczańskim obszarem pogranicznym pomiędzy ziemiami polskimi, ruskimi i litewskimi. Od 1413 r. w ramach Wielkiego Księstwa Litewskiego województwo trockie. Dopiero długo po pokoju mełneńskim z 1422 r. rozpoczęła się kolonizacja tych ziem. Do 1566 r. północna część Trójkąta z obszarem Sopoćkiń w trakcie powiecie przełomskim osady osoczników strzegących puszczy zakładano nad Niemnem a ich domena rozciągała się wąskim pasem do granicy pruskiej, a południowa w grodzieńskim. Północna część pozostała w dużej mierze puszczańska i w drodze nadań przeszła w ręce prywatne, a południowa obejmowała głównie dobra państwowe, czyli królewszczyzny. W okresie kolonizacji XVI-wiecznej ukształtowała się współczesna sieć osadnicza i drogowa trakty Grodno-Sopoćkinie-Kopciowo i Grodno-Lipszczany-Augustów, którą dopiero w XX w. zaburzyły nowo powstałe granice państwowe.

Od 1566 r. całość aż do III rozbioru w powiecie grodzieńskim województwa trockiego WKL. W okresie zaborów w składzie różnych jednostek administracyjnych kongresowego Królestwa Polskiego, w tym najdłużej do 1915 r. do guberni suwalskiej. Za czasów II RP w powiecie augustowskim województwa białostockiego. Podczas II wojny wchodzi w skład utworzonych przez okupantów jednostek administracyjnych: "Zachodniej Białorusi” włączonej do Białoruskiej SRS, a później od 22 lipca 1941 r. "Okręgu Białostockiego” przyłączonego do Prus Wschodnich. Zajęte ponownie przez wojska sowieckie w lipcu 1944 r. i od tego momentu faktycznie w składzie ZSRR. Od 1939 r. do lat pięćdziesiątych na tym obszarze popełniono wiele zbrodni na ludności cywilnej i jeńcach wojennych, jednocześnie rozbudowana był polska konspiracja zbrojna zob. gen. Józef Olszyna-Wilczyński, obława augustowska.

Współcześnie jest to jedyny fragment historycznej Suwalszczyzny, utożsamianej z Jaćwieżą, w składzie Białorusi i jedyny fragment terytorium, które po trzecim rozbiorze wchodziło w skład Prus a nie Rosji jak reszta Białorusi. Terytorium to też nigdy w okresie zaborów nie wchodziło bezpośrednio w skład Imperium Rosyjskiego, jak chociażby Białystok z częścią Podlasia, a zawsze było częścią, czy to Księstwa Warszawskiego, czy to kongresowego Królestwa Polskiego. Jest też jednym z nielicznych miejsc na Białorusi, gdzie publicznie używa się języka polskiego gwary suwalskiej. Historycznie w części południowej Trójkąta są również pozostałości dawnego osadnictwa tatarskiego m.in. nazwy geograficzne jak rzeczka Tatarka, nazwiska mieszkańców. Stosunkowo późno bo w XVIII w. pojawiło się tu też nieliczne osadnictwo ludności prawosławnej. Na obszarze Trójkąta na dawne osadnictwo polskie wpływ po II wojnie wywarła kolektywizacja i rusyfikacja. Osadnictwo białoruskie nigdy tu nie sięgało według spisu z 1921 r. w całym powiecie augustowskim było 92 Białorusinów na 62 tys. mieszkańców. Jeszcze w pierwszej połowie XX w. także w kierunku północnym osadnictwo polskie przekraczało współczesną granicę litewską sięgając w głąb Puszczy Augustowskiej do Białej Hańczy zob. Warwiszki.

Suwalszczyzna Sopoćkińska była wielokrotnie teatrem działań wojennych: w powstaniu styczniowym 1863 r. bitwa pod Kadyszem, podczas I wojny światowej twierdza grodzieńska i jej forty, podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. bitwa nad Niemnem, podczas walk w obronie Grodna przed Sowietami w 1939 r., podczas ataku Niemiec na Sowietów w 1941 r. linia Mołotowa, w trakcie zbrojnego polskiego oporu w Puszczy Augustowskiej po zajęciu przez Sowietów ponownie tych ziem w 1944 r. obława augustowska.

                                     

2.1. Ludność i historia Sytuacja Polaków

Po II wojnie światowej miejscowa ludność przez długi czas miała nadzieję, że przynależność do ZSRR jest tylko czasowa i pomimo surowych kar, w tym długoletniego więzienia i zsyłek, stawiała bierny opór jakiekolwiek sowietyzacji. Przekonanie o tymczasowości wzmacniał fakt, że zgodnie z umowami międzynarodowymi granica miała przebiegać wzdłuż tzw. Linii Curzona, czyli wzdłuż Niemna. W związku z tym np. 22 czerwca 1953 r. kilkuset mieszkańców położonej 4 km od granicy wsi Dorguń, z użyciem koni i wozów, zniszczyło zasieki i umocnienia graniczne na odcinku 1.5 km.

Na początku lat dziewięćdziesiątych miało tu miejsce polskie odrodzenie narodowe. W 1991 r. staraniem dyrektora wówczas jeszcze rosyjskiej szkoły podstawowej w Soniczach Józefa Łucznika uruchomiono w tej miejscowości pierwszą szkołę podstawową z językiem polskim. Obecnie w większości szkół istnieją klasy polskie. W Sopoćkiniach miejscowa rada sielsowietu gminy złożona w większości z Polaków wprowadziła dwujęzyczne białoruskie i polskie nazwy kilku ulic m.in. Jana Pawła II i gen. Józefa Olszyny–Wilczyńskiego. Jako jeden z pierwszych na Grodzieńszczyźnie powstał w Sopoćkiniach lokalny Oddział Związku Polaków na Białorusi. W szkole sopoćkińskiej działa drużyna Związku Harcerstwa Polskiego.



                                     

3. Zabytki

  • Pozostałości Linii Mołotowa
  • Kościół Wniebowzięcia NMP w Sopoćkiniach, XVIII w.
  • Zespół pałacowy Wołłowiczów w Świacku
  • Dwór Świack Górskich w Radziwiłkach
  • Fort w Naumowiczach
  • Kanał Augustowski
  • Cmentarz polski w Sopoćkiniach z kaplicami grobowymi i nagrobkami z XIX w.