Poprzednia

ⓘ Obrzędowość doroczna




                                     

ⓘ Obrzędowość doroczna

Obrzędowość doroczna - termin używany do określenia wszelkich nieinstyktownych, prowadzonych w sposób nieracjonalny ludzkich, indywidualnych bądź zbiorowych działań lub serii działań, związanych z jakimś dniem lub okresem roku, które związane są zachowaniami ukształtowanymi przez obowiązujące wartości i normy. Do obrzędów dorocznych możemy więc zaliczyć tradycje, obrzędy, zwyczaje a także wierzenia, zabiegi magiczne itp. związane z obchodami świąt kościelnych, narodowych, szkolnych, obyczajowych.

                                     

1. Kalendarz

Doroczna obrzędowość jest nierozłącznie związana z kalendarzem, stosowana w nich bowiem rachuba czasu, podobnie, jak terminy najważniejszych i najstarszych świąt i uroczystości są wyznaczane przez zjawiska związane z obrotami ziemi, zmianami cyklu słonecznego i faz księżyca, które kiedyś dyktowały cały rytm życia ludzi. To właśnie święta, uroczystości i kultowe obchody były podstawą zwyczajowych, niepisanych kalendarzy pomagających w organizacji życia i działania ludzi, do dzisiaj często używa się wyrażeń typu "przed Wielkanocą” albo "po Nowym Roku” jako rozróżnień czasowych.

                                     

2. Obrzędowość doroczna w Polsce

Polski rok obrzędowy w dużej mierze został ukształtowany przez Kościół katolicki, obchodzimy takie święta, jak Boże Narodzenie, Wielkanoc związaną w tradycji Kościoła ze zmartwychwstaniem Chrystusa, wiele świąt związanych z patronatem Matki Bożej i całą masę wspomnień świętych. Wiele z obecnych świąt, bądź zwyczajów im towarzyszących jest jednak swoistą "nakładką” na te istniejące w czasach przedchrześcijańskich, a święci zastępują czczone w tychże czasach bóstwa opiekuńcze, przykładem może być choćby bardzo popularna Sobótka– dziś wspomnienie Świętego Jana, niegdyś był to moment, kiedy czczono pogańskie bóstwo – Kupałę. Ponadto ze względu na podział Polski na wiele regionów, w różnych jej obszarach obrzędowość różni się od siebie, czasem sposobem obchodów, a czasami nawet poszczególnymi świętami. Okresem roku najbardziej obfitującym w obrzędy jest wiosna, wynika to najprawdopodobniej z kultu odradzającej się po zimie przyrody obecnego u Słowian i z rozpoczęciem nowego roku gospodarskiego.

                                     

3.1. Najpopularniejsze obrzędy doroczne obchodzone w Polsce Okres zimowy

  • Adwent – okres poprzedzający Boże Narodzenie, mający być czasem oczekiwania na jego nadejście. W tym okresie w Kościele katolickim odbywają się tzw. roraty, czyli rodzaj krótkiego nabożeństwa, często zaczynającego się wczesnym rankiem, na które dzieci przychodzą z własnoręcznie wykonanymi lampionami. W kościele i w niektórych domach przygotowuje się wieniec adwentowy, w który wtyka się cztery świece, z których każdą zapala się kolejnej niedzieli adwentu.
  • Andrzejki noc z 29 na 30 listopada – obchodzona w wigilię dnia św. Andrzeja noc wróżb, niegdyś odprawianych przez niezamężne dziewczęta, dzisiaj już przez młodzież obojga płci i będącymi pretekstem do organizowania ostatnich przed postem zabaw. Młodzi leją w ten dzień wosk przez klucz, czy sprawdzają czyj but pierwszy przekroczy próg w tradycyjnej wróżbie.
  • Świętego Mikołaja 6 grudnia – wspomnienie świętego, arcybiskupa Myr Licyjskich, charakterystyczną tradycją związaną z tym dniem jest obdarowywanie dzieci słodyczami, często pozostawianymi przez opiekunów we wcześniej dokładnie przygotowanych i wyczyszczonych przez dzieci ich butach.
  • Wigilia Bożego Narodzenia 24 grudnia – uznane przez ludzi za najważniejsze święto. Tradycyjnie powinno się wtedy stroić choinkę, a wieczorem, z momentem pierwszej gwiazdki zasiąść z najbliższymi do wigilijnej wieczerzy. Do zwyczajów związanych z tym świętem należy też odpowiednie przygotowanie wieczerzy, dzielenie się opłatkiem, czytanie fragmentu Pisma Świętego upamiętniającego narodzenie Chrystusa i wzajemne obdarowywanie się prezentami, w wersji, w którą wierzą dzieci – przyjście św. Mikołaja, w niektórych regionach Polski Gwiazdora, czy Dziadka Mroza.
  • Świętego Walentego 14 lutego
  • Świętego Błażeja 3 lutego
  • Bożonarodzeniowe kolędowanie chodzenie z gwiazdą, chodzenie z kuroniem
  • Boże Narodzenie 25 grudnia
  • Nowy Rok
  • Środa Popielcowa
  • Sylwester – wigilia Nowego Roku
  • Karnawał
  • Święto Trzech Króli 6 stycznia
  • Matki Boskiej Gromnicznej 2 lutego


                                     

3.2. Najpopularniejsze obrzędy doroczne obchodzone w Polsce Okres wiosenny

  • Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny 25 marca
  • Niedziela Palmowa
  • Topienie Marzanny
  • Wielki Tydzień
  • Wielki post
  • Wielkanoc – drugie poza Bożym Narodzeniem najpopularniejsze w Polsce święto, w Kościele poprzedzone tzw. Triduum Paschalnym. W wigilię Wielkanocy święci w kościołach święci się pokarmy, spożywane w niedzielę Wielkiej Nocy w czasie odświętnego śniadania. W wigilię, w niektórych regionach Polski, na przykład na Kaszubach czy w Wielkopolsce dzieci przygotowują koszyczek, wierząc, że w nocy zając zostawi w nim dla nich słodycze, na Podlasiu zaś istnieje tradycja wzajemnego obdarowywania się kolorowymi jajkami. Z Wielkanocą wiąże się też zwyczaj lanego poniedziałku, czy śmigusa-dyngusa – dnia oblewania wodą, czy niektórych miejscach "śmigania” się po nogach witkami wierzbowymi, a nawet gałązkami jałowca.
  • Boże Ciało i oktawa Bożego Ciała – Boże Ciało, czyli Święto Ciała i Krwi Pańskiej, w Kościele Katolickim uczczone jest odświętną procesją przebiegającą ulicami miejscowości, w której się odbywa i zatrzymująca się na "stacjach”, gdzie odczytywane są fragmenty Pisma Świętego, przystanki odbywają się przy przygotowywanych wcześniej ołtarzach przystrojonych młodymi brzózkami, których gałązki, ludzie, a głównie dzieci zrywały w trakcie procesji. Zielone gałązki, podobnie jak wite z ziół w oktawie Bożego Ciała wianki miały w ludowych wierzeniach moc, te pierwsze wetknięte w ziemię pola miały zapewnić ochronę przed anomaliami pogodowymi, wianków używano do odstraszania piorunów, czy leczenia różnych chorób.
  • Zielone Świątki
  • Świętego Wojciecha 23 kwietnia
                                     

3.3. Najpopularniejsze obrzędy doroczne obchodzone w Polsce Okres jesienny

  • Matki Boskiej Siewnej 8 września
  • Świętego Marcina 11 listopada
  • Zaduszki 2 listopada
  • Wszystkich Świętych 1 listopada
                                     

4. Doroczne obrzędy a kultura materialna

Inne

W 2001 roku Narodowy Bank Polski rozpoczął emisję serii monet "Polski Rok Obrzędowy”, która w zamyśle twórców ma zaprezentować najpiękniejsze i unikalne tradycje i obyczaje kultury polskiej.

                                     

4.1. Doroczne obrzędy a kultura materialna Obrazy

Święta często występują na rycinach powstałych na przykład dla wzbogacenia artykułów prasowych, także na popularnych pocztówkach, które przesyłano sobie wzajemnie z życzeniami świątecznymi, powstawały też oczywiście obrazy dużego formatu, przykładem artysty, który fascynował się obrzędowością ludową i często przedstawiał ją na swoich obrazach był romantyczny artysta Michał Elwiro Andriolli.

                                     

4.2. Doroczne obrzędy a kultura materialna Utwory muzyczne

Do tradycji związanej z obchodami Świąt Bożego Narodzenia należy śpiewanie kolęd, obecne jest w kościele, chodzeniu z szopką, czyli popularnym kolędowaniu, czy w domu przy choince, którą należy "obśpiewać”. Często autorami melodii kolęd, bądź ich tekstów są wybitni muzycy i poeci.

                                     

4.3. Doroczne obrzędy a kultura materialna Przedmioty obrzędowe

Przez przedmioty obrzędowe rozumiemy wszystkie rzeczy, których tworzenie jest związane z celebrowaniem jakiegoś święta czy zwyczaju, możemy do nich zaliczyć przeróżne rzeźbione figurki, Bożonarodzeniowe szopki, przebrania kolędników, ozdoby choinkowe, malowane jajka i palmy wielkanocne, wieńce dożynkowe, czy pieczywo obrzędowe, takie jak obwarzanki albo charakterystyczne dla terenów Podlasia "bocianie łapy”.

                                     

5. Obrzędowość w literaturze

Obrzędy, także te doroczne często pojawiały się w literaturze, szczególnym okresem, jeśli chodzi o sięganie autorów do roku obrzędowego jest z pewnością okres romantyzmu, któremu towarzyszyło duże zainteresowanie kulturą ludową, chłopstwem, a co za tym idzie także jego bogatą obrzędowością. Do najważniejszej literatury, zarówno tej, którą możemy wpisać w nurt romantyzmu, jak i innych zawierających w sobie opisy obrzędowości dorocznej możemy zaliczyć takie dzieła, jak:

  • "Dziurdziowie” - Eliza Orzeszkowa
  • "Chłopi” - Władysław Stanisław Reymont
  • "Pieśń świętojańska o Sobótce” - Jan Kochanowski
  • "Pan Tadeusz” - Adam Mickiewicz
  • "Konopielka” - Edward Redliński
  • "Stara baśń” - Józef Ignacy Kraszewski