Poprzednia

ⓘ Egzystencjalizm w kulturze masowej




                                     

ⓘ Egzystencjalizm w kulturze masowej

Egzystencjalizm w kulturze masowej – egzystencjalizm jest kierunkiem filozoficznym, który istotny jest nie tylko z punktu widzenia historii filozofii, ale też nabrał dużego znaczenia poza nią: z jednej strony w literaturze artystycznej, z drugiej w kulturze popularnej.

                                     

1. Źródła znaczenia egzystencjalizmu dla kultury masowej

Głównymi filozofami związanymi w jakiś sposób z egzystencjalizmem byli Kierkegaard, Nietzsche, Heidegger, Jaspers, Sartre i Gabriel Marcel. Ten ostatni przyczynił się do rozpowszechnienia samego terminu "egzystencjalizm". Egzystencjalizm w filozofii stanowi konglomerat wielu idei: powstał jako reakcja przeciw myśli o charakterze racjonalnym i abstrakcyjnym; uznaje nieredukowalność subiektywnych wymiarów życia ludzkiego do obiektywnych i zewnętrznych czynników rzeczywistości; podkreśla znaczenie podmiotowej świadomości człowieka i jego niezdeterminowanie.

W związku z tymi poglądami egzystencjalizm wchodzi w związki z mniej abstrakcyjnym światem pojęć i pozafilozoficznymi dziedzinami refleksji, uznając pojęcie jednostki dla nich. Łączy się z polityką, praktycznymi zagadnieniami etycznymi, zagadnieniem wolności woli i wolności osobistej. Mówić można o "człowieku egzystencjalnym", który znajduje się w stałym konflikcie ze światem wewnętrznym i posiada wolę tworzenia w owym świecie nowych relacji i znaczeń na swoich własnych warunkach.

To położenie "człowieka egzystencjalnego" w sytuacji stałego konfliktu prowadzić może albo do postawy pesymistycznej, albo postawy niepewności i dyskomfortu. Obie postawy są szeroko obecne wśród inspirujących się egzystencjalizmem pisarzy, druga wiąże się także z podkreślaniem szczególnej odpowiedzialności jednostki wobec życia.

                                     

2. Przejawy egzystencjalizmu w kulturze masowej

Egzystencjalizm filozoficzny nabrał znacznego oddźwięku w literaturze pięknej. Do twórców, którzy się nią inspirowali lub w których twórczości obecne były podobne idee tj. przede wszystkim specyfika relacji jednostki do całości społecznej, należą Camus, Kafka, Dostojewski, Beckett, Ionesco, Harold Pinter, Sartre, a później Milan Kundera, Woody Allen, Peter Shaffer.

Wpływ egzystencjalizmu na kulturę jest znaczny, ma jednak charakter rozproszony, gdyż wymienieni twórcy realizują domniemane inspiracje egzystencjalistyczne w sposób bardzo zróżnicowany. Egzystencjalizm stał się pojęciem nadużywanym, zwłaszcza w języku potocznym i w kulturze popularnej.

"Egzystencjalizm" stał się nawet terminem, którym określano różne idee o charakterze niekonwencjonalnym. Tego rodzaju luźno związanego z filozoficznym sensem terminu odcienia znaczeniowego nabrało zwłaszcza określenie "dylematy egzystencjalne", którym określano różne ludzkie problemy życiowe np. związane z dorastaniem czy starzeniem się.

W kulturze masowej brakowało często typowych dla egzystencjalizmu filozoficznego problemów wyboru i wolności woli: samego terminu "egzystencjalizm" używano raczej w sensie przedstawionym powyżej. Większego znaczenia problematyka ta nabrała po II Wojnie Światowej, kiedy – w związku z ogólną sytuacją kultury Zachodu – miała miejsce bardzo szeroka i dramatyczna recepcja egzystencjalizmu. Wywarła ona duży wpływ na sposób, w jaki kształtowała się kultura młodzieżowa lat 60.

W znacznej części kultury młodzieżowej, mieszczącej się w obrębie kultury masowej: nie tylko w latach 60., ale też np. w tzw. generacji X, obecne są wątki wywodzące się wprost z egzystencjalizmu. Obecne są one przede wszystkim w kontestacji obyczajowości typowej dla klasy średniej. Pomimo zmierzchu egzystencjalizmu jako kierunku filozoficznego, braku jego przejawów we współczesnej kulturze akademickiej: jego wpływ na kulturę masową pozostaje znaczny.