Poprzednia

ⓘ Kasztelan




Kasztelan
                                     

ⓘ Kasztelan

Kasztelan – urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą, obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

                                     

1. Średniowiecze

Od początku XIII wieku w źródłach pochodzących z ziem polskich pojawia się urząd kasztelana i okręg przez niego zarządzany – kasztelania. Nie do końca jest jasne w jakim stosunku pozostawali kasztelani do wcześniejszych zarządców okręgów grodowych – żupanów. W tym samym okresie w Niemczech, cesarz Konrad III dokonał reformy administracji i utworzył urząd burgrabiego, możliwe, że Piastowie wzorowali się na wzorach niemieckich. Na ogół przyjmuje się jednak, że kasztelan był prostą kontynuacją urzędu pana grodowego, pod zmienioną nazwą. Okręgi kasztelańskie były zazwyczaj dużo mniejsze od swych poprzedników, choć zależało to od regionu. W ziemi krakowskiej było 6 kasztelanii, w sandomierskiej 4, w sieradzkiej 3, natomiast w Wielkopolsce ich liczba dochodziła 30, na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej 13, na Śląsku aż 60.

Kompetencje kasztelana były bardzo szerokie – obejmowały sądownictwo, skarbowość, zarząd dóbr książęcych, a nade wszystkim kwestie wojskowe: podstawowym zadaniem kasztelana była obrona grodu. W sprawowaniu tych funkcji wspomagali: chorąży vexillifer odpowiedzialny za gromadzenie rycerstwa do walki, wojski tribunus zastępujący go w sprawach wojskowych, sędzia grodowy iudex castri i zajmujący się sprawami gospodarczymi włodarz vilicus. Kasztelan i jego otoczenie utrzymywali się z pewnego udziału w ściąganych przez siebie daninach.

Początkowo potężna pozycja kasztelana zaczęła się kurczyć wraz z postępami rozdrobnienia coraz mniejsze księstwa nie potrzebowały licznej administracji lokalnej, także nadawanie immunitetów wyłączało spod władzy kasztelana całe obszary. W końcowym okresie rozbicia dzielnicowego kasztelan stał się urzędem honorowym bez żadnej realnej władzy. Wprowadzenie w czasie panowania czeskiego urzędu starosty pozbawiło kasztelana resztek władzy, a podział na kasztelanie zajmował podział na powiaty proces ten ułatwiało przyłączenie Rusi, na której ów urząd nigdy nie istniał. Ostatnie uprawnienia sądowe kasztelana zostały przelane na sądy ziemskie w 1454 roku. Władysław Łokietek podjął w pierwszych latach swych rządów próbę likwidacji kasztelanii poprzez ich nieobsadzanie przede wszystkim w Wielkopolsce. Proces ten zahamował Kazimierz Wielki. Wraz z upadkiem znaczenia kasztelana znaczenie utraciły jego urzędy pomocnicze.

                                     

2. Hierarchia

Wśród urzędów senatorskich I Rzeczypospolitej najwyższą pozycję między senatorami świeckimi miał kasztelan krakowski, wyższą nawet od wojewodów. Kasztelanowie wileński i trocki także zasiadali pomiędzy wojewodami. Za wojewodami siedziało trzydziestu jeden kasztelanów większych krzesłowych: kasztelan poznański, kasztelan sandomierski sandomirski, kasztelan kaliski, kasztelan wojnicki, kasztelan gnieźnieński, kasztelan sieradzki, kasztelan łęczycki, kasztelan żmudzki, kasztelan brzeski kujawski, brzesko-kujawski, kasztelan kijowski, kasztelan inowrocławski, kasztelan lwowski, kasztelan wołyński, kasztelan kamieniecki kamienicki-podolski, kasztelan smoleński, kasztelan lubelski, kasztelan połocki połocki, kasztelan bełski bełzki, kasztelan nowogrodzki, kasztelan płocki, kasztelan witebski, kasztelan czerski, kasztelan żarnowski, kasztelan podlaski, kasztelan rawski, kasztelan brzeski litewski, brzesko-litewski, kasztelan chełmiński, kasztelan mścisławski, kasztelan elbląski, kasztelan bracławski, kasztelan gdański i kasztelan miński.

Za nimi plasowali się kasztelanowie mniejsi nazywani też drążkowymi, gdyż zasiadali w izbie senatorskiej na końcu i nie na krzesłach, ale na wąskich ławach pod ścianą. Dopiero w 1775 r. zniesiono tę dyskryminację. Było ich czterdziestu dziewięciu. W kolejności byli to: k. inflancki; k. czernihowski; k. sandecki sądecki; k. międzyrzecki; k. wiślicki; k. biecki; k. rogoziński; k. radomski; k. zawichostski zawichojski; k. lendzki lądzki; k. szremski śremski; k. żarnowski; k. małogoski; k. wieluński; k. przemyski; k. halicki; k. sanocki; k. chełmski; k. dobrzyński; k. połaniecki; k. przementski przemęcki; k. krzywiński; k. czechowski; k. nakielski; k. rozbirski rospierski; k. biechowski; k. bydgoski; k. brzeziński; k. kruświcki kruszwicki; k. oświęcimski; k. kamiński kamieński; k. spicimirski spicymierski; k. inowłodzki; k. kowalski; k. santocki; k. sochaczewski; k. warszawski; k. goślicki gostyniński; k. wiski; k. raciązki raciąski; k. sierpecki; k. wyszogrodzki; k. rypiński; k. zakroczymski; k. ciechanowski; k. liwski, k. stoński słoński; k. lubaczowski lunaczowski. Później utworzono także urzędy k. wendeckiego wendeńskiego, dorpackiego derpskiego i parnawskiego.

I na sam koniec senatorskich urzędów ziemskich, trzech tzw. kasztelanów konarskich koniuszych: konarski sieradzki, łęczycki i inowłocławski.

Co do kasztelanów konarskich, to jest przykład niekompetencji ówczesnych urzędników. Dawnymi czasy do XIV wieku "konarski” był nazwą urzędu koniuszego. Później tej nazwy zapomniano, zachowała się tylko w tych trzech ziemiach. Ale nawet tam nikt nie pamiętał, że chodzi o koniuszych. Jakimś trafem uznano, że "konarski” to kasztelan z miejscowości o nazwie Konary. Gdy powstawał senat i włączano doń wszystkich senatorów mniejszych, trzej konarscy zostali zaliczeni w poczet kasztelanów. Jak pisze Z. Góralski: "W ten sposób drogą omyłki nigdy nie sprostowanej, w Senacie Rzeczypospolitej obok najwyższych urzędników państwa i magnatów zasiadło trzech koniuszych z tytułu praktycznie nie istniejącego urzędu”.

W Senacie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego również zasiadali senatorowie-kasztelanowie, lecz ich tytuły nie zawierały odniesień do nazw grodów.

Użytkownicy również szukali:

kasztelan niepasteryzowane, kasztelan piwo procent, kasztelan piwo puszka, kim był kasztelan,

...
...
...