Poprzednia

ⓘ Kwarc




Kwarc
                                     

ⓘ Kwarc

Kwarc – minerał z gromady krzemianów przestrzennych zbudowany głównie z dwutlenku krzemu.

Nazwa pochodzi:

  • lub słowiańskiego kwardy = twardy kwarda = kwarzec,
  • od starogermańskiego kwarr quarz = zgrzyt – tak określali ten minerał niemieccy górnicy,
  • gr. krystallos = lód.
                                     

1. Właściwości

Zazwyczaj tworzy kryształy słupkowe wykształcone w postaci heksagonalnego słupa o sześciobocznym przekroju, zakończonego ścianami romboedrów i podwójnych piramid. Prawidłowo wykształcone kryształy są najczęściej spotykane w geodach, kawernach i szczelinach skalnych, gdzie tworzą szczotki krystaliczne. Oprócz struktury krystalicznej kwarc może tworzyć odmiany ziarniste, skrytokrystaliczne oraz naskorupienia i inkrustacje.

Kwarc jest przezroczysty; może być bezbarwny i może tworzyć wiele barwnych odmian.

Czysty, bezbarwny kwarc nazywany jest kryształem górskim lub skalnym. Samo słowo kryształ pochodzi od greckiego krystallos dawniej oznaczającego lód, nazwanie w ten sposób kryształu górskiego wiąże się z wyglądem kryształów oraz faktem, iż wydają się one "zimne w dotyku". Wiąże się to z wysokim przewodnictwem cieplnym, dziesięciokrotnie wyższym niż dla wody i zarazem wysoką pojemnością cieplną kwarcu: objętościowe ciepło właściwe jest tylko ok. 2.3 krotnie mniejsze niż analogiczna wielkość dla wody. Właściwość ta jest wykorzystywana często do odróżnienia kwarcu oszlifowanego idealnie czystego od szkła o podobnych właściwościach optycznych. Szkło w dotyku wydaje się cieplejsze w porównaniu z kwarcem oraz innymi kamieniami szlachetnymi.

Kwarc często zawiera inkluzje gazowe, ciekłe oraz stałe. Inkluzje stałe, spowodowane przez różne minerały powodują zróżnicowanie barwy oraz wywołują ciekawe efekty optyczne, takie jak: asteryzm, iryzacja, opalescencja, awenturyzacja.

Znanych jest około 40 minerałów tworzących wrostki; kwarce zawierające wrostki bywają określane odrębnymi nazwami np. kwarc rutylowy, kwarcowe sokole oko.

                                     

2. Odmiany kwarcu

W zależności od temperatury wyróżnia się:

  • Kwarc α – kwarc wysokotemperaturowy, heksagonalny, krystalizuje z magmy. Często występuje w postaci podwójnej piramidy heksagonalnej i słupa heksagonalnego. Po schłodzeniu do temperatury przejścia fazowego w 573 °C przechodzi w formę β. Spotyka się jego paramorfozy w skałach magmowych, gdyż po ochłodzeniu kwarc α przechodzi w kwarc β.
  • Kwarc β – kwarc niskotemperaturowy, trygonalny, powszechnie występujący na powierzchni Ziemi. Jest trwały w temperaturze do 573 °C. Krystalizuje z par i roztworów wodnych. Najdoskonalsze kryształy tej odmiany spotyka się w próżniach skalnych jako kryształ górski, czy kwarc zadymiony.

Inne polimorficzne odmiany kwarcu to np. trydymit, krystobalit, coesyt, stiszowit, lechaterieryt – powstające w specyficznych warunkach, rzadko spotykane. Sztucznie wytworzono także inne odmiany, nie występujące w przyrodzie, np. keatyt i moganit.

Ponadto, w zależności od dodatków, zanieczyszczeń i warunków powstawania, spotykane są jego różne formy, np.:

  • kwarc makrokrystaliczny
  • kwarc mleczny – biały,
  • cytryn – żółty,
  • kwarc dymny – brązowy,
  • ametyst – fioletowy,
  • kwarc niebieski – kwarc azurytowy, także: szafirowy, lazurytowy, krokidolitowy,
  • kwarc zielony,
  • kwarc różowy,
  • prazjolit,
  • morion – czarny,
  • kryształ górski – przezroczysty,
  • awenturyn – jasnozielony,
  • krystobalit;
  • migotliwe odmiany kwarcu – obecność wrostków azbestu lub krokidolitu daje odpowiednio
  • kwarcowe kocie oko,
  • kwarcowe tygrysie oko,
  • kwarcowe bawole oko;
  • kwarcowe sokole oko,
  • sard,
  • sardonyks,
  • agat
  • kwarc skrytokrystaliczny krzemionka
  • onyks,
  • chalcedon
  • agat mszysty,
  • plazma minerał;
  • czert,
  • ciemnozielony praz prazolit,
  • zielony chryzopraz,
  • karneol,
  • heliotrop,
  • jaspis,
  • krzemień,
  • kwarc bezpostaciowy
  • opal.
                                     

3. Występowanie

Kwarc jest najpospolitszym minerałem w skorupie ziemskiej. Jest składnikiem wielu skał magmowych przesyconych krzemionką, osadowych i metamorficznych. Często występuje w formie żył kwarcowych kwarc mleczny.

Miejsca występowania poszczególnych odmian kwarcu omówione zostaną na stronach dotyczących konkretnego rodzaju kwarcu, ale dobrze wykształcone, szczególne duże kryształy są spotykane w USA, Kanadzie, Brazylii, Urugwaju, Kazachstanie, na Ukrainie oraz na Madagaskarze.

                                     

4. Zastosowanie

  • właściwości piezoelektryczne są wykorzystywane w elektronice np. zegary kwarcowe oraz zapalniczkach gazowych;
  • w jubilerstwie jako kamień ozdobny i jubilerski – zastosowanie gemmologiczne;
  • ważny składnik sprzętu medycznego i naukowego – chociaż zastępowany jest kwarcem syntetycznym;
  • do wyrobu detergentów, farb, pasty do zębów;
  • surowiec, z którego pozyskuje się krzem polikrystaliczny.
  • przy produkcji materiałów ściernych;
  • wyroby z krzemienia odmiana kwarcu znane są od początku epoki kamiennej starszego paleolitu aż do końca neolitu;
  • w przemyśle optycznym, w elektronice piezokwarc, wyświetlacz ciekłokrystaliczny;
  • odmiany są poszukiwane przez kolekcjonerów;
  • w przemyśle ceramicznym, szklarskim, budowlanym;