Poprzednia

ⓘ Popularyzacja nauki




Popularyzacja nauki
                                     

ⓘ Popularyzacja nauki

Popularyzacja nauki – działania mające na celu uprzystępnienie wyników badań naukowych oraz przedstawienie problemów nauki szerokiej publiczności, podejmowane poza systemem szkolnictwa, jako jego uzupełnienie i wzbogacenie. Głównymi formami popularyzacji nauki są publikacje popularnonaukowe w postaci książek oraz publikacje i audycje w prasie, radiu, telewizji i w Internecie.

Popularyzacji wiedzy służą też specjalne obiekty czy placówki, takie jak: centra nauki, planetaria, parki nauki. Niektóre placówki zajmują się popularyzacją nauki obok innych swoich podstawowych zadań – są to m.in.: muzea i skanseny, parki paleontologiczne, ogrody zoologiczne, ogrody botaniczne, biblioteki i placówki informacji naukowej. Działalnością popularnonaukową zajmują się liczne stowarzyszenia i organizacje społeczne. Jest to też jeden z przedmiotów działalności administracji publicznej, zwłaszcza w zakresie nauki oraz edukacji. Ważną rolę w działalności popularyzatorskiej odgrywają różnego rodzaju pozaszkolne konkursy, turnieje i olimpiady wiedzy, a także inne stałe, cykliczne lub okazjonalne imprezy, takie jak: festiwale nauki, pikniki naukowe czy działalność odczytowa. Warto też odnotować wielkie, masowe projekty naukowe mające walory popularnonaukowe w rodzaju: SETI, Zooniverse czy "Planet Hunters”.

Działalność popularyzatorska upodabnia się niekiedy do działalności edukacyjnej. O ile jednak ta ostatnia korzysta przede wszystkim z zasobu wiedzy naukowej powszechnie uznanej i ustalonej, aby kształcić umiejętności przydatne w życiu codziennym i zawodowym, to w popularyzacji nauki kładzie się nacisk na naukę rozumianą jako proces badawczy, omawia się kluczowe zagadnienia nauki i wyniki najnowszych badań, wskazuje na otwarte problemy naukowe i kwestie dyskusyjne.

                                     

1. Krótki rys historyczny

Za najwcześniejszą formę popularyzacji wiedzy należy uznać uruchomienie bibliotek publicznych, co w Grecji i Egipcie miało miejsce już w Starożytności; najsłynniejsze były dwie biblioteki w Aleksandrii. Z uwagi na słabo wykształcone w owych czasach szkolnictwo szczególnie trudna była wówczas do rozróżnienia działalność edukacyjna od działalności popularyzatorskiej. Wielką rolę odgrywać zaczęły uczone dzieła przeznaczone dla szerszej publiczności, zwłaszcza dzieła historiograficzne, geograficzne, filozoficzne czy matematyczne. Epokowym wydarzeniem było wydanie Elementów Euklidesa z Aleksandrii 365 – ok. 300 r. p.n.e., w których autor dał systematyczny i syntetyczny wykład ówczesnej wiedzy matematycznej, tworząc w ten sposób prototyp podręcznika. Ważną rolę w historii nauki odegrało piśmiennictwo arabskie. Za pośrednictwem przekładów i komentarzy w języku arabskim przetrwało do czasów nowożytnych wiele najcenniejszych dzieł Starożytności. Wielkim przełomem było zastosowanie w XV wieku techniki drukarskiej do wydawania publikacji, co niebywale zwielokrotniło możliwość oddziaływania na szerokie kręgi społeczne. Wkrótce pojawia się tendencja do wykraczania z treściami edukacyjnymi poza mury szkół i uczelni. Najpierw sami uczeni próbują dotrzeć ze swoim przekazem do szerszych kręgów. Taki charakter mają niektóre dzieła Erazma z Rotterdamu 1466–1536, Leonarda da Vinci 1452–1519 czy Giordano Bruno 1548–1600. Erazm nadał propagowaniu wiedzy wymiar moralno-etyczny, w jego ujęciu bowiem główną przyczyną zła w człowieku jest niewiedza. Możliwości wpływania na opinię publiczną i postawy społeczne wzrosły z chwilą pojawienia się prasy w I połowie XVII wieku jedną z pierwszych była francuska La Gazette, wydawana od 1631 r. Ważną rolę zaczęły odgrywać towarzystwa naukowe, które pojawiły się niedługo potem; pierwsze było londyńskie Royal Society zał. w roku 1660.

Wiek XVII był przełomowy w dziejach nauki, wtedy bowiem rozwijać się zaczęły nowe ważne prądy umysłowe – racjonalizm i empiryzm, tworząc podwaliny pod współczesny sposób rozumienia pojęcia "nauka”, a zatem również i pojęcia "popularyzacja nauki”. Tendencje te stały się dominujące w życiu intelektualnym w czasach Oświecenia. Zostały one wtedy wzmocnione dążeniami egalitarystycznymi i indywidualistycznymi, a popularyzacja wiedzy stała się orężem w walce ze starym porządkiem. Decydujące znaczenie miało wystąpienie francuskich Encyklopedystów, których dzieło stało się jednym ze szczytowych osiągnięć Oświecenia.

                                     

2. Publikacje popularnonaukowe

Literatura popularnonaukowa jest pomostem pomiędzy literaturą naukową jako profesjonalnym sposobem prezentacji wyników badań naukowych oraz sferą dyskursu politycznego i kulturalnego na poziomie popularnym. Celem tego rodzaju piśmiennictwa często jest dorównanie co do dokładności metodom naukowym, ale przy jednoczesnym zachowaniu bardziej zrozumiałego języka. W języku angielskim publikacje takie określa się mianem: popular science lub literature of science.

Literatura popularnonaukowa adresowana jest nie tylko do laików, ale często również do naukowców zajmujących się innymi dziedzinami nauki, dostarczając im szybkiej, ogólnej informacji. Zawiera ona niekiedy stwierdzenia mogące budzić zastrzeżenia lub niezweryfikowane, kładzie bowiem nacisk na to, co w wynikach najnowszych badań jest spójne i zgodne z ustaloną wiedzą, a stara się pomijać istniejące niezgodności i wady. W kontrastowy sposób literatura ta lubuje się w wyjątkowości zjawisk oraz ich ogólności, posługując się przy tym autorytatywnym stylem, jakiego unika się w literaturze naukowej.

Wyróżniające się cechy publikacji popularnonaukowych:

  • fizyka i astronomia – Kwantowo.pl redaktor: Adam Adamczyk, Węglowy Szowinista redaktor: Mateusz Wielgosz, teleskopy.net redaktor: Tomasz Czarnecki; Urania.edu.pl; Nauka. To Lubię redaktor: Tomasz Rożek;
  • historia i archeologia – Archeowieści redaktor: Wojciech Pastuszka, CiekawostkiHistoryczne.pl, Histmag, Pradzieje.pl;
  • religioznawstwo – Racjonalista.pl redaktorzy: Mariusz Agnosiewicz, Andrzej Koraszewski;
  • psychologia – serwis internetowy Mała Psychologia redaktor: Dominik Kantorowicz.
  • o charakterze ogólnym – Serwis internetowy Polskiej Agencji Prasowej Nauka w Polsce, Serwis Onet.wiem na portalu Onet.pl, serwis internetowy Badania.net redaktor: Michał Parzuchowski, serwis Gildia nauki popularnej na portalu Gildia.pl;
  • biologia – Ewolucja.org, Patolodzy na klatce redaktor: Paulina Łopatniuk, Piękno neurobiologii redaktor: Jerzy Vetulani, ToTylkoTeoria redaktor: Łukasz Sakowski;
                                     

3.1. Pozostałe formy popularyzacji nauki Działania administracji publicznej

W Polsce popularyzacja nauki jest przedmiotem działania administracji publicznej. W administracji rządowej sprawy te należą do działu "nauka”, który pozostaje w gestii ministra nauki i szkolnictwa wyższego i obsługującego go resortu. W ministerstwie tym działa wydzielona komórka – Wydział Działalności Upowszechniającej Naukę w Departamencie Instrumentów Polityki Naukowej. W świetle przepisów o działalności naukowej popularyzacja nauki została zaliczona do działań wspomagających badania DWB.

                                     

3.2. Pozostałe formy popularyzacji nauki Organizacje i instytucje społeczne

Działalność popularyzującą wiedzę podejmowały od dawna różne organizacje i instytucje społeczne. Jednym z pierwszych towarzystw naukowych w Polsce było Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, działające w latach 1800–1832; jego prezesami byli kolejno: Jan Chrzciciel Albertrandy, Stanisław Staszic, Julian Ursyn Niemcewicz, a ważniejszymi działaczami Samuel Linde, Onufry Kopczyński, Jerzy Samuel Bandtkie i Stanisław Kostka Potocki. Ogromne zasługi dla wspierania nauki miała Kasa im. Józefa Mianowskiego – Fundacja Popierania Nauki, założona w 1881 roku. Działalność popularyzatorska prowadzona była przed odzyskaniem niepodległości przez licznych działaczy oświatowych. W latach 1922–1948 koordynowało ją m.in. Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych, które organizowało m.in. uniwersytety powszechne, inne akcje samokształceniowe, ruch odczytowy i wydawniczy.

Obecnie działalność popularyzatorską prowadzą lub wspierają różne organizacje pozarządowe. Większość towarzystw naukowych uwzględnia tę problematykę w swojej pracy. Np. Polska Akademia Umiejętności od 2004 r. organizuje, wspólnie z "Dziennikiem Polskim”, Kawiarnię Naukową. Są to otwarte dla publiczności zebrania naukowe. Każde z nich wypełnia wykład popularnonaukowy i łącząca się z nim dyskusja, kontynuowana potem przy kawie. Pracę dziennikarzy naukowych wspiera Polskie Stowarzyszenie Dziennikarzy Naukowych. Inne organizacje popularyzujące naukę to: Krakowskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Sztuk, Polska Akademia Dzieci ogólnopolskie zjazdy naukowe dla dzieci, Stowarzyszenie Przyjaciół Festiwalu Nauki w Warszawie, Stowarzyszenie Rzecznicy Nauki zrzeszające osoby będące jednocześnie aktywnymi naukowcami i doświadczonymi popularyzatorami.

Kontynuowana jest też tradycja działalności popularyzatorskiej w ramach fundacji. Ważną rolę w tym zakresie odgrywa Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej. Inne fundacje działające w tym zakresie to np.: Fundacja Wspierania Nanonauk i Nanotechnologii NANONET.



                                     

3.3. Pozostałe formy popularyzacji nauki Obiekty i placówki popularyzujące naukę

Do placówek, których głównym zadaniem jest popularyzacja nauki, zaliczyć można:

  • centra nauki; w Polsce są to np. Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, Laboratorium Wyobraźni w Poznaniu, Centrum Nauki we Wrocławiu;
  • planetaria.

Do placówek, które zajmują się popularyzacją nauki obok innych podstawowych zadań, należą:

  • muzea i skanseny;
  • uniwersytety dziecięce np. Uniwersytetem Dzieci w Trzebini, Uniwersytetem Dzieci w Krakowie;
  • parki paleontologiczne i geologiczne np. geopark na Górze Św. Anny, Jurapark w Krasiejowie;
  • biblioteki publiczne;
  • placówki informacji naukowej;
                                     

3.4. Pozostałe formy popularyzacji nauki Działalność odczytowa

Jedną z form popularyzacji nauki, prowadzoną w ramach omawianych wyżej instytucji bądź w sposób odrębny, jest wygładzanie odczytów, prelekcji, wykładów. W Polsce działalność tego rodzaju szczególną rolę odgrywała w okresie braku państwowości okres zaborów, okres okupacji hitlerowskiej, kiedy poza zwykłą funkcją samokształceniową spełniła też rolę tajnego nauczania i podtrzymywania narodowej tożsamości.

Działalność odczytowa prowadzona jest przez liczne instytucje i organizacje, przybiera formy instytucjonalne lub jest prowadzona okazjonalnie. Przykładami takiej działalności są:

  • Uniwersytet Otwarty Uniwersytetu Warszawskiego;
  • cykl wykładów "Horyzonty poznania Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej”;
  • Wszechnica prowadzona przez Oddział Polskiej Akademii Nauk w Lublinie wraz z Lubelskim Towarzystwem Naukowym – jest to cykl wykładów otwartych dla mieszkańców;
  • spotkania prelekcyjne poświęcone historii sztuki europejskiej i polskiej organizowane comiesięcznie od 1994 r. przez Warszawskie Stowarzyszenie Plastyków z inicjatywy Ewy Korpysz.
  • "Medyczna Środa”, seria wykładów popularnonaukowych z dziedziny medycyny, organizowana przez Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika;


                                     

3.5. Pozostałe formy popularyzacji nauki Konkursy, turnieje, olimpiady

Często spotykaną formą popularyzacji nauki są rozmaite konkursy. Wiele z nich spełnia zarazem funkcję edukacyjną, wspomagając proces nauczania w szkołach. Do konkursów mających duże znaczenie dla popularyzacji nauki zalicza się np.:

  • Konkurs im. Karola Sabatha, organizowany przez Polskie Stowarzyszenie Dziennikarzy Naukowych;
  • Konkurs "Popularyzator Nauki”, organizowany przez Serwis internetowy PAP "Nauka w Polsce” oraz Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego;
  • Nagroda Teofrasta miesięcznika "Charaktery” w kategorii – książka popularnonaukowa.
  • "Złoty Umysł – Mistrz Popularyzacji Wiedzy” – konkurs PAN, którego celem jest poszukiwanie młodych talentów potrafiących przekazywać skomplikowaną wiedzę szerokiemu odbiorcy w sposób przystępny, interesujący i zrozumiały;
  • Nagroda "KLIO” ustanowiona przez Porozumienie Wydawców Książki Historycznej za popularyzację historii;
                                     

3.6. Pozostałe formy popularyzacji nauki Inne imprezy popularnonaukowe

Pod koniec XX wieku pojawiły się nowe formy popularyzacji nauki w postaci:

  • warsztatów naukowych dla dzieci i młodzieży;
  • konferencji naukowych np. w kwietniu 2010 roku w Krakowie odbyła się Pierwsza Międzynarodowa Konferencja Geologiczna dla studentów i doktorantów z całego świata, wzięło w niej udział 150 uczestników z 13 krajów;
  • prezentowania nowatorskich konstrukcji polskich naukowców np. prezentacje bolidu elektrycznego przez Marcina Włodarczyka z Centrum Innowacji i Transferu Technologii Politechniki Śląskiej;
  • wakacyjnych kursów naukowych na uczelniach;
  • wielkich, masowych akcji o charakterze naukowym, np. projekty SETI, Zooniverse, Międzynarodowa Współpraca Astronomiczna The International Astronomical Search Collaboration – IASC;
  • festiwali nauki, pikników naukowych ;
  • salonów, kawiarni naukowych ;
  • obozów naukowych dla młodzieży;
  • "nocy nauki” np. Małopolska Noc Naukowców, "Noc Biologów” organizowana w różnych ośrodkach naukowych;
  • stand-upy naukowe, zapoczątkowane w Polsce przez Centrum Nauki Kopernik i Stowarzyszenie Rzecznicy Nauki w 2015 roku.
                                     

4. Popularyzatorzy nauki

Osoby zajmujące się popularyzacją nauki dzieli się na dwie zasadnicze kategorie:

  • dziennikarzy naukowych lub dziennikarzy poruszających okazjonalnie problematykę popularnonaukową;
  • autorów pozaprasowych publikacji popularnonaukowych, w tym także tłumaczy takich publikacji oraz autorów publikacji w Internecie;
  • działaczy społecznych i organizatorów podejmujących akcje popularnonaukowe.