Poprzednia

ⓘ Obszar postradziecki




Obszar postradziecki
                                     

ⓘ Obszar postradziecki

Obszar postradziecki, znany także jako kraje byłego ZSRR, kraje postradzieckie, dawne republiki radzieckie, WNP i kraje bałtyckie lub bliska zagranica – to niepodległe państwa, które wystąpiły ze Związku Radzieckiego w wyniku jego rozpadu 26 grudnia 1991 roku.

Kraje postsowieckie są przedmiotem różnych badań w dziedzinie geografii, historii, polityki, ekonomii i kultury.

                                     

1. Państwa i regiony geograficzne

Kraje postradzieckie zwykle dzieli się na pięć grup. Zasada, według której kraj jest przypisywany do danej grupy, opiera się na czynnikach geograficznych i kulturowych, a także na historii stosunków z Rosją.

  • Łotwa.
  • Estonia,
  • Litwa,
  • Kraje bałtyckie
  • Turkmenistan.
  • Uzbekistan,
  • Azja Środkowa
  • Kazachstan,
  • Kirgistan,
  • Tadżykistan,
  • Azerbejdżan,
  • Armenia,
  • Gruzja.
  • Kaukaz Południowy Zakaukazie
  • Mołdawia,
  • Ukraina.
  • Białoruś,
  • Kraje Europy Wschodniej
  • Rosja jest zwykle uznawana za odrębną kategorię ze względu na dominującą rolę w regionie.
                                     

1.1. Państwa i regiony geograficzne Więzi historyczne

Rosja jest historycznie związana ze wschodniosłowiańskimi państwami postradzieckimi, ponieważ na ich terytorium tworzyła swoją państwowość. Jej korzenie sięgają do słowiańskiego protopaństwa Ruś Kijowska. Następnie terytoria Ukrainy i Białorusi były częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego, Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Austro-Węgier, Polski.

Azja Środkowa i Kaukaz Południowy zostały przyłączone do Imperium Rosyjskiego dopiero w XVIII–XIX wieku.

Kraje bałtyckie z wyjątkiem Litwy, w średniowieczu – Wielkiego Księstwa Litewskiego były pod władzą Zakonu krzyżackiego, Danii, Polski i Szwecji przez znaczną część okresu swojego istnienia, zanim zostały przyłączone do Imperium Rosyjskiego w XVIII wieku, a później stały się niepodległymi państwami po I wojnie światowej.

Według oficjalnego stanowiska ZSRR, potwierdzonego przez rosyjskie MSZ, przyłączenie Litwy, Łotwy i Estonii w 1940 roku do Związku Radzieckiego spełniało wszystkie normy prawa międzynarodowego według stanu na 1940 rok. Uznając de facto integralność granic ZSRR według stanu na czerwiec 1941 roku na konferencjach w Jałcie i Poczdamie, wiele krajów zachodnich równocześnie nie chciało uznać tego stanu de iure aż do 1975 roku, kiedy uczestnicy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w Helsinkach, podpisując Akt Końcowy KBWE, ogłosili nienaruszalność granic europejskich w ogóle, a tym samym uznali granice ZSRR według stanu na 1975 rok.

                                     

1.2. Państwa i regiony geograficzne WNP i kraje bałtyckie

WNP i kraje bałtyckie – określenie 15 współczesnych państw, które do 1991 roku były republikami, wchodzącymi w skład ZSRR, a w latach 1991–1992 ogłosiły suwerenność niepodległość.

Przed 2009 rokiem pojęcie "WNP i kraje bałtyckie” było równorzędne z pojęciem "obszaru postradzieckiego”. W 2009 roku Gruzja wystąpiła z WNP.

Określenie powstało po grudniu 1991 roku, kiedy kraje bałtyckie, odmówiły wejścia do składu WNP Wspólnoty Niepodległych Państw – regionalnej organizacji międzynarodowej stworzonej na mocy Układu białowieskiego na bazie byłych republik radzieckich, mającej na celu regulowanie stosunków między nowymi niepodległymi państwami.

                                     

2. Nowy Związek

Jeszcze w trakcie procesu rozpadu ZSRR proponowano utworzenie Związku Suwerennych Państw – konfederacji, do której 14 listopada 1991 roku wstępnie zgodziło się wstąpić siedem republik. Związek Suwerennych Państw ostatecznie nie powstał.

                                     

2.1. Nowy Związek Związek Rosji i Białorusi

Idea nowego Związku została wprowadzona w życie w postaci Związku Rosji i Białorusi, który jest w fazie luźnej konfederacji i składa się na razie tylko z dwóch byłych republik radzieckich.

Państwo Związkowe Rosji i Białorusi powstało 2 kwietnia 1997 roku na bazie stworzonego wcześniej 2 kwietnia 1996 roku Stowarzyszenia Rosji i Białorusi. Idea jego utworzenia należała do prezydenta Białorusi Aleksandra Łukaszenki.

                                     

2.2. Nowy Związek Związek Euroazjatycki

W połowie lat 90. przez pewien czas rozważano lecz wówczas nie uzgodniono propozycję prezydenta Kazachstanu Nursułtana Nazarbajewa z 29 marca 1994 roku, aby stworzyć Związek Euroazjatycki z pięciu republik.

W 2011 roku Władimir Putin powrócił do idei Związku Euroazjatyckiego na bazie Rosji, Białorusi i Kazachstanu.

                                     

3. Organizacje regionalne

Po upadku ZSRR w regionie powstało kilka organizacji i wspólnot międzynarodowych.

Trzy państwa bałtyckie nie przystąpiły do żadnej z tych postsowieckich organizacji. Ich celem od początku i zdecydowanie była integracja ze światem Zachodu w tym wejście do Unii Europejskiej i NATO.

Poniżej przedstawione są organizacje międzynarodowe, które całkowicie lub w większości składają się z państw byłego ZSRR.

                                     

3.1. Organizacje regionalne Wspólnota Niepodległych Państw

Wspólnota Niepodległych Państw WNP – międzypaństwowe stowarzyszenie utworzone w celu wspierania współpracy w dziedzinie polityki, gospodarki, kultury i in. Przystąpiły do niej wszystkie byłe republiki radzieckie z wyjątkiem krajów bałtyckich. Turkmenistan i Ukraina są "członkami stowarzyszonymi” WNP, a Gruzja, która ogłosiła wystąpienie z organizacji po wojnie w Osetii Południowej, przestała być członkiem WNP 18 sierpnia 2009 roku.

                                     

3.2. Organizacje regionalne Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym

Do OUBZ należą Rosja, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Armenia i Uzbekistan. Zadaniem OUBZ jest koordynacja i połączenie sił w celu zwalczania międzynarodowego terroryzmu i ekstremizmu oraz nielegalnego handlu narkotykami i substancjami psychotropowymi.

                                     

3.3. Organizacje regionalne GUAM

Do Organizacji na rzecz Demokracji i Rozwoju – GUAM w chwili obecnej po wystąpieniu Uzbekistanu należą cztery państwa: Gruzja, Ukraina, Azerbejdżan i Mołdawia. GUAM uważany jest przez wielu za organizację utworzoną w celu zrównoważenia dominacji Rosji w regionie. Kraje członkowskie GUAM nie należą do innych organizacji stworzonych na terytorium byłego ZSRR, z wyjątkiem WNP.

                                     

3.4. Organizacje regionalne Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza

Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza EaWG została stworzona przez Rosję, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan i Tadżykistan na bazie Unii Celnej WNP. Armenia, Mołdawia i Ukraina mają status obserwatora we Wspólnocie. Ukraina wcześniej ogłaszała, że jej zamiarem nie jest uzyskanie pełnego członkostwa we Wspólnocie, choć później premier Ukrainy Wiktor Janukowycz w rozmowie z Władimirem Putinem oznajmił, że Ukraina myśli o udziale w EaWG. Mołdawia także nie planuje pełnego przystąpienia do organizacji, ponieważ jednym z niezbędnych warunków jest istnienie wspólnych granic z państwami-członkami Wspólnoty. Uzbekistan zgodził się dołączyć do organizacji w październiku 2005 r., gdy rozpoczął się proces łączenia Organizacji Współpracy Środkowoazjatyckiej i Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej. Przystąpienie Uzbekistanu do organizacji w charakterze pełnoprawnego członka nastąpiło 25 stycznia 2006 roku.

                                     

3.5. Organizacje regionalne Organizacja Współpracy Środkowoazjatyckiej

Organizacja Współpracy Środkowoazjatyckiej OWŚ została założona w 2002 roku. 6 października 2005 roku na szczycie organizacji, w związku z mającym nastąpić przystąpieniem Uzbekistanu do Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej, podjęto decyzję o przygotowaniu dokumentów w celu stworzenia połączonej organizacji OWŚ-EaWG, czyli w rzeczywistości postanowiono zlikwidować OWŚ.

                                     

3.6. Organizacje regionalne Szanghajska Organizacja Współpracy

Do Szanghajskiej Organizacji Współpracy SOW należą Chiny, Rosja, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan i Uzbekistan. Organizacja została założona w 2001 roku na bazie istniejącej wcześniej organizacji pod nazwą Szanghajska Piątka powstałej w 1996 roku. Cele SOW dotyczą przede wszystkim spraw bezpieczeństwa.

                                     

4. Alternatywny pogląd

Według byłego ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Davida Milibanda pojęcie obszaru postsowieckiego jest już nieaktualne:

Moim zdaniem Rosjanie chcą wykorzystać koncepcję tak zwanego "obszaru postradzieckiego” nie zdając sobie sprawy, że graniczące z Rosją dawne republiki radzieckie to niepodległe państwa z ustalonymi granicami.

Myślę, że to jest niedopuszczalne. Ukraina, Gruzja i inne państwa – to nie "obszar postradziecki”. To niepodległe, suwerenne kraje, posiadające prawo integralności terytorialnej.

                                     

5. Gospodarka

Po upadku Związku Radzieckiego dawne republiki radzieckie wybrały kapitalizm jako nowy ustrój gospodarczy. Produkt krajowy brutto we wszystkich tych krajach bardzo szybko spadł. W 1994 roku inflacja osiągnęła 400% na Ukrainie i 1258% w Kazachstanie. Jednocześnie w krajach nadbałtyckich utrzymywał się stosunkowo niski w porównaniu z innymi krajami b. ZSRR poziom inflacji na Litwie inflacja wyniosła tylko 45.1%. Gospodarka byłych republik radzieckich osiągnęła najniższe wskaźniki w 1995 roku. W 2004 roku tylko państwa bałtyckie, Armenia, Białoruś i Kazachstan osiągnęły poziom produktu krajowego brutto większy niż w 1991 roku. W Rosji w 1998 roku rozpoczął się kryzys gospodarczy. Jednak w pierwszej dekadzie XXI wieku Rosja weszła do pierwszej dziesiątki krajów według wielkości PKB.

                                     

6. Wojny i konflikty

Władimir Kriuczkow, przewodniczący KGB ZSRR w latach 1988–1991, powiedział w wywiadzie z końca 2003 roku:

Przez dziesięć lat – od 1991 do 2000 roku – straciliśmy ponad 750 tysięcy naszych obywateli, którzy zginęli w tych konfliktach. Jeszcze około trzy i pół miliona zostało rannych. 12 milionów osób w byłych republikach związkowych stało się wyrzutkami, uchodźcami, zmuszonymi do opuszczenia swoich domów i dobytku i przeniesienia się do miejsc, gdzie była chociażby jakakolwiek szansa na przeżycie.

                                     

6.1. Wojny i konflikty Konflikty separatystyczne

Większość konfliktów zbrojnych na terenie byłego ZSRR wiąże się z separatyzmem i dążeniem do oddzielenia niektórych terenów, zamieszkanych przez ludność różnych narodowości i wyznań, od państwa do którego oficjalnie należą.

Wybrane terytoria i konflikty zbrojne, które miały tam miejsce:

  • Czeczenia, konflikt o niezależność od Rosji.
  • Naddniestrze i Gagauzja, konflikty o niezależność od Mołdawii.
  • Abchazja i Osetia Południowa, konflikty o niezależność od Gruzji.
  • Górski Karabach, konflikt ormiańsko-azerski.

Po dwóch okresach krwawych starć pierwsza i druga wojna czeczeńska, Czeczenia obecnie ponownie znajduje się pod kontrolą rządu federalnego.

Republika Gagauzji przeszła pokojową reintegrację z Mołdawią w 1994 roku, otrzymawszy przy tym autonomię.

Naddniestrze, Abchazja i Osetia Południowa uzyskały niepodległość de facto. De iure niepodległość Abchazji i Osetii Południowej została uznana przez Rosję, Nikaraguę, Wenezuelę, Nauru, Tuvalu i niektóre państwa nieuznawane. Na wszystkich tych obszarach stacjonują rosyjskie wojska. Górski Karabach również jest de facto niepodległy i znajduje się pod kontrolą siły zbrojnych Armenii, wraz z przylegającymi do niego sąsiednimi terenami Azerbejdżanu. W 2001 roku te nieuznawane państwa zawarły między sobą porozumienie o stworzeniu Wspólnoty Nieuznawanych Państw WNP-2.



                                     

6.2. Wojny i konflikty Wojny domowe

Trzykrotnie w regionie wybuchały wojny domowe niezwiązane z separatyzmem.

  • Wojna domowa w Gruzji 1991–1993, pomiędzy siłami Zwiada Gamsachurdii i Eduarda Szewardnadze. Wojna skończyła się po tym, jak rosyjskie wojska poparły rząd Szewardnadze w zamian za przystąpienie Gruzji do WNP.
  • Wojna domowa w Tadżykistanie 1992–1997.
  • Wojna domowa w Kirgistanie w 2010 roku pomiędzy siłami Kurmanbeka Bakijewa i blokiem Rozy Otunbajewej.
                                     

6.3. Wojny i konflikty Kolorowe rewolucje

W trzech byłych republikach radzieckich po wyborach miały miejsce tzw. kolorowe rewolucje, który doprowadziły do władzy opozycję:

  • 2005 – Tulipanowa rewolucja w Kirgistanie.
  • 2003 – Rewolucja róż w Gruzji.
  • 2004 – Pomarańczowa rewolucja na Ukrainie.

W innych byłych republikach radzieckich miały miejsce zamieszki, które zostały zaklasyfikowane przez prezydentów tych państw jako próby kolorowych rewolucji:

  • 2009 – próba kolorowej rewolucji w Mołdawii.
  • 2011 – Błotna rewolucja w Moskwie ale nie w całej Rosji.
  • 2011 – Śnieżna rewolucja w Osetii Południowej.
  • 2006 – próba Dżinsowej Chabrowej rewolucji na Białorusi.
  • 2008 – próba kolorowej rewolucji w Armenii.
  • 2011 – Rewolucja przez serwisy społecznościowe na Białorusi.