Poprzednia

ⓘ Opal




Opal
                                     

ⓘ Opal

Opal – mineraloid zaliczany do krzemianów. Nazwa pochodzi od sanskryckiego upala = drogi kamień, kamień szlachetny; bądź od gr. opallios = widzieć zmianę. Opal jest oficjalnym kamieniem szlachetnym Australii.

                                     

1. Właściwości

Opal jest najbardziej znanym naturalnym kryształem fotonicznym. Niektóre odmiany wykazują charakterystyczne zjawiska optyczne: opalizację, opalescencję, efekt kociego oka, asteryzm. Ze względu na obecność lub brak efektów optycznych opale dzielimy na: opale szlachetne i opale zwyczajne.

Posiada wielość barw i odmian, z których w jubilerstwie największym powodzeniem cieszy się opal szlachetny.

                                     

2. Występowanie

Występuje w skupieniach groniastych, kulistych, nerkowatych, tworzy naskorupienia, żyłki, inkrustacje, konkrecje i szkielety przestrzenne opoki, tworzy pseudomorfozy. Nie wykształca kryształów, jest zestaloną koloidalną krzemionką z zawartością wody wahającą się w granicach 3 - 10% niekiedy zawartość dochodzi do 20% - hydroopal. Często występują wrostki różnych minerałów np. opal mszysty oraz inkluzje gazowe i ciekłe.

Opale powstają w wyniku działalności wody w skorupie ziemskiej. Jest to produkt procesów hydrotermalnych niskich temperatur, metasomatycznych i wietrzeniowych. Spotykany jest w skałach magmowych oraz w skałach osadowych, w osadach gejzerów i gorących źródeł gejzeryt. Jest składnikiem wielu skał osadowych. Często pojawia się w formie pseudomorfoz po innych minerałach, szczątkach zwierząt i roślin np. skrzemieniałe drewno.

Miejsca występowania: Głównym producentem szlachetnych opali mlecznych i czarnych jest obecnie Australia, gdzie pokaźne złoża występują w stanach Queensland, Nowa Południowa Walia głównie okręg Lightning i złoże White Cliffs oraz Australia Południowa w dwóch okręgach: Coober Pedy i Andamooka pozyskuje się ponad 90% światowej produkcji opali mlecznych. Drugim światowym producentem szlachetnych opali mlecznych i czarnych jest Brazylia okręg Piaui. Natomiast Meksyk jest światowym liderem w wydobyciu opali ognistych. W pozostałych krajach opale szlachetne są rzadkie lub silnie spękane.

W Polsce – występują tylko nieszlachetne opale, głównie na Dolnym Śląsku, w Karpatach fliszowych oraz w okolicach Zawichostu i Chełma. Hialit pojawia się w szczelinach serpentynitów w Bystrzycy Górnej koło Świdnicy, towarzyszy nefrytowi w Jordanowie i bazaltom koło Jawora.

                                     

3. Zastosowanie

  • poszukiwany przez kolekcjonerów
  • opal szlachetny należy do najcenniejszych, najdroższych kamieni szlachetnych.
  • używany do wyrobu drogocennej biżuterii

Wartość kamieni zależy od ich wielkości, atrakcyjności zabarwienia lub wzoru barwnego, oraz tzw. gry barw opalescencji. Efekt, który powoduje opalizację, polega na zjawisku załamania, rozszczepienia i odbicia światła na małych kulkach krzemionki znajdujących się wewnątrz mineraloidu. Warunkiem koniecznym do wywołania takiego efektu jest obecność "uporządkowanych” struktur trójwymiarowych rodziny równoległych płaszczyzn, zaś intensywną grę barw warunkuje najgęstsze ułożenie elementów tworzących owe płaszczyzny odbłysku.

  • Za najcenniejsze i najbardziej poszukiwane uznaje się powszechnie opale czarne, ponieważ ciemne tło najlepiej uwidocznia barwne refleksy świetlne.

Wadą opali jest ich duża wrażliwość na zmiany temperatury oraz postępujący stale proces dehydratacji, który może spowodować pękanie kamieni.



                                     

4. Historia wydobycia opali

Opale szlachetne odkryto późno, w starożytnej Grecji czasów Arystotelesa nie były jeszcze znane. Wzmianki o jubilerskich opalach pojawiły się pod koniec istnienia starożytnej Grecji, kamień ten był dobrze znany Rzymianom, którzy importowali go z Indii i być może z rejonu Dacji – dzisiejszej Rumunii. Co najmniej od XI wieku działały kopalnie wyjątkowej klasy opali szlachetnych na terenie ówczesnych Węgier, a dzisiejszej Słowacji. Kopalnie te zresztą istniały aż do 1920, a wiele opali węgierskich zostało włączonych w skład klejnotów cesarskich Habsburgów przechowywanych do dziś w Wiedniu. Po wyczerpaniu się złóż indyjskich i węgierskich, odkryto nowe wielkie złoża w Meksyku 1857 i Australii 1849, w stanie Queensland, ale eksploatację w obu krajach złóż rozpoczęto dopiero pod koniec lat 70. XIX wieku.

                                     

5. Typy opali

Ze względu na dominującą barwę efektu opalizacji wyróżnia się następujące typy opali:

1. Mleczny lechosos - nazwa odnosi się wyłącznie do opali o dominującej białej do lekko szarej grze barw;

2. Niebieski blue - obejmuje wszystkie opale szlachetne o dominującej barwie efektu niebieskiej lub fioletowej; używany zwykle w połączeniu z nazwą typu rysunku wzoru, np. niebieski opal arlekinowy, niebieski opal iskrowy lub niebieski opal płomieniowy itp.;

3. Ognisty fiery - nazwa odnosi się do opali wykazujących czerwoną grę barw: używana z nazwą dowolnego rysunku wzoru;

4. Pawiowy peacock - nazwa obejmuje opale szlachetne wykazujące efekt opalizacji będący kombinacją niebieskiej, zielonej i purpurowej gry barw upierzenie pawia; używana w połączeniu z nazwą dowolnego typu rysunku wzoru, np. pawiowy opal arlekinowy, pawiowy opal iskrowy itp.;

5. Zielony green - nazwa ta określa wszystkie opale szlachetne o dominującej zielonej barwie efektu opalizacji, np. zielony opal arlekinowy, zielony opal wędrujący błysk itp.;

6. Złoty golden - termin ten odnosi się do opali o dominującej barwie efektu opalizacji żółtej do pomarańczowej lub opali o żółtej barwie własnej; używany zwykle w połączeniu z nazwą typu rysunku wzoru.

7. Różowy pink - nazwa ta odnosi się do opali o dominującej barwie efektu różowego. Jeden z najdroższych i najbardziej poszukiwanych opali.

                                     

6. Odmiany

  • opal zwyczajny – żółty, czerwony, zielony i nieprzezroczysty
  • opal kryształowy opal wodny - przezroczysty do przeświecającego, z wyraźnym efektem ognia; barwa obserwowana w świetle odbitym
  • opal ognisty – przezroczysty lub przeświecający o barwie podstawowej czerwonej lub pomarańczowej
  • opal błyskowy - szlachetna odmiana opalu; barwne błyski pojawiają się i znikają w różnych miejscach przy najmniejszym ruchu kamienia
  • opal contra-luz - bardzo rzadka odmiana pozyskiwana w Meksyku
  • opal żywiczny - żółtawobrunatny opal pospolity o żywicznym połysku
  • opal szlachetny – białawy, z grą barw opalizujący
  • opal złoty - szlachetny o barwie podstawowej złocistożółtej; charakterystyczny dla złóż australijskich
  • opal płomienny - charakterystyczne migotanie czerwonych smug świetlnych, przesuwających się przez kamień
  • menilit opal bulasty - nieprzezroczysty, o barwie szarej do brunatnej. Tworzy skupienia o strukturze konkrecji. Stosowany do wyrobu taniej biżuterii. Wchodzi w skład łupków, zwanych menilitowymi, w osadach fliszu w Karpatach.
  • opal mszysty - nieprzezroczysty, zawierający dendrytyczne inkluzje, o barwie białej lub brunatnobiałej
  • opal pospolity - nieprzezroczysty, szklisty, charakteryzujący się dużą zmiennością zabarwienia, wykazujący zjawisko fluorescencji. W jubilerstwie stosowany rzadko
  • kacholong opal porcelanowy - przeświecający, o barwie białej lub niebieskobiałej; porowaty, w jubilerstwie stosowany rzadko
  • hialit – bezbarwny, przezroczysty
  • opal onyksowy - zbudowany z kolejno po sobie następujących warstw opalu szlachetnego i pospolitego
  • opal wątrobowy - pospolity o brunatnym zabarwieniu
  • opal wodny - przezroczysty, bezbarwny z efektownym zjawiskiem ognia
  • tabasher - opalizująca krzemionka wypełniająca kolanka bambusa. W jubilerstwie stosowany bardzo rzadko
  • girasol - niemal przezroczysty, charakterystyczne zjawiska świetlne, podobne do występujących w kamieniu księżycowym
  • opal biały - biały, wykazuje charakterystyczną grę barw
  • opal jaspisowy - nieprzezroczysty, czerwonobrunatny, podobny do jaspisu
  • opal mleczny – przeświecający, o barwie mlecznobiałej, niekiedy żółtawej lub zielonawej
  • hydrofan - nieprzezroczysty, lekko zabarwiony, białawy; umieszczony w wodzie staje się przezroczysty i wykazuje piękną grę barw
  • opal szary opal półczarny - odmiana o barwie podstawowej jasno- lub ciemnoszarej, wykazująca charakterystyczną grę barw
  • matriks - szlachetna odmiana opalu o zabarwieniu czarnym, tworząca drobne wypryśnięcia w piaskowcach opalowych
  • lechosos opal lay-cho-sos - mleczny, wykazujący atrakcyjną grę barw w tonacji zielonej; charakterystyczny dla złóż meksykańskich
  • opal prazowy - przeświecający lub nieprzezroczysty, pospolity opal zielony, podobny do prazu
  • opal pawi - charakteryzuje się wielką różnorodnością barw w jednym okazie
  • opal ironstone - brunatna i twarda odmiana piaskowca o spoiwie opalowym
  • opal niebieski - szlachetna odmiana o barwie podstawowej niebieskiej
  • opal czarny - szlachetna odmiana o barwie podstawowej czarnej, z efektownym zjawiskiem ognia na ciemnym tle. Barwą podstawową może być również barwa niebieska, brunatna lub ciemnozielona
  • opal arlekinowy - piki i plamki barwne tworzą układ mozaikowy o charakterystycznej formie wielokątów


                                     

7. Najsłynniejsze opale szlachetne

  • Olympic Australis Olimpiada Australii – największy okaz nieoszlifowany; 20 000 karatów, Australia Coober Pedy
  • Noolinga Nera - owalny, szlifowany opal o masie 205 ct
  • Burning of Troi – około 900 karatów w stanie surowym, 250 karatów po oszlifowaniu, Słowacja, znaleziony w XVIII wieku. Prezent cesarza Napoleona dla Józefiny, obecnie w muzeum w Wiedniu.
  • Noolinga Nera – 13 375 karatów; Australia Andamooka, nieoszlifowany
  • Roebling Opal – opal czarny, 2690 karatów w stanie surowym, 1776 karatów po oszlifowaniu, największy opal z USA stan Nevada
  • Andamooka – 933 karatów w stanie surowym, 250 karatów po oszlifowaniu; Australia; obecnie w naszyjniku królowej brytyjskiej
  • Red Admiral Czerwony Admirał, zwany też Motylem – 50 karatów w stanie surowym, oszlifowany, słynny ze względu na wspaniałą grę barw. Australia Lightning
  • Światło Świata - częściowo szlifowany o masie 252 ct
  • Pandora - opal szlachetny, o pięknym ogniu i masie 711 ct
                                     

8. Opale sztuczne i imitacje

Pierwsze udane opale sztuczne syntetyczne wyprodukowano z kwasu krzemowego w Szwajcarii w 1974 opale czarne i mleczne oraz w 1982 opale ogniste i miodowe. Produkcja odbywa się w wysokiej temperaturze 500-800 st. C i ciśnieniu. Oprócz tego produkuje się imitacje opali na bazie agatów, szkła lub plastiku. Powszechnie robi się także imitacje opali szlachetnych z pospolitych opali, gotując je w wodzie z cukrem lub miodem albo impregnując wodą, woskiem lub olejem.