Poprzednia

ⓘ Hawaje




Hawaje
                                     

ⓘ Hawaje

Hawaje – najmłodszy z 50 Stanów Zjednoczonych. Jedyny stan leżący wyłącznie na wyspach. Położony na archipelagu Hawaje, w północno-środkowej części Oceanu Spokojnego. Stolicą stanu jest Honolulu leżące na wyspie Oahu.

Archipelag jest pochodzenia wulkanicznego. Rozpościera się na długości niemal 2.5 tys. km. Składa się z 137 wysp, w tym z 8 głównych, spośród których 7 jest zamieszkanych – Hawaii, Oahu, Kauai, Molokai, Lānai, Maui i Niihau; wyspa Kahoolawe jest niezamieszkana. Powierzchnia wysp jest górzysta, na terenie archipelagu znajduje się wiele czynnych wulkanów. Po stanach Alaska, Floryda i Kalifornia, Hawaje posiadają czwartą najdłuższą linię brzegową w Stanach Zjednoczonych.

Oficjalnie w stanie mieszka 1.2 mln osób, a w praktyce ponad 1.3 mln, jeśli dodać turystów i żołnierzy amerykańskich sił zbrojnych. Większość z nich, prawie 1 mln, mieszka na najgęściej zaludnionej wyspie – Oahu. 6.6% mieszkańców stanu uważa się za rdzennych obywateli Hawajów Polinezyjczyków. Największa grupa mieszkańców, około 41%, to imigranci z Azji lub ich potomkowie.

                                     

1. Etymologia

W języku hawajskim słowo Hawaii wywodzi się z języka protopolinezyjskiego, gdzie oznacza ojczyznę. Jest także wyrazem pokrewnym występującym również w językach: maori, rarotonga oraz samoańskim.

                                     

2. Historia

Hawaje są jednym z czterech stanów, które przed dołączeniem do Stanów Zjednoczonych były niepodległym państwem – Królestwem, a później Republiką Hawajów, obok Republiki Vermontu, Teksasu, oraz Kalifornii, i jednym z dwóch, obok Teksasu, które zyskały uznanie na arenie międzynarodowej. Królestwo Hawajów było suwerennym państwem od 1810 do 1893 roku, kiedy monarchia została obalona. Hawaje były niezależną republiką od 1894 do 1898, kiedy to zostały zaanektowane przez Stany Zjednoczone jako terytorium, stając się 50. stanem w 1959 roku.

Hawaje były celem niespodziewanego ataku na Pearl Harbor wykonanego przez imperium japońskie 7 grudnia 1941 roku. Atak na Pearl Harbor i inne instalacje wojskowe i morskie na Oahu, przeprowadzony przez samoloty i miniaturowe okręty podwodne spowodowały włączenie się Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej.

                                     

2.1. Historia Starożytne Hawaje

Bazując na odkryciach archeologicznych szacuje się, że pierwsi osadnicy zamieszkali na wyspach w roku 300 n.e., prawdopodobnie byli to polinezyjscy osadnicy z Markizów, a następnie ok. XI w. ludzie przybywali na wyspy z Raiatea i Bora-Bora. Pierwszym Europejczykiem, który odkrył Hawaje w 1778 roku, był brytyjski podróżnik James Cook.

Archeolodzy i historycy uważają, że pierwotne osady imigrantów z Markizów i Tahiti z ok. 1000 roku wprowadziły nową linię wodzów, system Kapu styl życia, praktykę składania ofiar z ludzi i budowania świątyń. Opowiada o tym mitologia hawajska. Niezależnie od kwestii pochodzenia imigrantów, historycy zgadzają się, że starożytne Hawaje charakteryzowały się powolnym, ale stałym wzrostem liczby ludności.

                                     

2.2. Historia Królestwo Hawajów 1795–1893

Przypłynięcie Jamesa Cooka w 1778 roku na wyspy było pierwszym udokumentowanym kontaktem Hawajów z Europejczykami. Cook nazwał je "Sandwich Islands”, na cześć swojego sponsora Johna Montagu, 4. hrabiego Sandwich. Ujawnił lokalizację Hawajów i podał ich nazwę jako Owyhee.

Cook odwiedził wyspy dwukrotnie. Podczas drugiej wizyty w 1779 roku próbował porwać króla Wielkiej Wyspy, Kalaniōpuu, i trzymać go jako zakładnika, ponieważ żądał zwrotu skradzionej łodzi. Porwanie jednak nie udało się, ponieważ zwolennicy króla bronili go, w wyniku czego Cook oraz czterech jego ludzi zginęło.

Po wizytach Cooka oraz licznych publikacjach, które opisywały jego podróże, Hawaje stały się celem podróży wielu Europejczyków: odkrywców, kupców oraz wielorybników. Wpływy brytyjskie miały duże znaczenie dla Hawajów, co widać m.in. na fladze, w której lewym górnym rogu widnieje flaga Wielkiej Brytanii. Brytyjscy przybysze przynieśli ze sobą na wyspy wiele chorób, przez co gwałtownie spadła ich populacja. Hawajczycy nie byli odporni na takie choroby, jak grypa, ospa czy odra. W 1850 roku odra zabiła co piątą osobę na Hawajach.

W latach 1816-1817 kontrolę nad wyspą Kauai próbowali uzyskać Rosjanie przystąpili nawet do budowy fortu, a miejscowa ludność odnosiła się do nich przyjaźnie, jednak bez powodzenia.



                                     

2.3. Historia Dynastia Kamehameha

Pod koniec XVIII wieku, wodzowie poszczególnych wysp walczyli o władzę nad archipelagiem. Po serii bitew skończonych w 1795 roku, które spowodowały cesję wyspy Kauai w 1810 roku, wszystkie zamieszkane wyspy zostały podporządkowane jednemu władcy – królowi Kamehameha I. Ustanowił on dynastię Kamehameha, która rządziła Hawajami do 1872 roku.

Po przejęciu tronu przez Kamehameha II po śmierci ojca w 1819 roku, misjonarze, którzy przybyli na wyspę, nawrócili wielu Hawajczyków na chrześcijaństwo, przez co zaprzestano praktykowania niektórych starożytnych zwyczajów. Kamehameha III został pierwszym chrześcijańskim królem Hawajów.

W 1872 roku, po śmierci Kamehameha V, adoptowanego syna Kamehameha IV, nastąpiły wybory powszechne, ponieważ Kamehameha V nie miał potomków oraz nie wybrał nikogo na swojego następcę. W wyniku wyborów królem Hawajów został Lunalilo, który zmarł rok później, również nie zostawiając potomków, co spowodowało kolejne wybory, po których tron w 1874 objął Kalākaua.

                                     

2.4. Historia Konstytucja Hawajów 1887

W 1887 roku kilku białych imigrantów, którzy wzbogacili się na produkcji cukru, stanęło na czele rewolucji. Król Kalākaua został zmuszony do podpisania tzw. "Konstytucji bagnetowej”. Konstytucja drastycznie ograniczała władzę monarchy. Jej kluczowy punkt dawał prawo do głosowania tylko tym mieszkańcom, których roczny dochód przekraczał 600 dolarów lub którzy zainwestowali w grunt przynajmniej 300 dolarów. Ci drudzy nie musieli nawet być obywatelami Hawajów. Większość rdzennych Hawajczyków, którzy do tej pory stanowili przeważającą część elektoratu, wyeliminowano z gry politycznej. W ten sposób euro-amerykańska mniejszość praktycznie przejęła władzę nad państwem. Cztery lata później niedomagający król wyjechał na leczenie do San Francisco, skąd już nie wrócił. Na tronie zastąpiła go jego siostra, Lydia Liliuokalani.

                                     

2.5. Historia Przewrót królowej Liliuokalani 1893

Aby naprawić niesprawiedliwości spowodowane przez Konstytucję bagnetową i zastrzec prawo wyborcze wyłącznie dla rdzennych obywateli, królowa obwieściła wydanie nowej konstytucji. To wystarczyło antyrojalistycznie nastawionym cudzoziemcom, przede wszystkim Amerykanom, za pretekst do rozpoczęcia rebelii. John L. Stevens, minister Stanów Zjednoczonych na Hawajach, 17 stycznia 1893 roku wydał rozkaz desantu amerykańskiej piechocie morskiej stacjonującej na USS Boston. Rebelianci, określający się jako Komitet Bezpieczeństwa, pomaszerowali na pałac królowej i zażądali jej abdykacji. Chcąc uniknąć rozlewu krwi, Liliuokalani ustąpiła z tronu. Oświadczyła przy tym, że zrzeka się władzy do czasu, kiedy rząd USA, po zapoznaniu się z faktami, unieważni czyny swoich przedstawicieli i zwróci jej koronę.

                                     

2.6. Historia Republika Hawajów 1894–1898

Republika została proklamowana 4 lipca 1894 roku. Tego dnia premier Sanford Dole został mianowany prezydentem Republiki Hawajów. Funkcję tę pełnił do 1900 roku, kiedy został gubernatorem Hawajów. Po powstaniu republiki, w której w dalszym ciągu panowała nierówność wyborcza, Hawajczycy utworzyli ruch oporu i założyli grupę zwaną rojalistami. Jej celem było obalenie republiki i przywrócenie tronu królowej Liliuokalani. W 1895 roku rojaliści zaatakowali rząd tymczasowy, lecz zostali pokonani, a ci, którzy przeżyli, zostali aresztowani. U królowej znaleziono broń, w związku z tym także została aresztowana. Więziono ją w małym pokoju w pałacu Iolani, a następnie odesłano do domu, gdzie wiele miesięcy spędziła w areszcie domowym. Republika przetrwała tylko kilka lat. 7 lipca 1898 roku Stany Zjednoczone zajęły kraj, a 12 sierpnia ogłosiły oficjalnie jego aneksję.

                                     

2.7. Historia Terytorium Hawajów 1898–1959

7 lipca 1898 roku William McKinley podpisał uchwałę, która przyłączała Hawaje jako terytorium zależne Stanów Zjednoczonych. Oficjalna ceremonia odbyła się w Pałacu Iolani, na której miejsce miało m.in. zdjęcie flagi Hawajów i wzniesienie Flagi Stanów Zjednoczonych. Sanford Dole został mianowany pierwszym gubernatorem terytorium.

                                     

2.8. Historia Stan Hawaje od 1959

W marcu 1959 roku Kongres uchwalił akt dołączenia Hawajów do Stanów Zjednoczonych jako 50. stan. Podpisał go ówczesny prezydent Dwight Eisenhower akt nie obejmował atolu Palmyra, będącego częścią terytorium Hawajów. 27 czerwca 1959 roku zapytano mieszkańców Hawajów w referendum o poparcie ustawy dołączenia do Stanów Zjednoczonych jako stan. Ustawa uzyskała poparcie dla utworzenia stanu w proporcji 17:1.

Po uzyskaniu statusu stanu Hawaje zmieniły się poprzez rozwój turystyki na wyspach. Promowano również hawajską kulturę i zwyczaje.

                                     

3.1. Geografia Topografia

Archipelag położony 3200 km na południowy zachód od Ameryki Północnej. Jest najbardziej wysuniętym stanem na południe i drugim po Alasce na zachód. Tylko Hawaje nie sąsiadują z innym stanem.

Hawaje są jedynym stanem w Stanach Zjednoczonych, który:

  • nie jest geograficznie położony w Ameryce Północnej;
  • jest archipelagiem;
  • nie ma linii prostej w swojej granicy.
  • ma pałac królewski;
  • jest całkowicie otoczony przez wodę;

Największa góra Hawajów, Mauna Kea, wznosi się na wysokość 4205 m n.p.m., lecz jeśli mierzyć ją od podstawy, która leży na dnie Pacyfiku, jest wyższa od Mount Everestu, ponieważ mierzy wtedy ok. 10 200 m Hawaii posiada drugi pod względem wysokości punkt n.p.m. spośród wysp na świecie.

Ośmiu głównym wyspom: Hawaii, Maui, Oahu, Kahoolawe, Lānai, Molokai, Kauai i Niihau, towarzyszy ponad 100 przybrzeżnych wysepek. Kaula jest osobną małą wyspą, także należącą do archipelagu. Północno-Zachodnie Wyspy Hawajskie to archipelag składający się z dziewięciu starszych wysp i wielu raf, będących zerodowanymi pozostałościami większych wysp wulkanicznych.



                                     

3.2. Geografia Geologia

Wszystkie Wyspy Hawajskie zostały utworzone ze skał wulkanicznych, które pochodzą z plamy gorąca. Ponieważ płyta tektoniczna znajdująca się pod Oceanem Spokojnym przemieszcza się na północny zachód, a plama gorąca pozostaje nieruchoma, powoli tworzą się kolejne nowe wulkany, a stare zamierają. Ze względu na lokalizację plamy, na Hawajach aktywne wulkany znajdują się tylko w południowej części wyspy Hawaii. Najmłodszy wulkan, Lōihi, znajduje się pod wodą blisko południowego wybrzeża Hawaii.

Ostatnia erupcja wulkaniczna poza Wielką Wyspą miała miejsce w wulkanie Haleakalā przed końcem XVIII wieku. Eksplozja wulkanu Kīlauea w 1790 roku była najtragiczniejszą jaka miała miejsce na terytorium współczesnych Stanów Zjednoczonych. Według różnych szacunków, zginęło wówczas od 80 do 5405 ludzi – wojowników z rodzinami, biorącymi udział w wyprawie nieopodal szczytu wulkanu.

Przez aktywność wulkaniczną oraz erozję, Hawaje posiadają fascynujące geologiczne cechy.

Niestabilność zboczy wulkanów przyniosły szkody związane z trzęsieniami ziemi oraz tsunami, zwłaszcza w 1868 i 1975 roku.



                                     

3.3. Geografia Flora i fauna

Izolacja wysp oraz zróżnicowanie środowiska wysokości oraz tropikalny klimat stworzyły szeroki wachlarz endemicznej flory i fauny. Hawaje mają więcej zagrożonych wyginięciem gatunków zwierząt niż jakikolwiek inny stan USA.

Wyspy Hawajskie wyróżniają się wśród pozostałych regionów Ziemi najwyższym udziałem procentowym organizmów endemicznych. 91% roślin kwiatowych, 99% gatunków ptaków i 100% gatunków owadów to gatunki endemiczne. Z powodu izolacji archipelagu na wyspach nie ma naturalnie występujących ryb słodkowodnych, zwierząt ziemnowodnych, gadów i ssaków lądowych oraz drzew iglastych. Na Hawajach nisze ekologiczne gatunki znacznie mniej liczne, na skutek radiacji adaptacyjnej, wyewoluowały wykorzystując miejsca zajmowane przez inne gatunki na kontynentach. Przykładem jest rodzina hawajskich drepanisów licząca ponad 40 gatunków przystosowanych do różnych warunków życia i różnych pokarmów; z pierwotnie zasiedlone 4 gatunki lobelii dały początek 6 rodzajom liczącym 150 gatunków; najbardziej efektownym przykładem hawajskiej radiacji adaptywnej są muszki owocowe rodzaju Drosophilidae liczące ponad 500 gatunków, czyli 1/4 istniejących na świecie.

                                     

3.4. Geografia Obszary chronione

Kilka obszarów na Hawajach znajduje się pod ochroną National Park Service. Hawaje posiadają dwa parki narodowe: Haleakalā na wyspie Maui oraz Wulkany Hawaii w południowej części wyspy Hawaii.

W stanie znajdują się trzy Historyczne Parki Narodowe. Kalaupapa National Historical Park na Molokai, Kaloko-Honokōhau National Historical Park na Hawaii oraz Puuhonua o Hōnaunau National Historical Park. Innymi chronionymi obszarami są Ala Kahakai National Historic Trail oraz Pomnik USS Arizona w Pearl Harbor na Oahu.

Papahānaumokuākea Marine National Monument został ustanowiony przez prezydenta George’a Busha 15 czerwca 2006 roku. Pomnik ten zajmuje powierzchnię 360 000 km² raf, atoli oraz mielizn. Jest on większy niż wszystkie Parki Narodowe USA razem wzięte.

                                     

3.5. Geografia Klimat

Klimat Hawajów jest typowy dla tropików, aczkolwiek temperatury i wilgotność są mniej ekstremalne, przez wiatr wiejący ze wschodu. Lokalny klimat różni się bardzo na każdej z wysp. Najwyższe temperatury w lecie wynoszą ok. 29 °C podczas dnia, i 22 °C w nocy. W zimie temperatury w dzień oscylują w granicy 23 °C, i spadają do 16 °C w nocy. Śnieg, z reguły nie kojarzony z tropikami, pada na wysokości 4205 m n.p.m. na wulkanach Mauna Kea i Mauna Loa na wyspie Hawaii w niektórych zimowych miesiącach. Śnieg pada także czasami na wulkanie Haleakalā. Góra Waialeale na Kauai ma drugie najwyższe opady na świecie wynoszące 11.7 metrów. Na Hawajach rozróżnia się dwie pory roku: pora sucha, od maja do października, oraz pora deszczowa od listopada do kwietnia.

                                     

4. Miasta

Przeniesienie hawajskiej rodziny królewskiej z Wielkiej Wyspy na Maui, a później na Oahu wyjaśnia rozmieszczenie populacji na wyspach. Kamehameha III wybrał Honolulu jako stolicę. Głównym czynnikiem ważącym o tej decyzji był naturalny port w pobliżu miasta.

Honolulu położone jest na południowo-wschodnim wybrzeżu Oahu. Poprzednią stolicą była Lāhainā leżąca na wyspie Maui, a przed nią Kailua-Kona na wyspie Hawaii. Główne miejscowości to: Hilo, Kāneohe, Kailua-Kona, Pearl City, Waipahu, Kahului, Kailua, Kīhei oraz Līhue.

                                     

5.1. Demografia Populacja

W 2005 roku populacja Hawajów wynosiła 1 275 194 osób, co oznacza podwyższenie ogólnej liczby ludności na Hawajach o 13 070 osób lub 1.0% w stosunku do roku 2004 oraz o 63 657 osób lub 5.3% od roku 2000. Liczba ta zawiera przyrost naturalny wynoszący 48 111 ludzi 96 028 urodzeń oraz 47 917 śmierci, oraz imigrację wynoszącą 16 956 osób. Do stanu przyjechało 30 068 osób a wyjechało 13 112.

W rzeczywistości Hawaje posiadają ponad 1.4 mln osób biorąc pod uwagę wielu żołnierzy oraz turystów. Wyspa Oahu, nazywana "Miejscem Spotkań” jest najbardziej zaludnioną wyspą i posiada największą gęstość zaludnienia z 953 207 osobami na 1546 km² powierzchni wyspy co daje ok. 650 osób na km². 1 275 194 osób mieszkających na Hawajach 16 640 km² daje gęstość 76.7 osób na km² co czyni Hawaje 13 stanem pod względem gęstości zaludnienia.

Przewidywana długość życia na Hawajach w 2000 roku wyniosła 79.8 lat 77.1 dla mężczyzn, 82.5 dla kobiet, więcej niż w jakimkolwiek innym stanie.

Personel militarny w stanie stanowi około 1.3% populacji wyspy.

                                     

5.2. Demografia Struktura rasowo-etniczna

Struktura rasowa według badania statystycznego przeprowadzonego przez United States Census Bureau w 2008 roku:

  • Inne rasy – 1.4%
  • Pochodzenie mieszane – 21.4%
  • Biali Amerykanie – 27.1%
  • Azjaci – 38.5%
  • Indianie i rdzenni mieszkańcy Alaski – 0.2%
  • Rdzenni Hawajczycy i inne ludy pochodzenia pacyficznego – 9.0%
  • Czarna rasa i Afroamerykanie – 2.4%
                                     

5.3. Demografia Języki

Hawaje posiadają dwa języki urzędowe: angielski oraz hawajski. Popularny wśród tubylców jest również język kreolski hawajski. Według spisu z 2000 roku 73.44% mieszkańców Hawajów na co dzień posługuje się tylko językiem angielskim. 2.6% mieszkańców stanu mówi po hiszpańsku i 1.6% po innych językach indoeuropejskich. 21.0% w jednym z języków azjatyckich. Po angielskim, innymi popularnymi językami są: tagalog, japoński oraz iloko.

Język hawajski jest językiem ojczystym dla około 2000 osób, mniej niż 0.1% populacji Hawajów. Według spisu z 2005 roku na Hawajach było 27 160 osób mówiących tym językiem. Język hawajski należy do grupy języków polinezyjskich, należących do rodziny języków austronezyjskich. Zaczął się on rozwijać około roku 1000 n.e. po skolonizowaniu wysp przez ludy z Markizów oraz Tahiti. Zostali oni na wyspach zostając Hawajczykami. Ich rodzime języki przekształciły się w język hawajski. Przed przypłynięciem Jamesa Cooka na wyspy, język hawajski nie został nigdzie zapisany. Dzisiejsza forma zapisu jest wynikiem spisania języka przez misjonarzy którzy przypłynęli na wyspę w latach 20. XVIII wieku. Przypisali oni litery z alfabetu łacińskiego do odpowiadających dźwięków z mowy hawajskiej.

Niektórzy mieszkańcy mówią także językiem kreolskim hawajskim, często nazywanym językiem "Pidgin”. Język ten pochodzi głównie z języka angielskiego, lecz posiada także słowa z hawajskiego, chińskiego, japońskiego, ilokańskiego, tagalog oraz portugalskiego.

                                     

6. Religia

Dane z 2014 r.:

  • buddyści – 8%,
  • inne religie – 5%.
  • brak religii – 26% w tym: 5% agnostycy i 2% ateiści,
  • protestanci – 38%,
  • katolicy – 20%,
  • mormoni – 3%,

Szczególnym przypadkiem jest Hooponopono, starożytna praktyka pojednania i wybaczenia połączona z modlitwą. Jest to zarówno filozofia, jak i sposób życia. Według tradycji hooponopono jest przeprowadzane przez uzdrawiającego kapłana, lub kahunę lapaau wśród członków rodziny osoby fizycznie chorej.

                                     

7. Gospodarka

Dawniej na Hawajach znaczącą rolę odgrywało rolnictwo uprawy sandałowca, trzciny cukrowej oraz ananasów i przemysł militarny oraz turystyczny. Od ustanowienia stanu Hawaje w 1959 roku, najbardziej znaczącą branżą stała się turystyka, tworząc 24.3% produktu stanowego brutto w 1997 roku, pomimo starań podjętych w celu dywersyfikacji. Dochód stanowy w 2003 roku wyniósł 47 mld USD.

Produkty eksportowane przez Hawaje to w większości żywność i odzież. Branże te odgrywają niewielką rolę w hawajskiej gospodarce ze względu na znaczną odległość transportu do rentownych rynków, takich jak zachodnie wybrzeże Stanów Zjednoczonych. Eksportowana żywność to głównie kawa, orzechy makadamia, ananas oraz trzcina cukrowa. Sprzedaż produktów rolniczych w 2002 roku, zgodnie z hawajskim rolniczym urzędem statystycznym, wyniosła 370.9 mln USD z różnych segmentów rolnictwa, 100.6 mln USD z upraw ananasa oraz 64.3 mln USD z trzciny cukrowej.

Hawaje posiadają stosunkowo wysokie obciążenia podatkowe. W 2003 roku, mieszkańcy Hawajów mieli najwyższe podatki na mieszkańca w całych Stanach Zjednoczonych, które wyniosły 2838 USD. Jest to częściowo spowodowane edukacją, ochroną zdrowia i opieką społeczną, na które środki przeznaczane są bezpośrednio przez stan Hawaje, w przeciwieństwie do innych stanów, w których pieniądze przeznaczane są przez władze lokalne.

W 2011 roku, stopa bezrobocia w stanie wynosiła 6.1%.

                                     

8. Uczelnie

  • Uniwersytet Hawajski w Hilo
  • Brigham Young University Hawaii
  • Uniwersytet Hawajski zachodnie Oahu
  • Chaminade University
  • Uniwersytet Hawajski w Mānoa
  • Uniwersytet Hawajski
  • Hawaii Pacific University
  • Aloha Christian Theological Seminary, Kailua-Kona
                                     

9. Znane osoby urodzone na Hawajach

  • Israel Kamakawiwoole
  • Duke Kahanamoku
  • Tarō Akebono
  • Kai Kamal Huening
  • Jason Momoa
  • Bethany Hamilton
  • Nicole Scherzinger
  • Glenn Medeiros
  • Kamehameha I
  • Bruno Mars
  • Barack Obama
  • Nicole Kidman
  • Mark Dacascos
  • Liliuokalani
  • Bette Midler

Użytkownicy również szukali:

hawaje ceny, hawaje temperatura,

...
...
...