Poprzednia

ⓘ Stanisław Stojałowski




Stanisław Stojałowski
                                     

ⓘ Stanisław Stojałowski

Stanisław Stojałowski, herbu Sternberg – polski duchowny katolicki, polityk, poseł na sejm galicyjski i do parlamentu austriackiego, zwolennik panslawizmu i agraryzmu, wydawca pism ludowych: "Wieniec” i "Pszczółka”, propagator haseł: oddzielenia Kościoła od państwa, parcelacji wielkiej własności ziemskiej, bezpłatnego szkolnictwa i wyboru hierarchów kościelnych przez wiernych, w 1896 ekskomunikowany przez Kościół rzymskokatolicki, rok później ekskomunikę cofnięto. Jeden z prekursorów i pierwszych przywódców ruchu ludowego i chrześcijańsko-społecznego.

                                     

1. Życiorys

Uczył się w szkołach ludowych w Buczaczu i Przemyślu, a następnie uczęszczał do I Gimnazjum Akademickiego im. Franciszka Józefa we Lwowie. Usunięty z zakazem dalszej nauki z 6 klasy gimnazjum 13 grudnia 1862 za przewodzenie uczniowskim zamieszkom. 27 stycznia 1863 wstąpił do zakonu jezuitów i odbył dwuletni nowicjat w Starej Wsi. W latach 1866–1867 odbywał tam studia filozoficzne, które kontynuował w Krakowie od 1867 do 1868. Od 1868 studiował teologię w Krakowie. Święcenia kapłańskie otrzymał 28 sierpnia 1870. W 1872 założył "Apostolstwo Serca Jezusowego. Intencje na miesiąc…” – miesięcznik katolicki, wydawany obecnie pod tytułem Posłaniec Serca Jezusowego. W larach 1871-1872 wydał szereg prac teologicznych zob. poniżej. Popadłszy w konflikt z przełożonymi, zakończył studia teologiczne i w maju 1872 został przeniesiony do kolegium jezuickiego w Starej Wsi. Stamtąd skierowano go do kolegium jezuickiego w Drongen Tronchiennes koło Gandawy. Podczas pobytu w Belgii sierpień 1872 – sierpień 1873 zetknął się z chrześcijańską myślą społeczną. Po powrocie do kraju prowadził misje w powiecie krakowskim, jasielskim i krośnieńskim, a następnie uczył religii i łaciny w kolegium jezuickim w Tarnopolu 1873-1874. Na własną prośbę 4 lutego 1875 opuścił zakon i przeszedł w szeregi duchowieństwa diecezjalnego. Był wikariuszem najpierw Gródku Jagiellońskim, a następnie w kościele NMP Śnieżnej 1877–1878 i kościele św. Marcina 1878-1880 we Lwowie a w latach 1881-1889 był proboszczem w Kulikowie.

Po krótkiej działalności publicystycznej na łamach konserwatywnych pism katolickich w 1875 odkupił od Czesława Pieniążka dwa upadające czasopisma dla chłopów "Wieniec” i "Pszczółka”. Aby uniknąć ponoszenia dodatkowych opłat pocztowych wychodziły naprzemiennie raz w tygodniu. Dzięki prowadzonej na ich łamach publicystyce pragnął przekształcić chłopa w światłego obywatela, Polaka i dobrego katolika. Pisma te zostały opatrzone mottami – cytatem z ewangelii św. Jana "A prawda was wyswobodzi” oraz cytatem z Zygmunta Krasickiego podkreślającym ich solidarystyczny w sensie społecznym charakter "Z szlachtą polską polski lud”. W obydwu zamieszczał korespondencje i artykuły często własnego autorstwa przedstawiające niesprawiedliwe stosunki społeczne na wsi galicyjskiej. Pisma te wydawał nieprzerwanie, niekiedy nieco modyfikując ich tytuły do 1911. W latach 70-tych XIX wieku wydawał także dodatek miesięczny do Wieńca i Pszczółki pt. "Posłaniec Serca Pana Jezusa do Narodu Polskiego” 1876-1879 oraz dwutygodnik dla inteligencji "Piast” 1876-1877. Był także redaktorem lwowskiego dwutygodnika "Kaznodzieja Polski”. Zdobył dużą popularność, organizując pielgrzymki, demonstracje, tworząc chłopskie kółka rolnicze, robotnicze związki zawodowe i od 1887 wyborcze komitety chłopskie.

Aktywny politycznie. W 1880 zorganizował stowarzyszenie "Łączność i Zgoda” z ramienia którego był w latach 1880-1883 radnym miasta Lwowa. Po pozbawieniu go probostwa w Kulikowie od 1890 działał na terenie zachodniej Galicji i Śląska Cieszyńskiego Cieszyna, gdzie m.in. założył w 1890 Stowarzyszenie Katolickie w Jaworznie "Przyjaźń Jaworznicka” reaktywowane w 1991 orazTowarzystwo Macierzy Katolickiej w Cieszynie 1891. W latach 1890-1895 wydawał "Dzwon” i "Gospodarz” oraz kalendarze które wspierały rozwój oświaty w duchu katolickim.

W 1893 związał się z Związkiem Stronnictwa Chłopskiego kierowanym przez braci Stanisława i Jana Potoczków. Współpracował także z Marią i Bolesławem Wysłouchami a także z Janem Stapińskim. W latach 1894-1895 jego pisma sympatyzowały z tworzącym się ruchem ludowym, a jego zwolennicy wzięli udział w zjeździe założycielskim Stronnictwa Ludowego w Rzeszowie 28 lipca 1895, na którym zaocznie wybrano go zastępcą członka Wydziału tej partii. Wkrótce jednak rozszedł się z ruchem ludowym – powodem były różnice ideologiczne. W 1896 założył Stronnictwo Chrześcijańsko-Ludowe, które weszło w sojusz z socjaldemokracją i odniosło sukces w wyborach 1897 6 mandatów do austriackiej Rady Państwa. W tym okresie sam Stojałowski zgłosił akces do Galicyjskiej Partii Socjaldemokratycznej i przekazał redagowanie swych wydawnictw jej działaczom Ignacemu Daszyńskiemu i Tadeuszowi Regerowi. Od ugody z władzami w 1897 stopniowo przesuwa się w kierunku prawicy. W 1900 założył Zjednoczenie Stronnictw Ludowych, w 1904 Polskie Centrum Ludowe. Poseł do austriackiej Rady Państwa IX kadencji 21 marca 1898 – 7 września 1900 wybrany w kurii IV gmin wiejskich z okręgu wyborczego nr 9 Łańcut-Przeworsk-Leżajsk-Nisko-Ulanów po śmierci swego poprzednika Ferdynanda Hompescha. W parlamencie przewodził własnemu klubowi złożonemu z posłów Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego. Budził wówczas skrajne emocje. Jak napisał o nim Kazimierz Chłędowski do reszty obrzydliwą figurą był ksiądz Stojałowski, przywódca. ludowców, istna figura zbrodniarza. Chudy, blady, bez cery, w zasmarowanej brudnej sutannie, nie umyty, nie uczesany, o spojrzeniu stępionym, podstępnym pełnym fałszu i obłudy. Wyglądał tak, jakby się ciągle walał po szynkach i domach publicznych, a dla odpoczynku przychodził czasem do parlamentu. Usta jego zapełnione były śliną ropuchy, która truje, gdy padnie na inne żywe stworzenie; gdy te usta się rozwarły, to na to by wyrzucać z siebie słowa nienawiści, podburzania poszczególnych klas ludności przeciwko sobie i przekleństwa. Obraz Stojałowskiego zostanie mi w pamięci jako typ wyrzutka społeczeństwa polskiego. Poseł na Sejm Krajowy Galicji VIII kadencji 28 grudnia 1901 – 12 października 1907, wybrany w kurii IV gmin wiejskich z okręgu nr 71 Wadowice. Powtórnie był posłem do austriackiej Rady Państwa XI kadencji 17 czerwca 1907 – 30 marca 1911, wybranym w okręgu wyborczym nr 41 Bochnia-Niepołomice-Brzesko-Wiśnicz. Należał do Koła Polskiego, najpierw frakcji posłów Zjednoczenia Stronnictw Ludowych od 1904 Polskiego Centrum Ludowego. Pod sam koniec życia zbliżył się do Narodowej Demokracji, w 1911 przekazał swoje drukarnie i pismo Janowi Zamorskiemu.

Prześladowany za swą działalność przez władze państwowe i kościelne. Wyrokiem z 16 września 1889 został uznany winnym przestępstw kościelnych i skazany na utratę probostwa w Kulikowie i na 6-tygodniowe rekolekcje w klasztorze w Sanoku. Władze kościelne nałożyły sekwestr na dochody księdza Stojałowskiego, następnie został zasuspendowany, a w sierpniu 1896 wyklęty przez Watykan. Klątwa, po złożeniu obszernych wyjaśnień przez księdza Stojałowskiego została cofnięta we wrześniu 1897. Dwukrotnie aresztowany przed wyborami do parlamentu austriackiego 6 października 1888 i 15 listopada 1894, a także w październiku 1896 przed uzupełniającymi wyborami do Sejmu Krajowego Galicji VII kadencji w Sanoku, gdy w sposób – zdaniem prasy – niegodny dokonano jego zatrzymania i odstawienia do miejscowego aresztu. Był 27 razy więziony łącznie spędził w więzieniach i aresztach 9 lat.

Zmarł 23 października 1911 na Zaciszu w Krakowie. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

                                     

2. Prace Stanisława Stojałowskiego

  • Offene Klage des Pfarrers Stanislaus v. Stojałowski Pfarer zu Kulików in Galizien, an Seine Exzellenz den Grafen von Taaffe k.k. Praesident des Ministeriums in Wien, Lemberg 1889,
  • W obronie prawdy. Słowo do ludu polskiego przed wyborami, Biała 1907,
  • Sprawa kulikowska. Obrazek na tle stosunków w Galicji, Lwów 1889
  • O nabożeństwie do Królowej Serca Jezusowego, Kraków 1871,
  • pseud. Warszawiak Czy będzie Polska, Lwów 1877,
  • Doktryny Ultramontańskie I–II, Kraków 1872,
  • Odprawa potwarców i intrygantów, Lwów 1888,
  • "Czas” i jego polityka, Kraków 1877
  • Życie i rządy Franciszka Józefa I ludowi i ziomkom opowiedziane, Lwów 1888
  • Liberalna blaga przedwyborcza i nowy program czynności przedwyborczych oraz słówko o kołtuństwie szlacheckim, Lwów 1878
  • Króciutki rys historyczny nabożeństwa do Najsłodszego Serca Jezusowego, Apostolstwo Serca Jezusowego czyli Apostolstwo Modlitwy, Kraków 1872,
  • Kiedy będzie Polska, Lwów 1878,
  • Czytania czerwcowe czyli nabożeństwo ku czci Boskiego Serca Jezusa na każdy dzień miesiąca czerwca, Lwów 1878
  • anonimowo Nasze stosunki i stronnictwa religijne, Żywy różaniec Apostolstwa Serca Jezusowego, Kraków 1872,
  • Rozmyślania o gorzkiej męce Pana naszego Jezusa Chrystusa, u stóp krzyża, nowy miesiąc maj boleściom N. Maryi Panny poświęcony oraz Czytania czerwcowe, czyli nabożeństwo ku czci Boskiego Serca Jezusa na każdy dzień miesiąca czerwca, Lwów 1887
  • Ostatnia nadzieja. Serce Pana Jezusowe czyli wykład Apostolstwa Serca Jezusowego, Kraków 1872
  • Nowy Testament X. Jakuba Wujka T.J. z komentarzami błędom wielu odpowiednimi. Święty Mateusz, Kraków 1872,
  • Offene Klage des Msgr. Stanislaus v. Stojałowski Pfarrers zu Kulików in Galizien, an Seine Exzellenz, Doctor Grafen von Schönborn k.k. Juzitzminister in Wien, Lemberg 1889,
  • Libellus accusatorius et supplex parochi Stojałowski Summo pontifici oblatus Nasze stronnictwa polityczne, Biała 1906,
                                     

3. Rodzina i życie prywatne

Pochodził z zubożałej rodziny szlacheckiej: syn urzędnika celnego i dzierżawcy dóbr Juliusza i Ludwiki z Glasennapów. Był wnukiem Bazylego Stojałowskiego, greckokatolickiego proboszcza we wsi Chlewczany pow. żółkiewski. Ważną rolę w jego wychowaniu, szczególnie religijnym odegrały babka Franciszka z Paszkowskich Stojałowska oraz macocha Karolina ze Stankiewiczów. Jego starszym bratem był powstaniec styczniowy, sybirak a następnie nauczyciel Mieczysław 1841-1903, Młodsza siostra Wanda 1848-po 1914 wstąpiła w r. 1872 do zakonu felicjanek w zakonie Maria Franciszka i od r. 1900 była przełożoną ich klasztoru w Przemyślu.

                                     

4. Upamiętnienie

  • pomniki Stanisława Stojałowskiego: w 1912 we wsi Turbia, 1914 w Szczepanowie i Krzewicowej Czarnej koło Łańcuta, 1938 w Dziewinie
  • imieniem ks. Stanisława Stojałowskiego nazwano ulice w Szczecinie dzielnica Pogodno Krakowie, Jaworznie 1919, Sanoka – w dzielnicy Dąbrówka, Bielsku-Białej.
  • Z inicjatywy Józefa Putka wydana została seria znaczków pocztowych, m.in. z podobizną Stanisława Stojałowskiego.