Poprzednia

ⓘ Osiedle Dyrekcja w Chełmie




Osiedle Dyrekcja w Chełmie
                                     

ⓘ Osiedle Dyrekcja w Chełmie

Osiedle Dyrekcja, Osiedle Dyrekcji Kolejowej – osiedle w Chełmie wybudowane w latach 1928-39 w związku z zamiarem przeniesienia z Radomia do Chełma Wschodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, zlokalizowane we wschodniej części miasta, stanowiące część modernistycznej dzielnicy Nowe Miasto założonej w dwudziestoleciu międzywojennym na terenach Starostwa Obłonie.

Osiedle Dyrekcja obejmuje trzy kolonie mieszkalne wzniesione przez PKP w latach 1928-39 dla pracowników Wschodniej DOKP, o łącznej pow. ok. 30.4 ha, wyraźnie różniące się morfologią i typologią zabudowy:

  • kolonię bez nazwy własnej między "Dyrekcją Dolną i "Dyrekcją Górną" – zespół o luźnej zabudowie 30 domów wolnostojących, pierwotnie dwurodzinnych, ograniczony ulicami Stephensona, Słowackiego i 1-Pułku Szwoleżerów.
  • kolonię zwaną "Dyrekcją Górną" – zespół o zwartej zabudowie obrzeżnej na głównej osi kompozycji dzielnicy Nowe Miasto między Wzgórzem Kredowym i Górką Katedralną, ograniczony ulicami Batorego, Żwirki i Wigury, Wysoką, Graniczną i Wiejską;
  • kolonię zwaną "Dyrekcją Dolną" wraz z Gmachem Dyrekcji – zespół o zwartej zabudowie obrzeżnej przy pl. Niepodległości wzdłuż północnej osi dzielnicy Nowe Miasto między Wzgórzem Kredowym i Gmachem Dyrekcji a Dworcem PKP al. Piłsudskiego oraz

24 kwietnia 1971 r. decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, zespół urbanistyczny w granicach obejmujących osiedle Dyrekcja i tereny przylegające do al. Piłsudskiego ok. 50 ha, został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/138.

                                     

1. Historia

W związku z ideą rozbudowy Chełma po wschodniej stronie Górki Katedralnej, na państwowych terenach Starostwa Obłonie przekazanych miastu po odzyskaniu niepodległości, w 1925 r. władze miasta zleciły opracowanie koncepcji rozbudowy miasta Spółdzielni Architektonicznej Pracowników Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, pod kierunkiem architektów Adama Kuncewicza i Adama Paprockiego. Koncepcja rozplanowania dzielnicy Nowe Miasto z 1926 r. obejmująca obszar ponad 432 ha czyli ponad 7-krotnie większym niż obszar miasta istniejącego, zakładała budowę nowej dzielnicy dla 20000-250000 mieszkańców. Północną część dzielnicy Nowe Miasto przeznaczono na rozwój miasta związany z koleją. Południową część dzielnicy przeznaczono na osiedla dla urzędników państwowych, a wschodnią na osiedla budowane przez mieszkańców Chełma i dalszy rozwój dzielnicy.

Początkowo władze miasta próbowały przekonać PKP do przeniesienia Wschodniej Okręgowej Dyrekcji Kolei Państwowych do Chełma, proponując PKP przejęcie od miasta terenów carskiej dzielnicy gubernialnej na Wygonie wraz z gmachami Urzędu Gubernialnego i Pałacu Gubernatora wzniesionymi w latach 1913-15. Po odrzuceniu tej propozycji przez min. Romockiego podczas wizji lokalnej w marcu 1927 r., jako mało atrakcyjnej, władze Chełma zaproponowały wydzielenie 50 ha w nowej dzielnicy Nowe Miasto pod budowę osiedla kolejowego i siedziby Dyrekcji i tym przekonały Ministerstwo Komunikacji. Ostatecznie pod budowę osiedla Urząd Ziemski w Lublinie wydzielił obszar 30 ha w północno-zachodniej części dzielnicy Nowe Miasto, na którym Dyrekcja PKP planowała budowę:

  • przestronnie i regularnie rozmieszczonych ulic;
  • łaźni i ambulatorium.
  • 156 budynków mieszkalnych 34 domy jedno- i dwurodzinne oraz 121 budynków w zabudowie zwartej, ogółem 601 mieszkań o kubaturze 258580 m³.
  • gmachu administracyjnego dyrekcji kolejowej o kubaturze 62111m³, ze stanowiskami pracy dla 740 urzędników;

W maju 1928 r. Minister Komunikacji podjął decyzję o rozpoczęciu budowy siedziby Dyrekcji Kolei i osiedla kolejowego dla jej pracowników w Chełmie. Inwestycję o ogólnej kubaturze 336391 m³ planowano ukończyć do końca 1930 r. Koszt budowy miał zamknąć się w granicach 30 mln zł.

Wstępny projekt budowlany osiedla kolejowego opracował inż. Henryk J. Gay 1875-1936 na zlecenie Ministerstwa Komunikacji. Do prowadzenia budowy i nadzoru Ministerstwo Komunikacji utworzyło na miejscu Kierownictwo Budowy Gmachu Dyrekcji Kolei Państwowych i Kolonji Mieszkalnej w Chełmie. Nadzór nad budową powierzyło inż. Zygmuntowi Mianowskiemu. Budowę Gmachu Dyrekcji Kolei powierzyło firmie Tor, a budowę domów mieszkalnych firmie Budeks. W lipcu 1928 r. rozpoczęto budowę osiedla, do robót budowlanych zaangażowano wówczas ok. 2000 robotników. Kamień węgielny pod Gmach Dyrekcji położono 22 października tego samego roku.

Pośpiech w rozpoczęciu i prowadzeniu inwestycji bez przygotowania i w nierozsądnych terminach okres zimy, niedostosowanie projektu budowlanego do lokalnych warunków geologicznych podłoże kredowe i zbyt płytkie fundamentowanie wskutek rozdziału projektu od nadzoru nad jego realizacją w imię źle pojętych oszczędności oraz brak koordynacji i niedostateczny nadzór nad wykonawstwem – w połączeniu z niskimi temperaturami zimą 1929 r., doprowadziły do pękania murów pod wpływem mrozu i uszkodzeń konstrukcji budynków mieszkalnych na dużą skalę. Kilka kolejnych komisji powoływanych przez Ministerstwo Komunikacji do zbadania przyczyn tej katastrofy budowlanej, orzekło jedna po drugiej, że przyczyną była zima, a zawinił chełmski grunt kredowy. Istotnie spowolniło to tempo robót w 1929 r., a następnie doprowadziło od wstrzymania całej inwestycji. W lipcu 1929 r. nadzór nad kontynuacją budowy powierzono inż. Mikołajowi Leszczynie-Głybowskiemu. Do 1930 r. wzniesiono w stanie surowym 112 budynków mieszkalnych i część gmachu dla Dyrekcji Kolei, a osiedle objęło 20 ulic o łącznej długości ok. 5 km. Do 1931 r. wykończono 31 budynków na potrzeby przeniesienia z Bydgoszczy Biura Kontroli Dochodów PKP. Latem 1932 r. do Chełma przybyło kilkanaście rodzin urzędników i pracowników PKP z Bydgoszczy. Do ich dyspozycji oddano wykończone i gotowe do zamieszkania lokale położone na ulicy Bydgoskiej. Prace wykończeniowe przerwano w 1932 r. z powodu kryzysu gospodarczego. W niewykończonych budynkach zamurowano otwory okienne.

Po kilkuletnich staraniach miasta Chełma prace wznowiono w 1938 r. i do wybuchu II wojny światowej wykończono Gmach Dyrekcji Kolei i pozostałe 81 budynków mieszkalnych. W sferze planów pozostały budynki łaźni, ambulatorium, dom Prezesa Dyrekcji Kolei i kilka budynków mieszkalnych u zbiegu Granicznej z Wiejską. 1 grudnia 1939 r. miało nastąpić przeniesienie urzędów kolejowych z Radomia, do którego już jednak nie doszło z powodu wybuchu wojny.

                                     

1.1. Historia Po roku 1944

Od 22 lipca do 1 sierpnia 1944 r. Gmach Dyrekcji był siedzibą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. W okresie powojennym Gmach mieścił m.in. siedziby urzędów wojewódzkich i powiatowych, szkoły, stację pogotowia, przychodnię, bibliotekę i wiele innych. Obecnie mieści się tam m.in. Lubelski Urząd Wojewódzki Delegatura w Chełmie i Starostwo Powiatowe, Urząd Poczty Polskiej i wiele innych instytucji.

                                     

2. Architektura

Według współczesnych historyków, zróżnicowana pod względem wielkości i form zabudowa osiedla Dyrekcja nawiązuje do tradycji rodzimej, "narodowej” sztuki architektonicznej przy jednoczesnym wprowadzeniu nowoczesnych rozwiązań funkcjonalnych, standardów użytkowych i cywilizacyjnych.

Architektura Gmachu Dyrekcji Kolei posiada wyraźnie cechy wczesnego modernizmu, odrzucającego już radykalnie secesyjne dekoracje i dążącego do prostych, nowoczesnych form z płaskimi dachami, o surowym, ascetycznym wyrazie. Niemniej nawiązuje do tradycji jeszcze klasyczną symetrią bryły, jak i symetrycznym, osiowym rozplanowaniem Gmachu, usytuowanym na północnej osi dzielnicy Nowe Miasto, między Wzgórzem Kredowym i Dworcem PKP. W kontraście do Gmachu, architektura osiedli mieszkalnych zachowuje tradycyjne, klasycyzujące formy, typowe dla obiektów z tego okresu realizowanych przez PKP w całym kraju, natomiast w jej rozplanowaniu wprowadza nader nowoczesne, modernistyczne standardy funkcjonalne i użytkowe, jakim późniejsza zabudowa w Chełmie już nie potrafiła dorównać.



                                     

3. Ulice

Główne ulice w obszarze osiedla Dyrekcja zrealizowane według planów z lat 1928-1939:

Dyrekcja Górna:

  • ul. Batorego fragment między Wiejską i pl. Tysiąclecia
  • ul. Wiejska
  • pl. Żwirki obecnie Tysiąclecia Państwa Polskiego
  • ul. Radomska przemianowana w Bydgoską
  • ul. Graniczna
  • ul. Jana Kazimierza częściowo niezrealizowana: między Żwirki i Wigury a Słowackiego
  • ul. Wysoka
  • ul. Katedralna
  • ul. Bohdanowicza

Dyrekcja Dolna:

  • droga wewnętrzna rozgraniczająca osiedle Dyrekcja i osiedle ChSM al. Piłsudskiego 11A-12A
  • ul. 1-Pułku Szwoleżerów Odrodzonego Wojska Polskiego w okresie PRL fragment przy pl. Niepodległości
  • pl. Wolności pl. PKWN w okresie PRL, obecnie pl. Niepodległości
  • ul. Wołyńska fragment przy pl. Niepodległości
  • ul. 11-Listopada 22-Lipca w okresie PRL fragment przy pl. Niepodległości
  • al. Piłsudskiego Świerczewskiego w okresie PRL fragment

odrębna część osiedla między Dyrekcją Górną i Dolną zespół 30 domów wolnostojących:

  • ul. Słowackiego fragment do ul. Szwoleżerów
  • pl. Żwirki obecnie Tysiąclecia Państwa Polskiego
  • ul. 1-Pułku Szwoleżerów Odrodzonego Wojska Polskiego w okresie PRL
  • ul. Moniuszki
  • ul. Czackiego
  • ul. Limanowskiego obecnie Stephensona, część niezrealizowana między Reymonta i Czackiego
  • ul. Reymonta
  • pl. Wolności pl. PKWN w okresie PRL, obecnie pl. Niepodległości
  • ul. Chopina zrealizowana w innym przebiegu jako droga wewnętrzna

Obecnie granice osiedla Dyrekcja rozumiane są przez mieszkańców na ogół szerzej i nazwa "Dyrekcja" bywa utożsamiana z obszarami sąsiadujących osiedli, a niekiedy z całą północną częścią dzielnicy Nowe Miasto z 1926 r. Rozbieżności takie mogą być skutkiem zapożyczenia historycznej nazwy osiedla kolejowego "Dyrekcja" w nowym podziale administracyjnym miasta z 1999 r., który istotnie odbiega od podziału historycznego, obejmując nazwą "Dyrekcja" również późniejsze osiedla, które historycznie posiadały nazwy własne i nie były związane z osiedlem kolejowym, m.in. przy ulicach: Piłsudskiego, Wołyńskiej, Skargi, 11-Listopada, Słowackiego i Starościńskiej, Wspólnej, Spółdzielczej, Jedności Jedność, aż po Kolejową, a nawet tereny strefy przemysłowo-składowej Bieławin po północnej stronie linii kolejowej.

Użytkownicy również szukali:

gmach dyrekcji kolei w chełmie,

...
...
...